ينفوگرافيكانى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
«قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەمەكشى, ءتول مەكتەبى تۇرعاندا وزگە ءبىلىم وشاعىنا بالاسىن سۇيرەتكەن اتا-انانىڭ باسىنا نە كۇن تۋدى دەگەن وي مازا بەرمەي, ءبىلىم سالاسىنىڭ باسشىلارىمەن, اتا-انالارمەن, ۇستازدارمەن, سونداي-اق قوعام بەلسەندىلەرىمەن اڭگىمەلەسىپ كوردىك. اۋەلى بۇعان دەيىن قوستانايداعى بىرنەشە قازاق مەكتەبىن باسقارعان, ۇلت مەكتەبىنىڭ جاعدايىن وتە جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى مامان, بۇگىندە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ وتىرعان داناگۇل سۇيىندىكوۆامەن تىلدەستىك.
– قوستاناي وبلىسى رەسەيمەن شەكتەسىپ جاتىر. ەڭ ۇزىن شەكارانىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ وڭىردە. سوندىقتان بۇل شەكاراعا جاقىن جاتقان قارابالىق, فەدوروۆ سياقتى اۋداندارعا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان ساياساتتىڭ زاردابىن شەگىپ وتىرمىز. ويتكەنى وزگە تىلگە باۋىر باسقان اتا-انالار قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارايدى, ولاردىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋىنە اسا ءمان بەرمەيدى. ءوزىم بارعان جەرىمدە, ءتىپتى اعايىن-تۋىستىڭ ورتاسىندا دا ۇنەمى «بالانى قازاق مەكتەبىنە بەرىڭدەر» دەپ ايتامىن. بىراق كەشە عانا باسىن يزەپ, ءسوزىڭدى ماقۇلداپ وتىرعان كەيبىر اعايىن جەمە-جەمگە كەلگەندە بالاسىن ورىس مەكتەبىنە جەتەكتەپ بارا جاتادى. قازاق مەكتەبىنىڭ ناسيحاتى كەم بولىپ جاتقان جوق. نەگىزگى ماسەلە اتا-انالارعا تىرەلىپ تۇر. №24 مەكتەپتە ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ءبىرىنشى سىنىپقا بالاسىن اكەلگەن ءورىستىلدى اتا-انالاردى كابينەتىمە جەكە شاقىرىپ الىپ: ء«سىز جارادىڭىز! ەندى قورىقپاڭىز. ورىس مەكتەبىنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا اۋىسىپ كەتە الاسىزدار. كومەكتەسەمىز, ءبىزدىڭ مۇعالىمدەر بالاڭىزدى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازاقشا سويلەتىپ شىعارادى, وعان كۇمانىڭىز بولماسىن. ەڭ باستىسى, بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءارى دۇرىس قادام جاسادىڭىز», دەپ جىلى شىرايمەن شىعارىپ سالاتىنمىن. تىلدىك ورتاسى بولەك اتا-انا ءۇشىن مۇنداي اڭگىمە وتە قاجەت, – دەيدى داناگۇل سۇيىندىكوۆا.
ءيا, باتپانداپ كىرگەن دەرت مىسقالداپ شىعادى. بۇل ماسەلەدە ءوز ءتىلىن ۇمىتىپ, وزگە ءتىلدى ەرتتەپ مىنگەن اتا-انالارمەن ۇگىت-ناسيحات, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ساناسىنا ساۋلە تۇسەتىندەي ساڭىلاۋ ىزدەۋ ماڭىزدى. وڭىردە بىلتىردان بەرى قازاق سىنىبىن, قازاق مەكتەبىن ناسيحاتتاۋشى بەلسەندى توپ جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. سول توپتىڭ ىشىندە جۇرگەن «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى زاڭعار سانايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا كوپ جۇمىس اتقارىلعانىمەن, ناتيجە ماردىمسىز.
– «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ «قازاق مەكتەبى» دەگەن جوباسى اياسىندا بىلتىر ارالاس مەكتەپتەردى ارالادىق. بيىل سولاي جاسادىق. ماسەلەن, «يۋبيلەينىي» شاعىن اۋدانىنداعى اباي مەكتەبىندە بىلتىر قازاق سىنىپتارىنان ورىس سىنىپتارى كوپ ەدى. بيىل قازاق سىنىپتارىندا ۇزارتىلعان توپتار اشىلىپ, ناتيجەسىندە, ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلدانعان 6 سىنىپتىڭ ۇشەۋى قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بولىپ وتىر. «اۋەجاي» شاعىن اۋدانىنداعى ارالاس مەكتەپكە دە بارىپ تۇرامىن. ول مەكتەپتە دە ءسال ىلگەرىلەۋ بار. دەگەنمەن, كوپ اتا-انانىڭ بالاسىن قازاقشا وقىتۋعا ءالى نيەتى جوق. مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبى – اتا-انا ءورىستىلدى, سوندىقتان بالاعا ءۇي تاپسىرماسىن تۇسىندىرە الماي قينالامىن دەپ قورقادى. وسىلايشا, ءوز قارا باسىن ويلاپ, بالانىڭ كەلەشەگىنە بالتا شاۋىپ وتىر. بۇل ماسەلە جىلدا ايتىلادى, بىراق كۇرمەۋىن تارقاتۋ قيىن بولىپ تۇر, – دەيدى زاڭعار ساناي.
ءورىستىلدى اتا-انانىڭ بالانى قازاق مەكتەبىنە بەرۋىنە كەدەرگىنىڭ ءبىرى – «بالانىڭ وقۋىنا كومەكتەسە الماي قالامىن» دەگەن قورقىنىش. بۇل كوپ جاعدايدا قورقىنىش ەمەس, ەنجارلىق, نەمكەتتىلىك بولۋى مۇمكىن. البەتتە, ولاردى جازعىرىپ, سوگۋ وڭاي. ال جاناشىرلىق تانىتىپ, كومەكتەسۋ – ادامگەرشىلىكتىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ ۇلكەنى. توقسانىنشى جىلدارى اسا قادىرلى ءبىر اقساقال «تىڭ يگەرۋ كەزىندە جايلاۋىمىز جىرتىلدى. تاۋبە, اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ەندى, مىنە, وزگەنىڭ دە, ءوزىمىزدىڭ دە كوكىرەگىمىزدى جىرتىپ, وياناتىن كەزەڭدە تۇرمىز», دەگەن ەدى. ءدال وسى قالپىمىزبەن وتىرا بەرسەك, سول وياناتىن كەزەڭدى وتكىزىپ الامىز با دەگەن قورقىنىش بار.
بالانىڭ قادامىن قازاق مەكتەبىنە باستىرماي وتىرعان ەكىنشى كەدەرگى بار. اتا-انالاردىڭ ءبىرازى «قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم ساپاسى ناشار» دەگەن تاپتاۋرىن تۇسىنىكتىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي قالعان. مىسالى, بىلتىر قوستانايداعى فيزيكا-ماتەماتيكالىق ليتسەيدە ەكى قازاق سىنىبى اشىلدى. بىراق مەكتەپ باسشىلارى سول ەكى سىنىپقا وقيتىن بالا تاپپاي, ازەر دەگەندە بىرەۋىن عانا تولتىردى. جىل بويى جارناما جاساپ, قاقسادى. الايدا وعان ىنتا تانىتقان قازاق از بولدى.
– كەيىنگى 7-8 جىلدىڭ ىشىندە قازاق مەكتەپتەرى ءبىلىم ساپاسى مەن وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمى جاعىنان وزگەتىلدى مەكتەپتەرمەن تەڭەستى, ءتىپتى كەيبىر تۇستاردا باسىپ وزدى. قازاق مەكتەپتەرى كەيدە وبلىستىق دەڭگەيدەن دە جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. ويتكەنى قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس مەكتەپتەرىمەن سالىستىرعاندا, بالا سانى الدەقايدا از. سوندىقتان بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا مۇكىندىك مول. مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگى دە ەشكىمنەن كەم ەمەس. قازاق مەكتەپتەرىندەگى كادر ماسەلەسى شەشىلگەن. گرانت يەگەرلەرىنىڭ سانىنا, بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ ناتيجەلەرى مەن وليمپيادا جەڭىمپازدارىنا قاراساق تا, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ دەڭگەيى جوعارى. سوندىقتان ۇلتتىق مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسى تومەن دەيتىن اتا-انالار قازىرگى جاعدايدى بىلمەيدى. وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى ەسكى تۇسىنىكتەن ارىلا الماي قالعان, – دەيدى د.سۇيىندىكوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايى وتە جاقسى. كۇردەلى جوندەۋدەن ەڭ الدىمەن سولار ءوتىپ جاتىر. قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن شاكىرتتەردى كوبەيتۋ ماقساتىندا قوسىمشا جاعدايلار دا جاسالعان. مىسالى, بيىل جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان ۇزارتىلعان توپتارعا قوسىمشا قاراجات بولىنەدى. ول ەڭ الدىمەن قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن باستاۋىش سىنىپتارعا بەرىلەدى. بۇل وقۋشىلاردىڭ تىلدىك ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا, ساباققا ىجداعاتپەن قاراۋىنا, اپتاسىنا بەس كۇن ءۇي تاپسىرماسىن اتا-انانىڭ كومەگىنسىز ورىنداۋىنا, مۇعالىمنەن قوسىمشا كەڭەس الۋعا, تۇسىنبەگەنىن سۇراپ-بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار وبلىستا قازاق سىنىپتارىن كوبەيتۋدىڭ ارنايى جول كارتاسى جاسالعان.
وبلىستىق تەلەارنانىڭ ءتىلشىسى ايدانا پاپانينانىڭ كىشكەنتايى ايلين الداعى قاراشادا التىعا تولادى. جاسى ءسال جەتپەي تۇرسا دا, بيىل قازاق مەكتەبىنە دايارلىق سىنىبىنا بەرىپ جاتىر.
– ەنەم دە, جولداسىم دا ورىسشا سويلەيدى, مەن دە ورىسشاعا كوشتىم. بالامنىڭ دا ءتىلى ورىسشا شىقتى. سوعان قاراماستان, تاۋەكەل ەتىپ قازاق سىنىبىنا بەرىپ وتىرمىن. زامانداس-قۇربىلارىمنىڭ كوبى بالالارىن ورىس مەكتەبىنە اپاردى. ويتكەنى وزدەرى ءتىل بىلمەيدى, سوندىقتان بالاعا كومەكتەسە المايمىز, ۇلكەن قيىندىققا تاپ بولامىز دەپ قورقادى. بالام ءبىرىنشى, ەكىنشى سىنىپتى اياقتاعانشا كومەكتەسىپ جۇرەتىن سياقتىمىن. ويتكەنى قازىر مۇلدە ءتىل بىلمەيدى. ۇلتتىق بالاباقشاعا باردى, شاعىن تاقپاقتار جاتتادى, قازاق اندەرىن ۇناتادى, جادى جاقسى, سوندىقتان ءارى قاراي ءوزى الىپ كەتەدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى ايدانا.
قازاق وتباسىنا كەلىن بولىپ وتىرعان ءانيلا ەسىمدى باشقۇرت كەلىنشەك قازاق ءتىلىن قوستانايعا كەلگەن سوڭ ۇيرەنىپتى. «كەزىندە بالالارىمدى ورىس مەكتەبىنە بەردىم. ويتكەنى ول كەزدە قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ەدىم. ەكەۋى دە وزات وقىدى. بىراق ۇلىم مەكتەپتى ءتامامدايتىن جىلى «مەنى نەگە قازاق مەكتەبىنە بەرمەدىڭىز» دەپ رەنجىدى. بالام قازىر اجەپتاۋىر ءتىل بىلەدى. جۇمىسىندا قازاقشا سويلەيدى. قازىر قۇربىلارىمنىڭ كوبى بالالارىن ورىس سىنىپتارىنا بەرىپ جاتىر. ويتكەنى كۇندەلىكتى تۇرمىستا وزدەرى دە, بالالارى دا نەگىزىنەن ورىس تىلىندە سويلەسەدى. قالاي دەسەك تە, كوبى بالانى قازاق سىنىبىنا بەرۋگە ءالى دايىن ەمەس. بىرىنشىدەن, اتا-انانىڭ ءوزى ورىس ءتىلدى بولعاندىقتان, وعان بالاسىنىڭ سول تىلدە ءبىلىم العانى ىڭعايلى. ەكىنشىدەن, قازاق سىنىبىنا بارعان بالاعا رەپەتيتور جالداۋ كەرەك بولادى, وعان ەشكىم ءوز قالتاسىنان باسى ارتىق قارجى شىعارعىسى كەلمەيدى. ۇشىنشىدەن, كوبى بالام كۇنى بويى ساباقتان بوساماي, جۇيكەسىنە جۇك تۇسەدى دەپ قورقادى. تانىستارىمنىڭ بالالارى قاراپايىم زاتتاردىڭ ءوزى انا تىلىندە قالاي اتالاتىنىن بىلمەيدى», دەيدى ءانيلا.
مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ دەگەن ماسەلە كوپتەن بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. بىزدىڭشە, مەملەكەتتىك ءتىل دامىتۋدى قاجەت ەتپەيدى. ول ونسىز دا دامىعان ءتىل. ونىڭ ورنىنا بالاباقشالار مەن ءبىلىم مەكەمەلەرىنە ارناپ مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ باعدارلاماسىن جاساۋ قاجەت. اتا-انا ۇلتتىق مەكتەپكە بارعان بالاعا مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە قولداۋ بولاتىنىن وسى باعدارلاما ارقىلى كورىپ-ءبىلۋى كەرەك. بالاباقشادا تاربيەمەن قاتار ءتىل ۇيرەتۋ ساباقتارى مىقتاپ قولعا الىنسا قۇبا-قۇپ. قازاق مەكتەپتەرى مەن ارالاس مەكتەپتەردەگى قازاق سىنىپتارىنا دا اعىلشىن ءتىلى, فيزيكا, ماتەماتيكا سەكىلدى پاندەرگە باسىمدىق بەرەتىن ەرەكشە باعدارلاما قاجەت-اق. سونىمەن قاتار جوعارى وقۋ ورنىنا ءبىلىم گرانتتارى بولىنگەندە ەڭ الدىمەن قازاقشا سايراپ تۇرعان بالانىڭ ءباسى بيىك تۇرۋى شارت.
ەڭ باستىسى, قازاق مەكتەپتەرى مەن سىنىپتارىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ قاجەت. كادر ماسەلەسى مەن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ دە قايتا پىسىقتالعانى ءجون. ايتپەسە, بۇگىندە كەيبىر ارالاس مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن ديرەكتورلار باسقارىپ وتىر. باسشى قاي تىلدە سويلەسە, ۇجىم دا سول ىڭعايعا جىعىلاتىنى ەسكەرىلۋى قاجەت. مىسالى, مەڭدىقارا اۋدانىنىڭ تەڭىز اۋىلىنداعى ارالاس مەكتەپتىڭ ديرەكتورى مەملەكەتتىك تىلدەن ماقۇرىم. مۇنداي ءبىلىم وشاقتارىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن ديرەكتورلار باسقارعانى ابزال.
ودان كەيىنگى ماسەلە, ارالاس مەكتەپتەردەگى ورىس سىنىپتارىن شەكتەۋ كەرەك. مىسالى, قوستانايداعى «يۋبيلەينىي», «اۋەجاي» شاعىن اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزى – قازاقتار. بىراق وسى ەكى شاعىن اۋدانداعى ارالاس مەكتەپتەردەگى قازاق سىنىبىنان ورىس سىنىپتارى بىرنەشە ەسە كوپ. سوندىقتان مەكتەپ باسشىسى بالاسىن ورىس سىنىبىنا اكەلگەن اتا-اناعا «بىزدە ورىن جوق, قازاق سىنىبىندا ورىن بار. ال بالانى ورىس سىنىبىنا بەرگىلەرىڭىز كەلسە, بالەنباي مەكتەپتە ورىن بار, سوعان اپارىڭىزدار» دەپ, الگى اتا-انانىڭ بارىپ-كەلۋىنە قولايسىز, قالانىڭ ەكىنشى شەتىندەگى شالعاي مەكتەپتى نۇسقاعانى دۇرىس. ناتيجەسىندە, اتا-انا بالاسىن ءۇيىنىڭ جانىنداعى قازاق سىنىبىنا بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. الايدا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ماماندارى مۇنداي امالدىڭ اتا-انا تاڭداۋى مەن ادام قۇقىن شەكتەۋگە اكەلەتىنىن ايتىپ وتىر. سويتە تۇرا, قوستانايدىڭ ىرگەسىندەگى درۋجبا اۋىلىندا قازاق مەكتەبى بولماعاندىقتان, بالاسىن امالسىز ورىس مەكتەبىندە وقىتىپ جاتقان تۇرعىندار بار.
قوستاناي وبلىسى
