نەگىزىندە, ءىس-شارا تۋرالى حابارلاندىرۋ شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى اكىمدىگىنىڭ سايتىندا جاريالانعان جانە تالقىلاۋعا سول اۋداننىڭ تۇرعىندارى عانا شاقىرىلعان. وسىعان قاراماستان, تالقىلاۋعا باسقا ايماقتاردان كەلگەن جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر مەن جۋرناليستەر الدەقايدا كوپ بولدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن بەلسەندىلەر اراسىنداعى پىكىرتالاس جيىن باستالماستان بۇرىن قىزىپ كەتتى.
العاشقى توپ اەس قۇرىلىسىن قولداپ, ايماقتىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىن شەشەدى دەپ سەنسە, ءار وڭىردەن كەلگەن بەلسەندىلەر بالقاش كولىنىڭ ەكولوگياسىنا قاۋىپ تونەدى دەگەن قورقىنىشىن العا تارتتى. بالقاش پەن اەس جايلى بىزدە ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. وسى سالانىڭ ماماندارى كەشەلەكتى ويلاۋ كەرەك ەكەنىن, ەكولوگياعا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەيتىنىن ايتادى. ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەيتىندىكتەن, بۇل ماسەلە جىلدان جىلعا ۋشىعىپ بارادى.
وسى جيىنعا قاتىسقان «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين اەس جوباسى كەشە-بۇگىن ەمەس, 1996 جىلداردان بەرى قاراستىرىلىپ كەلە جاتقانىن, قارجى تاپشىلىعىنان تالقىلاۋ توقتاپ قالعانىن ايتتى. ودان بەرىدە كورشىمىز وزبەكستان 2018 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسەيمەن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, قازاقستان شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان جيزاق وبلىسىنداعى تۇزقان كولىندە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق كەيىن ستانسا قۇرىلىسىن باستاۋ 2022 جىلعا شەگەرىلگەنى بەلگىلى بولدى. قازىر «اتومسترويەكسپورت» رەسەيلىك كومپانياسى وزبەكستاندا اەس سالۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك جۇمىستىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇرگىزىپ جاتىر.
«ەكىنشى جوبا اقتاۋدا بولدى, بىراق ول كەزدە دە ۇكىمەت تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداعان جوق. بىزدە ازىرگە بازالىق جىلۋ گەنەراتسياسى كومىرگە تاۋەلدى. ونى اتومنىڭ مۇمكىندىگىمەن اۋىستىرۋ كەرەك. بۇل ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى, ويتكەنى بىزدە ۋران كوپ, وتكەن جىلى ءبىز قىتاي نارىعى ءۇشىن فرانتسۋز تەحنولوگياسى بويىنشا يادرولىق وتىن شىعارا باستادىق», دەدى ت.جانتيكين.
ول اەس ورنالاستىرۋعا ۇمىتكەر ون ايماقتىڭ ىشىنەن ۇلكەن اۋىلىنىڭ تاڭدالعانىن ايتتى. «بىزدەن وسى ايماقتى نە ءۇشىن تاڭداعانىمىزدى, مۇنىڭ ايماققا نە بەرەتىنىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قانداي ارتىقشىلىقتار مەن جەڭىلدىكتەر بەرىلەتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەك», دەيدى ول.
سونداي-اق ت.جانتيكين اەس-ءتىڭ بالقاش كولىنە تيگىزۋى مۇمكىن اسەرى تۋرالى, بۇل جونىندە سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنەن مالىمەت سۇرالعانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن كول بەتىنەن 18 ملرد تەكشە مەتر سۋ بۋلانىپ, ستانساعا جىلىنا 63 ملن تەكشە مەتر جۇمسالاتىنى بەلگىلى بولدى. بۇل كولدىڭ تابيعي بۋلانۋ كولەمىنىڭ 0,3 پايىزى عانا ەكەن. دەمەك بالقاشقا قاۋىپ تونەدى دەپ قاۋىپتەنۋگە سەبەپ جوق. سونداي-اق يادرولىق قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ تەحنولوگيالارى اەس قۇرىلىسىنىڭ قۇنىنا ەنگىزىلمەك. اەس-ءتىڭ كۇردەلى شىعىندارى جوعارى, بىراق ونىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن 80, ءتىپتى 100 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بار.
ءوز كەزەگىندە ءسوز العان جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان ەرتاس اۋىلداعى ءاربىر جيىن اەس-ءتى تالقىلاۋدان باستالاتىنىن ايتتى. اكىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەيىنگى كەزدە بۇل جوبانى قولدايتىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ, سىرەسكەن مۇز ءجىبي باستاعانداي كوڭىل-كۇي قالىپتاسىپ كەلەدى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەركاسىپ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا ءمۇرسالوۆا مينيسترلىك تەك سوڭعى بۋىن رەاكتورلارىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرعانىن, ونىڭ تەحنولوگياسىندا فۋكۋسيمادا بولعان اپاتتاردىڭ قاتەلىكتەرى ەسكەرىلگەنىن ايتتى. تاراتىپ ايتقاندا, اپاتتى جاعدايدا رەاكتوردى ءوشىرىپ, ونى سۋمەن تولتىراتىن ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەسى بار. سونىمەن قاتار رەاكتورلار راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ سىرتقا شىعۋىنا جول بەرمەيتىن قورعانىس قابىقشاسىمەن جابدىقتالىپتى.
مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدە ەنەرگيا وندىرەتىن 133 نىسان جۇمىس ىستەپ تۇر, ونىڭ ىشىندە 48 جەل ەلەكتر ستانساسى مەن 47 كۇن ەلەكتر ستانساسى بار. بۇل قاتار الداعى ۋاقىتتا دا كوبەيە بەرەدى. بىراق جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن الىناتىن ەنەرگيا تۇراقتى ەمەس, بۇل كۇن رايى جاعدايىنا بايلانىستى. جەل بولماسا, ەنەرگيا جوق. كۇن بولماسا, ەنەرگيا جوق. ال بىزگە تۇراقتى ەنەرگيا قاجەت. گ.ءمۇرسالوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قوعامدىق تىڭداۋلار بولاشاق اتوم ەلەكتر ستانساسى الاڭىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن تالقىلاۋدى قامتيدى. ول بۇگىنگە دەيىن رەسمي ورگاندار تاراپىنان ەشقانداي جوبالىق قۇجات جاريالانباعانىن, ياعني بۇل قوعامدىق تىڭداۋلار جاريا ەمەس ەكەنىن راستادى. قوعامدىق تىڭداۋلار ەكولوگيالىق كودەكسپەن رەتتەلەدى جانە وعان ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمدارى قاتىسادى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ ءوز سوزىندە ەڭ العاشقى قىسىمدى سۋ ەنەرگەتيكالىق رەاكتورى 1957 جىلى اقش-تا ىسكە قوسىلعانىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جۇمىس ىستەگەن بارلىق كەزەڭىندە شىعارىندىلاردى ايتپاعاندا, ارتىقشىلىقتار بولعان جوق. بۇل ەڭ سەنىمدى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى, قازاقستاننىڭ وسى نۇسقانى تاڭداۋى دا سوندىقتان.
«وسىدان 56 جىل بۇرىن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا عىلىمي قىسىمدى سۋ رەاكتورى ىسكە قوسىلدى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىز ەنەرگيا ءوندىرۋدى ۇيرەندى. مىسالى, ءبىز راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردى شىعارامىز. ونكولوگيالىق ناۋقاستاردى دياگنوستيكالاۋ ءۇشىن كەرەك», دەدى س.ساحيەۆ.
مۇنان سوڭ اۋىلداعى اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ۇلكەن اۋىلىنىڭ جۇرتشىلىعى دا پىكىرىن ءبىلدىردى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس ەلەكتر قۋاتىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشىپ قانا قويماي, تۇرعىنداردى جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتەدى. «ۇلكەندە تۇرىپ جاتقانىما 40 جىلدان استى. اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سالىنۋىن كۇتىپ ءجۇرمىن. بۇل بىزگە كەرەك, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەرەك», دەيدى اۋىل تۇرعىنى راحيما قايىربەكوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, اەس جوباسىنا قاتىستى قاۋىپ 1950 جىلداردا, تەلەديدارلاردان تۋاتىن رادياتسيالىق قاۋىپتەر تۋرالى اپسانالارعا ۇقساپ بارادى. «سول جىلدارى تەلەديداردى ماتاعا ورانىپ وتىرىپ, كورەتىندەر كوپ بولىپتى. ودان بەرى تەحنولوگيا وزگەردى, سونىمەن بىرگە وعان قاتىستى قاۋىپ تە كەلمەسكە كەتتى. قازىر كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزدى ميكرو تولقىندى پەش پەن ۇيالى تەلەفونسىز ەلەستەتە المايمىز. مەنىڭشە, اەس جوباسىنا قاتىستى جاعىمسىز پىكىرلەر دە سوعان ۇقسايدى», دەيدى ول.
بەلگىلى قوعام قايراتكەرى مەلس ەلەۋسىزوۆ ۇلكەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ جۇمىسسىزدىق پەن سەنىمسىزدىككە بايلانىستى مۇڭىن جاقسى تۇسىنەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر مەملەكەت اۋىل تۇرعىندارىنا قامقورلىق جاساسا, اەس جوباسىمەن قاتار بالقاشتىڭ دا جاعدايىن ويلانۋ كەرەك. قازاقستاندا 44 مۇزداق ەري باستادى. بالقاش پەن ىلەنىڭ جاعدايىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى», دەيدى ەكولوگ.
قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا وسىنداي تىڭداۋلاردى ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىندا, اتاپ ايتقاندا, تالدىقورعان, الماتى, بالقاش قالالارىندا وتكىزۋدى ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل قوعاممەن اشىق ديالوگتى قامتاماسىز ەتەدى, بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ پىكىرى مەن مۇددەسىن ەسكەرەدى.
ۇزاق تالاس-تارتىستان ەكى جاق بىتىمگە كەلە المادى. سىرتتان كەلگەن بەلسەندىلەر جوباعا قارسى بولسا, اۋىل تۇرعىندارى ۇلكەندە اەس سالۋدى قولدادى. جيىن اراسىندا ءبىز سوزگە تارتقان اۋىل تۇرعىندارى قارسى بولىپ جۇرگەن توپ وكىلدەرى ۇلكەندە تۇرمايتىنىن, ولاردىڭ قاي جاقتان كەلگەنىن دە بىلمەيتىنىن ايتتى. ەندى قوعامدىق تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا الماتى وبلىسىنىڭ ءماسليحاتى شەشىم قابىلداپ, كەيىن بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت قارايدى.
ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءوز اۋماعىندا اەس سالۋ ماسەلەسىنە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوزقاراسىن انىقتاۋ ماقساتىندا قوعامدىق تالقىلاۋلار ءوتىپ جاتقانىن ءتۇسىندىردى. ال قوعامدىق تىڭداۋلار, ءوز كەزەگىندە, جوبانىڭ ەكولوگيالىق ساراپتاماسى كەزەڭدەرى بويىنشا كەيىنىرەك, جوبالىق قۇجاتتاما ازىرلەنگەننەن كەيىن وتكىزىلەدى. 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ەلدى كومىر ءوندىرۋ مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن باسقا, نەگىزگى سەنىمدى گەنەراتسيا كوزدەرى تۋرالى ويلانۋعا ءماجبۇر ەتەتىنىن ايتتى.
2023 جىلدىڭ اقپانىندا الماتى وبلىسىنىڭ ۇلكەن اۋىلىندا اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى العاشقى قوعامدىق تىڭداۋلار ءوتتى. 2023 جىلدىڭ ساۋىرىندە مەملەكەت باسشىسى ماگاتە باس ديرەكتورىمەن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن بولەك تالقىلادى.
وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ قۇرىلىسقا الەۋەتتى قاتىسۋشىلار ءالى دە قاراستىرىلىپ جاتقانىن جانە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانباعانىن ايتتى
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەرىنىڭ قىسقاشا تىزىمىنە مىنالار كىرەدى: HPR-1000 رەاكتورى بار قىتايلىق CNNC كومپانياسى; APR-1400 رەاكتورى بار كورەيالىق KHNP; VVER-1200 جانە VVER-1000 رەاكتورلارى بار رەسەيلىك روساتوم; EPR-1200 رەاكتورى بار فرانتسۋزدىق EDF.
الماتى
