جۋىر تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا قازاق تاريحىن تۇگەندەۋ تۋرالى ايتقان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ء«بىز سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى ماقتان ەتەمىز. تامىرى تەرەڭ ءتول شەجىرەمىز – حالقىمىزدىڭ مادەني كودىنىڭ وزەگى. ونى جان-جاقتى زەرتتەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جانە بارىنشا دارىپتەۋگە قاجەتتى جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى» دەي كەلە, «تاريحي تانىمدى كەڭەيتۋگە زور ۇلەس قوساتىن ماڭىزدى سالا – ارحەولوگيا», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
كەيىنگى جىلدارى قازاق ارحەولوگتەرى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە توپىراق استىنداعى تاريحىمىزدى تەرەڭنەن زەرتتەۋگە دەن قويدى. ال جۋىردا ولار شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى ەجەلگى قورىمداردا ءجۇرىپ جاتقان قازبا جۇمىستارى بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ايرىقشا ولجاعا تاپ بولدى. ول – ءبىر قابىردە جەرلەنگەن انا مەن بالانىڭ قاڭقالارى. قاڭسار قورىمى قاتونقاراعاي اۋدانىنداعى اققاينار اۋىلىنان سولتۇستىككە قاراي ءبىر شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بۇل قازبا جۇمىستارى شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «التاي-تارباعاتاي: قولا داۋىرىنەن ەرتە ورتا عاسىرعا دەيىن» جوباسى, سونداي-اق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن «شىعىس قازاقستانداعى كونە تۇركى مادەني كەشەنى: شىعۋ تەگى جانە ترانسفورماتسياسى» جوباسى اياسىندا شىعىس قازاقستان وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيى جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن بولاتىن.
وسى قازبا جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن – ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى جانە استانا قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, PhD ازات ايتقالي تابىلعان قابىر جايىنداعى دەرەكتەر مەن ونىڭ ەكسكليۋزيۆتى سۋرەتتەرىن ءبىرىنشى بولىپ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وقىرماندارىمەن ءبولىستى.
– ازات قالى ۇلى, ءسوزىمىزدى جۋىردا كونە قورىمنان تابىلعان قابىردەن باستاساق. ول قاشان جانە ناقتى قاي جەردەن تابىلىپ وتىر؟
– ءبىر قابىردە جەرلەنگەن ەرەسەك ادام مەن كىشكەنتاي بالانىڭ قاڭقالارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى قاڭسار قورىمىنىڭ №24 وباسىنان تابىلدى. ەرەسەك ادام دەپ وتىرعان سەبەبىم – ونىڭ ەركەك نە ايەل ەكەنى ناقتى بەلگىسىز. ءبىز ولاردى ەڭ الدىمەن, انتروپولوگ ماماندارعا تەكسەرۋگە جىبەرەمىز. سودان كەيىن عانا ونىڭ جىنىسى بەلگىلى بولادى. سونىمەن قاتار ەكەۋىنىڭ اراسىندا تۋىستىق قاتىناس بار ما, ونى دا گەنەتيكالىق تالداۋلار جاساعاننان كەيىن ناقتى بىلەمىز.
سۋرەتتەن كورىپ وتىرعانىڭىزداي, ۇلكەن ادام قابىردىڭ ىشىندە شالقاسىنان جاتىر. سول قولىمەن كىشكەنتاي بالانى قۇشاقتاعان. بالانىڭ باسى ەرەسەك ادامنىڭ كەۋدە تۇسىندا, ءوزى ءسال قىرىنان جاتقىزىلعان, سول قولى ۇلكەن ادامنىڭ ۇستىنە قويىلعان.
– بۇل تابىلعان ادامدار كىمدەر, قاي داۋىرگە جانە قانداي تايپاعا جاتاتىنى انىقتالدى ما؟
– وسى قورىمدا بىرنەشە جىلدان بەرى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە وبالاردىڭ ورتا عاسىرلارعا جاتاتىنى بەلگىلى بولدى. اتاپ ايتقاندا, راديوكومىرتەكتىك تالداۋلارعا قارايتىن بولساق, ولار VIII-IX عاسىرلارعا ءتان جانە قيماقتارعا تيەسىلى ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر. مىنا قابىردەن تابىلعان ەكى ادام دا سول عاسىرلاردا جەرلەنۋى جانە قيماق تايپاسىنا جاتاتىن ادامدار بولۋى عاجاپ ەمەس.
قيماقتار – ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جانە ەرتىس وزەنى بويىندا ۇلكەن قاعانات قۇرعان تايپا. اراب جانە قىتاي جازبا دەرەكتەرىندە ولاردىڭ كوپتەگەن قالاسى بولعانى جايىندا مالىمەتتەر كەزدەسەدى. ماسەلەن, اراب تاريحشىسى ءال-يدريسي قيماقتاردىڭ 16 قالاسى تۋرالى جازا كەلە, ولاردىڭ 12-ءسى ەرتىس بويىندا ورنالاسقاندىعى تۋرالى بولجام ايتادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, قيماقتارعا تيەسىلى ەلدى مەكەندەردىڭ ورىندارى ءالى كۇنگە تابىلعان جوق. قازىرگى تاڭدا تەك سول داۋىردە ءومىر سۇرگەن ادامدار جەرلەنگەن وبالار عانا بەلگىلى بولىپ وتىر.
– وسى قاتار جەرلەنگەن ەكى ادام مۇردەسىنەن باسقا, قابىردەن باسقا قانداي جادىگەرلەر تابىلدى؟
– ول جەردەن تەمىردەن جاسالعان 5 جەبە سالىنعان قورامساپ, تەمىر اۋىزدىق, ساداق پەن پىشاقتىڭ بولىكتەرى, باسقا دا تەمىردەن, سۇيەكتەن جاسالعان بۇيىمدار تابىلدى. ەڭ قىزىقتى جادىگەر – بالانىڭ كەۋدە تۇسىندا ماتاعا ورالعان قولا بۇيىم. ونىڭ بەتىندە ويۋلارى بار. بىراق ءالى رەستاۆراتسيا جاسالماعاندىقتان, ناقتى قانداي ويۋ نەمەسە سۋرەت سالىنعانى بەلگىسىز. ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا, سول زامانداعى ءدىني نانىم-سەنىمدەرگە بايلانىستى اڭنىڭ نەمەسە وسىمدىكتىڭ بەينەسىندەگى سۋرەتتەر بولۋى مۇمكىن. بۇل جادىگەر بالانى ءتىل-كوزدەن ساقتايدى دەپ تاعىلعان تۇمارعا ۇقساس زات بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
– بۇعان دەيىن ەل اۋماعىنان وسىنداي قوس ادام جەرلەنگەن قابىرلەر تابىلعان با ەدى؟
– جوق, بۇل ءبىرىنشى جاعداي. جالپى, قاي داۋىردەگى قابىرلەردى الساق تا, ەرەسەك ادام مەن بالانىڭ بىرگە جەرلەنۋى جالپى الەمدىك ارحەولوگيادا سيرەك كەزدەسەتىن جايت.
– ولاردى نە سەبەپتى بىرگە كومۋى مۇمكىن, ەكەۋى ءبىر ۋاقىتتا قايتىس بولعان با, الدە باسقا سەبەپ بار ما؟
– ءدال قازىر بۇل ادامداردىڭ قانداي جاعدايدا جانە نە سەبەپتەن قايتىس بولعانىن ناقتى بولجاۋ قيىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, انتروپولوگ مامانداردىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن عانا ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتەتىن بولامىز.
– بۇگىندە قاي جەردە جانە قانداي باعىتتا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرسىزدار؟
– ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى ۇلكەن باستاماسى – «قازاقستان تاريحىنداعى عۇن-سارمات ءداۋىرى: پانارالىق زەرتتەۋ, تالداۋ جانە رەكونسترۋكتسيا» اتتى جوبا اياسىندا قاتونقاراعاي اۋدانىنا قاراستى ارشات اۋىلىنان 11 شاقىرىم جەردەگى تاۋتەكەلى قورىمىندا عۇن-سارمات ۇلى قونىس اۋدارۋ داۋىرىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەر زەرتتەلىپ جاتىر. بۇل جەردە 18 جەرلەۋ نىسانى زەرتتەلىپ, قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى مەن اسىل تاستاردان جانە كاۋري مونشاقتارىنان جاسالعان ءتۇرلى اشەكەي بۇيىمدار تابىلدى.
جالپى عۇن-سارمات ءداۋىرى – قازاق تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى كەزەڭنىڭ ءبىرى. سەبەبى ول ساق-سكيف زامانىنان كەيىن جانە تۇركى داۋىرىنە دەيىن بولعان ۇلكەن حرونولوگيالىق كەزەڭ. وكىنىشكە قاراي, وتە از زەرتتەلگەن. ونىڭ تەك قازاقستان ەمەس, جالپى الەم تاريحى, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا تاريحى ءۇشىن دە ماڭىزى وتە زور. سەبەبى عۇن يمپەرياسى ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ قۇرامىنداعى ءتۇرلى تايپالار باتىسقا قاراي جىلجىپ, ەۋرازيا دالاسىندا ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋىنا تۇرتكى بولعانى بەلگىلى.
سونىمەن قاتار عۇن يمپەرياسىنىڭ قۇلاۋىنا سەبەپ بولعان ءسامبي تايپالىق كونفەدەراتسياسىنىڭ تاريحى دا ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز تاۋتەكەلى قورىمىندا وسى ءسامبي داۋىرىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردى تاپتىق. ولارعا تيەسىلى كونە ورىندار 2015 جىلدان بەرى بەرەل قورىمىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە دە تابىلعان. جالپى, ورتالىق ازيا كوشپەلى تايپالارىنىڭ ەتنومادەني تاريحىندا عۇن دەرجاۆاسى ىدىراعاننان كەيىن كەلگەن سامبيلەردىڭ ءداۋىرى جان-جاقتى زەردەلەپ, بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ەل تاريحىنا قوسىلعان باعا جەتپەس ولجا بولار ەدى.
بۇدان بولەك, ءبىز كوكەنتاۋ ارحەولوگيالىق كەشەنىندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن قايتادان جانداندىردىق. بۇل كەشەن سەمەي قالاسىنان 80 شاقىرىم جانە كوكەنتاۋ اۋىلىنان 30 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. مۇندا 2014 جىلدان بەرى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بيىل «كوكەنتاۋ ارحەولوگيالىق كەشەنى» جوباسى اياسىندا ەرتە تەمىر ءداۋىرى ەسكەركىشتەرىنە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاۋىپ وتىر.
اڭگىمەلەسكەن
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
