ينفلياتسيا قىسپاعىنداعى ەكونوميكا

ازىرگە ينفلياتسيا دەڭ­گەيىن 14 پايىزعا دەيىن تومەن­دەتىپپىز. تومەندەتۋگە تۇرتكى بولعان فاكتورلاردىڭ سەبە­بىن بۇل جولى دا بىلە الما­دىق. ۇلت­تىق بانك وكىلدەرى كە­يىنگى جىلدارى ءبىز جوعارى قۇ­بىلمالىلىق پەن بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ, شەشىم قابىلدايتىنىمىزدى, ساۋدا قۇرىلىمى وزگەرگەنىن ءجيى ايتادى. جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن قايتا قارالاتىنىن دا ەسكەرتكەن. بىراق جاڭا ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىنداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى قانداي بولاتىنىن ءالى اشىپ ايتقان جوق.

ءبىزدىڭ ەل – ءتاريفتى ينفليا­تسيالىق تارگەتتەۋ قۇرالى رە­تىندە پايدالاناتىن جالعىز مەملەكەت ەمەس. ونى دامىعان ەلدەر دە, دامۋشى ەلدەر دە ءارتۇرلى ۋاقىت­تا قولدانىپ كەلدى. مىسالى, تۇركيا 2019 جىلى ليرانىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى بازالىق مولشەرلەمەنى 17,75 پايىزدان 24 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولدى. سول جىل­دىڭ قازان ايىندا 25 پا­يىزدان اسىپ كەتتى. كەيبىر ساراپ­شىلاردىڭ «ۇلتتىق بانك قولدانىپ كەلگەن ءادىس» دەگەن پىكىرىن قولدامايتىندار دا بار.

مىسالى, ساراپشى ەرلان يبراگيم پايىزدىق مولشەرلەمە ارقىلى باسقارۋ ەكونوميكاسى دامىعان جانە تۇتىنۋ دەڭگەيى جوعارى ەلدەر ءۇشىن قولايلى ەكەنىن ايتادى. ينفلياتسياعا اسەر ەتۋدىڭ باسقا ادىستەرى بار. كەيىنگى بىرەر جىلدا ۇلتتىق بانكتىڭ قانشا التىندى ساتقانى, ساتىپ العانى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ باسى اشىق. ء«بىز التىندى ءوزىمىز وندىرەمىز, ياعني ورتالىق بانك التىن ساتىپ الۋ ءۇشىن اقشا شىعارا الادى. وسىعان بايلانىستى كەيىنگى جىلدارى اقشا ماسساسى ايتارلىقتاي ءوستى. ۆاليۋتا نىعايعان كەزدە ۇلتتىق بانك قارجى جۇيەسىندەگى تەڭگە كولەمىن ۇلعايتادى. ارينە, مۇنداي ارەكەتتەر ينفلياتسيانى دا ىنتالاندىرادى, ويتكەنى ولار تەڭگەگە دەگەن ۇسىنىستى ارتتىرادى. بىراق بۇل ءادىس تە تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلە جاتىر», دەيدى ساراپشى.

قىمباتشىلىققا دا, تەڭگەنىڭ قۇن­سىز­­دانۋىنا دا مەملەكەتتىك مونو­پوليا­لاردىڭ ازدىعى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ساراپشىلار ءبىرازدان بەرى ايتىپ كە­لە­دى. ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە مۇناي نارى­عىنىڭ جەكەمەنشىك مونوپولياعا تاۋەل­دىلىگى تۋرالى, سونىڭ ءتۇيىنىن تاراتۋ تۋرالى شىنداپ ويلانۋعا ءتيىس. تاۋار باعاسىن وسىرۋگە بىردەن-ءبىر اسەر ەتەتىن مونوپوليستەر ەكەنى بەلگىلى جايت. كە­دەن­دەگى, جول ۇستىندەگى جانە باسقا دا تەكسەرۋشى قۇرىلىمدارداعى زاڭسىز الىم-سالىقتارعا كەتكەن شىعىنىن تاۋار باعاسىنا ۇستەمە قوسىپ شىعارىپ الۋعا تىرىسادى. قورعاس حالىقارالىق ساۋدا ورتالىعى مەن وزبەكستاننىڭ با­زار­­لارىنداعى تاۋارلاردىڭ الماتىعا جەتكەندە باعاسى 10 ەسەگە دەيىن اسپانداپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – وسى. سو­دان كەيىن نازار اۋداراتىن ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا مونوپوليس­تەر قاپتاپ وتىر. ءونىم ساقتايتىن قوي­مالار مەن بيرجالىق ساۋدا ءتۇرىنىڭ تىزگىنى دە – جەكەنىڭ قولىندا. باقىلاۋ بولما­عان­دىقتان پايدا كورسەم بولدى دەگەن پايىمنىڭ ءباسى باسىم بولىپ كەتتى. مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندەگى, تەن­دەردەگى زاڭسىزدىق. مەملەكەتتەن بو­لىن­گەن قارجىنىڭ 97 پايىزى «دوستار» توبىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ە.يبراگيم وسى ماسەلەلەردى 20 جىل بۇرىن رەتتەگەندە قازىرگى جاعداي باسقاشا بولاتىنىن العا تارتتى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا دەڭگەيى شيكىزات نارىعىنداعى جاعدايعا, شەتەل ۆاليۋ­تا­سىنىڭ ىشكى نا­رىق­تاعى قارجى اينالىمى مەن ۇلت­تىق بانكتىڭ ساياساتىنا بايلانىستى ەكەن. بىزدەگى ينفلياتسيا ۇلتتىق بانكتىڭ ستا­تيستيكاسىمەن ۇيلەستىرىلىپ وتىرادى. ال «پەردەنىڭ ارعى جاعىنداعى» جاع­داي­دى قاپەرگە الساق, باسقاشا كورىنىس 14 ەمەس, 25-30 پايىزدىق كورسەتكىشتىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇرادى. سوندىقتان «ينفلياتسيانىڭ نارىقتىق قۇنى قانداي؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ الۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى بۇل – ءبىز ءۇشىن ءالى زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ.

ينتەللەكتۋالدى شىعىندار ينفليا­تسيا­­نىڭ ساناتىنا جاتپايتىنى بۇرىننان بەلگىلى ەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبىندە دە ولار ەسەپكە كىرمەي قالعان. ءتىپتى بالالار باقشاسىنىڭ ايلىق تولەمى, جوو-داعى جىلدىق وقۋ اقىسى دا ونىڭ ساناتىندا جوق. مىسالى, بەنزين بىرەر جىلدان بەرى كەمى 40 پايىزعا قىمباتتادى, جوو تولەمدەرى, اقىلى مەديتسينا قىزمەتى جىل سايىن وسەدى. ءبىر عانا ءتىس ەمدەيتىن كلينيكاعا كىرسەڭ, 100 مىڭ تەڭگەمەن «قان­جىعاسىن» مايلاپ كەتەسىڭ. ارينە, بۇل سالادا تەگىن قىزمەت كورسەتەتىن ورىن­دار دا بار. بىراق ونداعى جۇمىس دۇ­رىس جۇيەلەنبەگەندىكتەن, اقىلى قىز­مەت تۇرىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولامىز.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, وسىلار­دىڭ ءبارىن ەسەپكە الساق, ينفلياتسيا دەڭ­گەيى شامامەن 40-50 پايىزدان اسىپ كەتەدى. دەمەك, ينفلياتسيانىڭ نارىقتىڭ قۇنى ءبىزدىڭ ەلدە تىركەلگەن حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەردەگى بار­­لىق قىزمەت قۇنىمەن انىقتالادى. حا­لىقتىڭ تابىسىنا, كۇنكورىسىنە اسەر ەتە­تىن فاكتورلاردىڭ ءبارى ينفلياتسيانىڭ كورسەتكىشىنە ەنۋ كەرەك. اۋىلداعى بالالارعا ارنالعان ۇيىرمەلەردىڭ جوقتى­عىنا حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى سەبەپ بولىپ وتىر. جەكە سەكتوردىڭ قاراۋىنداعى ۇيىرمەلەردىڭ ءبارى قۇرىلتايشىلارى ءۇشىن – بيزنەس. ال بيزنەستىڭ تابيعاتى قايىرىمدىلىقتان الىس.

«ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتە پايىز­دىق مولشەرلەمەنى تومەندەتىپ, تەڭگە­نىڭ السىرەۋىنە جول بەرۋ نەمەسە ونى قازىر­گى كورسەتكىشتەن دە جوعارى ۇستاپ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قۇربان­دىق­قا شالىپ جىبەرۋدەن وزگە جول قال­ما­عانىن ساراپشىلار ءجيى ايتاتىن. ازىرگە ۇلتتىق بانكتىڭ قاجەتتى تەپە-تەڭ­دىكتى قانداي فاكتورلارمەن انىق­­تاي­­تىنىن ءبىز بىلمەي وتىرمىز. مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەت, سونداي-اق مەملە­كەت­تىك كومپانيالاردىڭ از عانا پايداسى با­عا­نىڭ جاساندى تومەن دەڭگەيىن ۇنەمى ۇستاپ تۇرۋعا قاۋقارسىز. ال ساراپشىلار بولسا, نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ كەرەك ەكەنىن, باعا الەمدىك نارىقتاعىداي جانە كورشىلەس ەلدەردەگىدەي بولۋى كە­رەك­تىگىن ءجيى ايتادى. ەگەر باعا بەلگى­لەۋ­دەگى بۇرمالانۋلار جالعاسا بەرسە, وندا ءبىز تاۋار تاپشىلىعىنا تاپ بولامىز», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ بيزنەسىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان سىياقى مولشەر­لە­مەلەرىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى كوز­قاراس­تىڭ ءباسى باسىم بولىپ تۇر. بۇل ەكونوميكاداعى اقشانىڭ ناقتى قۇنىن بۇرمالايدى. ۇلتتىق بانك ەكونو­ميس­تەردىڭ كوپشىلىگى ينفلياتسيانىڭ شا­رىق­تاۋ شەگىنەن وتكەنىمىزدى, ال باعا­نىڭ ءوسىپ جاتقانى وسىعان دەيىنگى بازالىق مول­شەرلەمەنىڭ پايىزىنا بايلانىستى دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرگىسى كەلەدى.

ب.زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ءۇش ايدا باعا 0,4-0,5 پايىزدىق دەڭگەيدە كو­تەرىلە بەرەدى, تەك كەلەر جىلدىڭ ال­عاشقى ايىنان باستاپ باعا تومەندەيدى. بىرەر جىلدا دەڭگەيىن ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا ينفلياتسيا دەڭگەيىنە اقشالاي, ياعني مونەتارلىق جانە اقشالاي ەمەس فاكتور اسەر ەتىپ وتىر. ەل ەكونوميكاسى ەكس­پورت­تان كەلەتىن اقشاعا تاۋەلدى. بۇل فاكتور ءبىرىنشى كەزەكتە قارجى جۇيەسىنىڭ تۇ­راق­سىزدىعىنا الىپ كەلەدى. ال ەكىنشى ۇلكەن تاۋەكەل – ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالاۋ دەڭگەيى سايابىرسىپ قالدى. بۇل ءىجو-ءنىڭ ودان ءارى قىسقارۋىنا, حالىق تابىسى دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ال ءۇشىنشى كۇردەلى تاۋەكەل – مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك قارجىلان­دى­رۋدىڭ تۇراقسىزدىعى. بۇگىندە بيۋجەت شىعىسىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى ۇلتتىق قوردان اۋدارىلعان ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. 2005-2006 جىلى بۇل كورسەتكىش نولگە تەڭ بولاتىن. ۇلتتىق قوردىڭ بارلىق قاراجاتى يگەرىلسە, قازاقستان بيۋدجەتى ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەپ, ءتۇن ۇيقىمىزدى تورتكە بولگەن 21 پايىزدىق ينفلياتسيانىڭ ءوزى ارمان بولىپ قالادى.

«بۇل – شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن ما­سەلە. قازىرگى ەكونوميكالىق ساياسات­تىڭ ينفلياتسيا اسقىنۋىنىڭ سەبەپ­تەرى مەن سالدارىن تەرەڭ تالداۋعا نەگىزدەل­مە­­گەنى بەلگىلى بولدى. اتالعان ماسەلەگە ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋىمىز ءتيىس ەدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ساراپشى بانك سەكتورىندا قايتا­رىل­ماي جاتقان كورپوراتيۆتىك سىرتقى قارىز كولەمى دە شەكتەن شىعىپ كەتكەنىن دە ايتىپ بەردى. جۇمىس ىستەمەي جاتقان اقشا ۋاقىت وتكەن سايىن قۇنسىزدانىپ, ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قوسىمشا اسەر ەتىپ جاتىر. ء«بىزدىڭ ەلدىڭ دامىعان ەلدەردەن ايىرماشىلىعى, نەسيەلىك تاۋە­كەل­دەردەن نەمەسە قور نارىعىنىڭ قۇل­­دىراۋىنان قورىقپاي نەگىزگى مول­شەر­­لەمەنى ەركىن كوتەرە الادى دەپ سانايدى. ۇلتتىق جيىنتىق سۇرانىستى ءبىرشاما باسەڭدەتۋگە, ەكونوميكالىق ءوسۋدى تەڭگەرىمدى ەتۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار. بۇل ۋاقىتتى ۇنەمدەيدى جانە باعانى بىرازعا دەيىن ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ەسەپتەيدى ساراپشى.

دامىعان نارىقتىق ەكونوميكادا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامى اعىمداعى جاعدايعا بايلانىستى قوزعالادى, ۆاليۋتا نارىعىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سۇ­را­نىس پەن ۇسىنىستىڭ تەپە-تەڭدىگىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاسايتىن سان الۋان ويىنشىلار بار. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا ۆاليۋتا دا, قور نارىعى دا وتە ناشار دامىعان, سوندىقتان ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگە باعامىن جارتىلاي قولمەن باقىلاۋعا ءماجبۇر.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ينفليا­تسيانىڭ شارىقتاۋ شەگىن ارتتا قال­دىر­دىق دەپ بوساڭسۋعا بولمايدى. قازىر تەڭگە مەن رۋبل تۇراقسىز. كەز كەلگەن قۇ­بىلمالىق پەن قىمباتتاۋ ينفليا­تسيا­نىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشادى.

 «اقش فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيە­سى­نىڭ باسشىسى ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن قوسىمشا ءىس-شارالار قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, سول ارقىلى باعانىڭ وسۋىنە قارسى كۇرەس ءالى جالعاساتىنىن ەس­كەرتتى. دەمەك, ەلىمىزدە ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك اقشا-نەسيە ساياساتىن ودان ءارى قاتاڭداتۋى ابدەن مۇمكىن. باعانىڭ ءوسۋى, سونىمەن بىرگە حالىق تابىسىنىڭ وسپەۋى كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلە بولۋى مۇمكىن», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ەكونوميست قۋانىشبەك دۇيسەنوۆتىڭ اي­تۋىنشا, حالىق تابىسىنىڭ تەڭ جارتى­سى تەك ازىق-ت ۇلىككە كەتكەن جاعدايدا ءوسىم مەن دامۋدى سەزىنۋ قيىن. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تىزىمىندە 19 ءونىم بار, ولاردىڭ ساۋدا مارجاسى 15 پايىزدان اسپاۋى كەرەك ەدى. بىراق باعا ۇكىمەت بەلگىلەگەن قىزىل سىزىقتان اسىپ كەتكەن. ءسۇت ونىمدەرى, تاۋىق ەتى جانە باسقالارىن قوسا العاندا ءبارى شامامەن 30 پايىزعا قىمباتتاپ, تەك جۇمىرتقا عانا جەتى پايىزعا ارزانداپتى. ەكونوميكالىق تەوريا تۇرعىسىنان ءىجو ءوسىمى كەيبىر جاعدايلاردا ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە كومەكتەسسە دە, كەيبىر تۇستارى كومەكتەسە المايدى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, اقشا-نەسيە ساياساتى ءتيىمسىز بولسا, وندا ءىجو ءوسىمى ينفلياتسيانى تومەندەتۋ مۇم­كىن­دىگىنەن ايىرىلىپ قالادى ەكەن. سە­بە­بى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ەل ەكونوميكاسى يمپورتقا تاۋەلدى. ىشكى سۇرانىس يمپورتقا ىقىلاس بىلدىرسە, ينفلياتسيالىق قىسىم كۇشەيەدى. سول سەبەپتى ءوسىم دەڭ­گەيى باعاعا اسەر ەتە الماي وتىر.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءىجو, ەكو­نو­ميكالىق كورسەتكىشتەر ەلدەگى ءىرى كا­سىپورىنداردىڭ, حالىقتىڭ جان باسىنا ەسەپتەگەندەگى تابىسىنىڭ ارتۋىمەن انىقتالادى. 2022 جىلى ورتاشا جالاقى 308 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, 2023 جىلدىڭ تامىز ايىندا جالاقى 365 502 تەڭگە بولدى. بىراق حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ وسپەۋى نەمەسە باعا مەن تابىستىڭ قاتار ءوسۋى ءىجو ءوسىمىن سەزدىرمەي وتىر.

دۇكەن نەمەسە بازار سورەسى ءوندىرۋشى قويعان باعانىڭ اراسىنداعى تىزبەككە, ايىرماشىلىققا نازار اۋدارعان دا ماڭىزدى. ەگەر وسى باعىتتى تەرەڭىرەك زەرتتەپ جىبەرسەڭ, ورتاداعى دەلدالدار, كەيبىر ءونىم وڭدەۋشى دەلدال مونوپوليالار مەن وليگوپوليالاردىڭ قول­تاڭ­باسى شىعا كەلەدى. وسى ارالىقتى تازارتۋدى ينفلياتسيانى تەجەۋشى فاكتور دەپ قابىلداۋعا بولادى. «ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ مونەتارلىق ساياساتتى كۇشەيتۋى ينفلياتسيانى تەجەدى. دەگەنمەن ينفلياتسيانىڭ تەجەلۋى ونىڭ تومەندەۋى ەمەس. ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى ءۇشىن كەمىندە ەڭ ماڭىزدى تا­ۋارلار مەن قىز­مەت­تەر قۇنى تومەندەپ, قولجەتىمدى باعادا بولۋى شارت», دەيدى ق.دۇيسەنوۆ.

الماتى