دامۋعا نە كەدەرگى؟

الماتىدا وتكەن «Sana Business Forum» جيىنىندا ەكونوميكالىق زەرت­­^­تەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ەۆگەنيا پاك اپتا باسىندا جۋرنا­ليس­تەرگە ءبىر كەز­دەرى مۇمكىندىگىمىز كوتەرمەسە دە, قا­بىل­دانىپ كەتكەن شەشىمدەردىڭ زاردابىن تارتىپ جاتقانىمىزدى ايتىپ بەردى. بىراق ازىق-ت ۇلىك, جانار-جاعارماي, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر باعا­سىنىڭ ءوسۋى, ينجەنەرلىك جەلى­لەر­دىڭ, جابدىقتاردىڭ, كولىك ينفرا­قۇ­رى­لىمىنا قاتىستى جاعدايعا قاراپ داع­دارىستىڭ قىسپاعىندا تۇنشىعىپ جاتىرمىز دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. قازىر بارلىق سالا قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىستەرىن باستان كەشىپ جاتىر. سىرت­تان تارتىلعان ينۆەستيتسيا مەن نە­سيەنىڭ نارىقتىق قۇنى قىمبات بولىپ تۇر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاق­تى­عىس الەمدىك لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ ارناسىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.

«قازىر تەك ءبىز عانا ەمەس, الەمدىك ەكونو­ميكا قايتا قۇرىلىمداۋدى باس­تان كەشىپ, قازىرگى جاعدايعا بەيىم­دە­لۋدى باستاپ كەتتى. جىلدار بويى ەلەنبەي كەلگەن, شەشىمىن كەيىنگە قال­­دىرىپ كەلگەن سالالاردىڭ قازىرگى جا­ع­دايعا بەيىمدەلۋى قيىن. بۇل وتە اۋىر, ويتكەنى بۇل سالاداعا رەفورما قا­جەتتىلىگى تىم ۇزاق ۋاقىت بويى قا­پەر­گە الىنبادى. مەن جانار-جاعار­ماي نارىعىنداعى جاعدايدى داع­دا­رىس­تىڭ قىسپاعىندا قالدى دەپ ويلايمىن», دەيدى ە.پاك.

تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شار­ۋاشى­لىق پەن جانار-جاعارماي باعا­سى سياقتى مەملەكەت باقىلايتىن سا­لا­لار تۋرالى ايتا كەلە, ساراپشى نا­رىق­تىق ەكونوميكا جاعدايىندا كەز كەلگەن قاراپايىم ونىمگە باعانى تەك سۇرانىس انىقتايتىنىن ايتىپ ءوتتى. ەگەر ارادا ديسبالانس بايقالسا, جاعداي نارىقتىق سيپاتىنان ايىرىلىپ قالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن احيللەستىڭ وكشەسىمەن بىردەي. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنى شوكتىك ادىس­پەن ەمەس, حالىقتىڭ تابىسىنا قاراي كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشۋ قاجەت.

ء«بىز جوسپارلى ەكونوميكا ەمەس, نارىقتا ەكەنىمىزدى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا پايداعا زيان كەلتىرىپ, شىعىنعا ۇشى­راپ, نەگىزگى قورلاردى جاڭارتىپ, بۇ­رىن­عى باعامەن قىزمەت نارىقتاعى باعا شەكتى قۇننان الدەقايدا تومەن بولسا, سوڭعى ناتيجە ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىمەن اياقتالادى. باعانى ىرىق­تان­دى­رۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا قاجەت دەگەن پىكىرمەن ءىشىنارا كەلىسەمىن. ءدارى-دارمەك نارىعىنىڭ كەيبىر سەگمەنتىنە مەملەكەتتىڭ باقى­لاۋى مىندەتتى تۇردە كەرەك. بىراق مەم­­­لەكەتتىڭ باقىلاۋى دا سول سالا­دا­عى وزگە­رىستەرمەن قاتار ءجۇرۋ كەرەك. الەۋ­مەتتىك سەگمەنتتەگى تاۋار با­عا­­سىنىڭ سول ورتاعا قانشالىقتى ساي­كەس كەلەتىنىن قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. نارىقتا باعانى قاتىرىپ قويۋ دەگەن تۇسىنىك بولمايدى. مەملەكەتتىك با­قىلاۋدىڭ ءوزىن سۇرانىس پەن ۇسى­نىستىڭ دەڭگەيىمەن ويناتىپ وتىرۋعا بولا­دى», دەيدى ە.پاك.

وسى رەتتە ە.پاك جانار-جاعارماي باعا­سىن وزگەرتۋ ماڭىزدى ەكەنىن, مۇنى سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭ­عىر­­تۋمەن قاتار جۇرگىزۋدىڭ ماڭىز­دى ەكەنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. سەبە­بى كەيىنگى 30 جىلدا مەملەكەتتىڭ باقى­لا­ۋىمەن «قاتىپ قالعان» باعانىڭ قۇرساۋدان شىعۋىن حالىق قۇپ كورىپ وتىرعان جوق. نارىق زاڭى بويىنشا ينۆەستيتسيا ساپاعا اسەر ەتەدى. ال تۇتىنۋشىلار الدىمەن ەسكى قۇنى بو­يىنشا وزگەرىستەردى قالايدى. AERC بولجامدارى بويىنشا ءىجو ءوسىمى جىلىنا 4,4 پايىزدى كورسەتىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بارىن وزگە زەرتتەۋلەر دە كورسەتىپ وتىر. ەكو­نو­ميكالىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسىن حالىق قاشان سەزىنەدى دەگەن ساۋال – ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءالى زەردەلەنبەگەن تاقىرىپ.

ەكونوميكالىق ساياسات ينستي­تۋ­تىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستان­بە­كوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەكونو­مي­كاعا, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مەملەكەت وتە كوپ ارالاسىپ وتىر. دامۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان باعىت­تار­دىڭ ءبىرى وسى. ونىڭ ايتۋىنشا, «Yellou page rules» شارتى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ۇكىمەت ارالاسپاۋ كەرەك.

ء«بىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى 321 سەك­تسيادا ارالاسىپ جۇمىس ىستەدى. ۇكىمەت وسى 321 سەكتوردان كەتپەي وتىر. ءبىز مۇنى 2 جىل بۇرىنعى جۇر­گىزگەن زەرتتەۋلەرىمىز كەزىندە انىق­تا­دىق», دەدى ەكونوميست.

«Yellou page rules» قاعيداتتارىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ باعدارلاماسى جوق ەكەنىن ساراپشىلار وسىعان دەيىن تالاي ايتقان.

ق.ارىستانبەكوۆ قاپەرگە سالىپ وتىرعان كەلەسى جايت ودان دا سالماقتى بولىپ شىقتى. جالپى, ىشكى ءونىمدى تۇنشىقتىرىپ وتىرعان 14 بلوك بار. ۇكىمەت سول ماسەلەنى شەشە الماي وتىر. سول سەبەپتى جىلىنا 20 ملرد دول­لار شەتەلگە كەتىپ جاتىر, مەملەكەت ۇتىلىپ جاتىر. قىزمەت كورسەتۋ بالانسىنان تاعى دا 5-7 ملرد دوللار شىعىس بار. ءۇشىنشى اعىمداعى ەسەپ­شوت­تاعى جاعداي وتكەن جىلى جاق­سارىپ قالعان ەدى, بىراق بيىل قايتا تاپشىلىق بايقالىپتى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, وسى تولەم بالانسىنداعى ءتورت جىرتىقتى جامايتىن جاڭا ەكو­نو­ميكالىق ساياسات قاجەت. سەبەبى كەي­بىر جەكە كاسىپورىندار مەملەكەت مەن­شى­گىنە شىعىنمەن ءوتىپ, ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەتكە سالماق سالىپ وتىر.

وسى رەتتە ق.ارىستانبەكوۆ 2013, 2014, 2015 جىلدارى 4 كاسىپورىن مەم­لەكەتكە بەرىلگەنىن, بۇل ءۇشىن ۇلت­­تىق قور مەن بيۋدجەتتەن 550 ملرد بولىنگەنىن ايتىپ بەردى. سول كەزدە ءبىر كاسىپورىننىڭ شىعىنى 30 ملرد بولعان. بىراق ارادا ەكى جىل وتكەن­­دە سول كاسىپورىندار جەكەشە­لەن­­دىرۋدىڭ جالپى جوسپارىنا ەنىپ كە­تىپ­تى. ءتۇيىپ ايتقاندا, شىعىنى كوپ كاسىپ­ورىنداردىڭ قارىزى مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەت, ۇلتتىق قور ەسەبىنەن جابىلادى دا, قايتادان جەكە­شە­لەن­دى­رۋگە شىعارىلادى.

ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە رەفورمالاردى باستاۋعا از عانا ۋاقىت قالدى. بيىل وزگەرىستەر ستراتەگياسىن انىقتاپ, 2024 جىلى باعدارلامالاردى ىسكە قو­سىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ, 2025 جىلى ناتيجەلەردى باعالاپ, باع­دار­لامالاردى تۇزەتۋ قاجەت. 2026 جىلى العاشقى ناتيجەلەر پايدا بولۋى كەرەك. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەركىن باعا مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ كەرەك. بىراق حالىق جانار-جاعارمايدى بۇعاۋدان بوساتۋعا ءازىر دايىن ەمەس. باعانى بوساتساڭ, كەز كەلگەن تاۋار قۇنى 20 پايىزعا ءوسىپ كەتەدى. بۇل الداعى بەس-التى جىل­دا­عى ينفلياتسيانى قامتاماسىز ەتۋگە كە­پىل­دىك بەرىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, وتكەننىڭ بارلىق پروبلەماسى بولاشاق دامۋعا كەدەرگى بولىپ تۇر.

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تالداۋىنا توقتالعان سپيكەر باستى يلليۋزيا ءىجو ءوسىمى ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدان بەرى ناقتى تابىس بيۋدجەتتىڭ تەك جارتىسىن عانا تولتىرىپ كەلەدى. قالعان جارتىسى – مەملەكەتتىك باع­دارلامالاردىڭ ترانسفەرتتەرى. قا­زاق­ستاندا نارىققا قاتە سيگنالدار جىبەرەتىن مۇلدە بۇرمالانعان باعا قۇ­رى­لىمى قالىپتاسىپ قالعان. جىل­دار بويعى جۇرگىزىلگەن ەكونو­مي­كا­لىق سايا­سات باعانى جاساندى تۇردە تەجەۋمەن شەكتەلىپ قالدى.

ا.چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بارى­نە ۇنايدى. بىراق ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرى جىل سايىن ءوسىپ بارادى. كىرىس پەن شىعىس اراسىنداعى ال­شاق­تىق 7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتتى. 2022 جىلى ەگەمەندى قارىز (53 ملرد دوللار) ۇلتتىق قورمەن (55,7 ملرد دوللار) تەڭەستىرىلدى. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, ا.چۋكين بۇل ماسەلە­لەر­دىڭ بارلىعىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋ ارقىلى شەشۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار ءىجو-گە قاتىستى شە­تەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ازا­يىپ كەلەدى. ولاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, وسى كۇنگە دەيىن شە­شىل­مەي, نازار اۋدارىلماي كەلگەن باعىتتىڭ ءبارى دامۋعا كەدەرگى بولاتىنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. حالىقتىڭ جىل­دىڭ ءوسىمى 1,5 پايىزعا جەتتى. بىزگە كەمى 5 پايىزدىق ءوسىم كەرەك. ول ءۇشىن رەفورما كەرەك. قازىرگى بيلىككە وتكەن­نىڭ قاتەسىن, وتكەن ۋاقىتتاعى پوپۋ­ليس­تىك شەشىمدەردىڭ زاردابىنان ارىلۋى مىن­دەتى تۇر.

«بۇگىنگى بيۋدجەتىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرى – ۇلتتىق قوردان الىنعان اقشا. شىن مانىندە, ۇلتتىق قور انتيتسيكلدىك سي­پات­تاعى بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان قور رەتىندە ويلاستىرىلدى. مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى كەزەڭىندە مۇنايدان تۇسەتىن ارتىق تۇسىمدەردى سول جەردە قالدىرىپ, داعدارىس جاعدايىندا ونى تۇراقتاندىرۋعا الۋىمىز كەرەك.  الداعى بىرەر جىل ۇكىمەتتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە سىن بولعالى تۇر», دەيدى ا.چۋكين.

الماتى