كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جامبىلدىق شارۋالار قۋاڭشىلىق قاسىرەتى سالدارىنان قانشا شىعىنعا ۇشىرادى؟ ولاردىڭ شىعىنى قالاي وتەلەدى؟ جالپى قۇرعاقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن قانشا القاپ كۇيىپ كەتتى؟ وسى سۇراقتارعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاناتبەك مادىبەك جاۋاپ بەردى.
ول كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, وڭىردەگى 763 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەردىڭ 181 مىڭ گەكتارى سۋارمالى القاپ سانالادى. وسى جىلى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى 107 مىڭ گەكتار القاپقا ورنالاستىرىلعان. ال قالعان جەر قۇدايلىق الاڭ رەتىندە پايدالانىلادى.
«بۇگىندە وڭىردەگى سۋارمالى القاپقا ورنالاستىرىلعان داقىلداردىڭ 12 مىڭ گەكتارىنان ايىرىلىپ قالدىق دەپ بولجاپ وتىرمىز. الايدا ونىڭ ناقتى ەسەبى الداعى ۋاقىتتا تولىقتاي بەلگىلى بولادى. ماقساتىمىز – شىعىنعا باتقان شارۋالاردىڭ وتەماقىسىن الۋعا كومەكتەسۋ. بۇل جەردە پايدانى ەمەس, شارۋالاردىڭ شىعىنىن عانا نازارعا الامىز. ءبىزدىڭ بولجام بويىنشا شىعىن كولەمى 5-7 ملرد تەڭگەگە جەتۋى ىقتيمال», دەيدى قاناتبەك قايشىبەك ۇلى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك كەلتىرگەن مالىمەتكە سەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن دەر كەزىندە ورنالاستىرۋعا قىرعىزگيدرومەتتىڭ شۋ جانە تالاس وزەندەرىندە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدەگى سۋ مولشەرىنىڭ 115 پايىزدى قۇرايتىنى تۋرالى بولجامى, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى اراسىنداعى بىرلەسكەن حاتتاماسى نەگىز بولعان.
«ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى قىزمەتى اراسىنداعى جامبىل وبلىسىنا سۋ بەرۋ كەستەسىنىڭ 2023 جىلعا ارنالعان سۋ مولشەرىنىڭ وڭ بولجامىنا قاراماستان ۋاقتىلى قول قويىلماعان. ءوزارا كەلىسىم بويىنشا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ 2022 جىلعى سۋ بەرۋ كەستەسىنە سايكەس باستالعان. قىسقاسى, 23 ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى قىزمەتى اراسىندا 2022 جىلعىعا قاراعاندا, تالاس وزەنى ارقىلى 35 پايىز, شۋ وزەنى ارقىلى 44 پايىز تومەن كولەمدە سۋ بەرۋ كەستەسىنە قول قويىلدى. وسىلايشا, سۋارمالى سۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى تۋرالى اقپارات اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ورنالاستىرىلىپ, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ باستالعاننان كەيىن عانا شارۋا قوجالىق جەتەكشىلەرىنە جەتكىزىلدى. بۇل بۇگىندە وبلىستا سۋارمالى سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە نەگىز بولدى», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان شارۋا قوجالىقتار مەن «قازسۋشار» رمك اراسىندا سۋ بەرۋ تۋرالى بىرلەسكەن شارتقا قول قويىلىپ, سودان كەيىن عانا ەگىس جۇمىستارىن باستاۋعا مىندەتتەر قويىلعان. ياعني شارۋا قوجالىق وعان سۋارمالى سۋ بەرىلەتىنىنە سەنىمدى بولۋى قاجەت. شارت 94 مىڭ گەكتارعا جاسالدى.
سۋارمالى سۋ كولەمىنىڭ قىسقارۋى تۋرالى اقپاراتتان كەيىن وبلىستىڭ جانە اۋدانداردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى شارۋا قوجالىقتارعا ءاربىر ماگيسترالدىق كانالدان سۋ بەرۋ كەزەگىن ۇيىمداستىردى.
كەرەك دەرەككە كوز جۇگىرتسەك, ديقانداردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا كەزدەسكەن وزگە دە كەدەرگىلەر بار سياقتى. ماسەلەن, سۋارمالى جەردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2019 جىلدان باستاپ وبلىستىڭ 6 اۋدانىندا جالپى قۇنى 40 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ەكى جوبا قولعا الىنعان. الايدا ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرىلماعان.
«اتالعان جوبالاردىڭ اكىمشىسى – ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ «قازسۋشار» مەكەمەسى. بۇگىندە جوبا اياسىندا 20,5 ملرد تەڭگە يگەرىلىپ, بۇل قوسىمشا 34 مىڭ گەكتار القاپتى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. وسىلايشا, وبلىس بويىنشا «قازسۋشار» رمك 94 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە. شارۋا قوجالىقتارىمەن كەلىسىمشارتتار جاسالعان. ايتا كەتۋ كەرەك, اتالعان ەكى جوبا بويىنشا جۇمىستار 2021 جىلى اياقتالۋى كەرەك ەدى. الايدا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ ساپاسىز ازىرلەنۋىنە, جوسىقسىز مەردىگەرلەردىڭ جۇمىسىنا جانە «قازسۋشار» رمك تاراپىنان باقىلاۋدىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ 2021 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى حاتتاماسىمەن وسى جوبالاردىڭ اياقتالۋى 2023 جىلعى جەلتوقسانعا اۋىستىرىلعان», دەيدى ول.
وسىنداي كەدەرگىلەر وڭىردە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ لايىقتى جۇزەگە اسىرىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرگەن. سالدارىنان ەگىستىك القاپقا سۋ اينالما ارنالار ارقىلى بەرىلگەن. ناتيجەسىندە, سۋدىڭ 20-30 پايىزى شىعىن بولعان. وسىلايشا, ديقاندار ونسىز دا از سۋدىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنەن قاعىلعان.
شىنىن ايتۋ كەرەك, اعىن سۋدىڭ تاپشىلىعى بيىل عانا سەزىلىپ تۇرعان جوق. قىرعىزدار تاراپى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە سۋ بەرۋدە قىسىم كورسەتكەن بولاتىن. سودان دا بولسا كەرەك, ءوڭىر شارۋالارى جاڭبىرلاتىپ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن يگەرۋگە كەيىنگى جىلدارى ايرىقشا دەن قويا باستادى. ناقتىراق ايتار بولساق, 2021 جىلى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىمەن قامتىلعان القاپ 40 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, بيىل 57 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. بۇل كورسەتكىش رەسپۋبليكاداعى القاپتىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. ءتيىمدى تەحنولوگيا سۋدى 30 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ وڭىرگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن كەزدە ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جۇمىسىن شيراتۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇگىندە وڭىردە بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
«سۋ تاپشىلىعى بار اۋدانداردا جەراستى سۋىن پايدالانۋ ءۇشىن ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇگىنگى تاڭدا 103 ۇڭعىما پايدالانىلۋدا. الايدا ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ قۇنى شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز. ويتكەنى وبلىستاعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ شامامەن 70 پايىزىنىڭ جەرى 50 گەكتاردى قۇرايدى. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇل جۇمىستاردى 50 پايىز مولشەرىندە سۋبسيديالاۋ فاكتورى ەسكەرىلسە دە, جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنان تاعى 30 پايىز سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدە. وزگەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ شىعىندارىنىڭ 80 پايىزى سۋبسيديالانادى», دەيدى ول.
بۇگىنگى تاڭدا ءوڭىردىڭ التى اۋدانىندا شىعىندى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توپتارى قۇرىلعان. ديقانداردىڭ شىعىنى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ تولىق اياقتالعاننان كەيىن انىقتالماق. ايتسە دە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جالپى شىعىن 5-7 ملرد تەڭگەنى قۇراۋى بەك مۇمكىن.
بۇگىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ وتىر. سول ءۇشىن بيىل 3 جاڭا سۋ قويماسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتىن ازىرلەۋدىڭ ماڭىزى زور. سونداي-اق «ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى», «دۇنيەجۇزىلىك قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى» جەلىسى نەگىزىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى اياقتاۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, قۇزىرلى مينيسترلىككە ۇسىنىستار جولدانعان.
بۇدان بولەك تاسوتكەل سۋ قويماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, «جاسوركەن» گيدرو بەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ كەرەك. وسى جۇمىستار تولىقتاي ىسكە اسقاندا تالاس وزەنى ارقىلى كەلەتىن سۋدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋماق.
ء«بىز ەگىستىك كولەمىن ازايتپايمىز. ويتكەنى سۋ جەتپەيتىن جەردى ءتالىمى جەر رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. سونداي-اق تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋعا قاتىستى ىنتالاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا 57 مىڭ گەكتار القاپقا اتالعان تەحنولوگيا پايدالانىلۋدا. بۇل كورسەتكىشتى ارتتىرۋ كەرەك», دەيدى ق.مادىبەك.
قالاي الىپ قاراساق تا, وسى جىلى ءوڭىر ديقاندارى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى اعايىنداردان بىلتىر 65 تەكشە مەتردەن اسا سۋ جىبەرىلسە, بيىل ول كورسەتكىش 20 تەكشە مەترگە ازەر جەتكەن. ال ءوڭىردىڭ 6 اۋدانى قۋاڭشىلىقتىڭ قاسىرەتىن ايقىن سەزىنسە, قورداي اۋدانىنداعى جاعداي ءتىپتى ۋشىققان بولاتىن. قىسقاسى, بيىلعى جاعدايدان ساباق الاتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى.
P.S. ماقالا بەتتەلىپ جاتقاندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمىمەن «ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 48-بابىنا سايكەس جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق, جامبىل, قورداي, مەركى, تۇرار رىسقۇلوۆ, تالاس اۋداندارىندا وڭىرلىك احۋالعا بايلانىستى تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالانعانى بەلگىلى بولدى. ديقانداردىڭ كۇتكەنى دە وسى جاڭالىق ەدى...
جامبىل وبلىسى
