ءبىز كىمبىز؟

«بي ەكەۋ بولسا, داۋ – تورتەۋ» دەيدى قازاق. وسىنداي ءۇردىس ەۆرەي حالقىندا دا بار كورىنەدى. ايىرماسى تەك بىزدە ءتاڭىرىمنىڭ بەرگەن كەڭ دالاسىنداي ءسوز قورىمىزدىڭ شەكسىز شەت­سىزدىگىنەن, مىنا ەگەمەن ەل بول­عاندا, سوزبۇيداعا سالىنىپ, جال­عان وقىمىستىلارىمىزدىڭ قارا شىبىنداي كوبەيىپ, قازاق دەگەن ءوز اتاۋىن «بىرەۋ قىز الىپ قاشسا, بىرەۋ بوسقا قاشادىعا» سالىنىپ, پىسىقسىنا جوڭكىلۋىندە جاتقانداي. كوز جۇما, اينالاڭا تاياق لاقتىرساڭ, الگىلەردىڭ باسىنا تيەدى. ناعىز عالىمدار وزدەرىن وقىمىستىمىز دەپ اتاۋعا, كىر-قوقىس ىشىندە جۇرگەندەي ۇيالاتىن حالگە جەتتى. ماسقاراسى سول, ەكىنشى دۇ­نيە­­­جۇ­زىلىك سوعىس الدىنداعى كە­ڭەس وداعى بويىنشا ەسەپتە بولعان 98 300 عالىمنان اسىپ, بۇل كۇندە 127 مىڭعا جەتىپپىز. ايتپاعىم, سولاردىڭ ىشىندەگى كوپشىلىگى, وزدە­رىنىڭ شىققان تەگى, قازاق اتاۋى­نىڭ كيەلى قاسيەتىن اياقاستى قىلىپ, تەكسىز جۇرتتارداي ءبىزدىڭ دە ماڭ­گۇرت­تەنۋى­مىزدى قالايتىنداي. سەبەبى سول وقىمىستىسىماقتاردىڭ 100 مىڭدايى جات ءتىلدى, ءتىپتى ءبىرازى جات مۇددەلى...

مىسالعا, نەمىس, اعىلشىن, ورىس, فرانتسۋز ت.ب. ءميللاتتار ۇلت اتاۋىنىڭ ەتيمولوگياسىنان, شىعۋ تەگىنەن ما­قۇرىم. تەگىن بىلمەگەن سوڭ باسىن قاتىرعىسى دا كەلمەيدى. ەسەسىنە سول ۇلتتىڭ وكىلىمىز دەپ, ماعىناسىز فلەكتيۆتى ۇلت اتاۋىنا, ماقتانىشپەن كەۋدە قاعادى. سودان بارىپ تاريحتارى دا ورەسكەل بۇرمالانىپ, ەۋروتسەنتريزمگە ۇرىنعان. «دون كيحوت» رومانىنىڭ اۆتورى ميگەل دە سەر­ۆانتەس (XVII ع.) كورەگەندىكپەن «كتو يسكاجاەت يستوريۋ, تەح نادو سۋديت تاك جە ستروگو, كاك فالشيۆومونەتچيكوۆ», دەپتى.

الىسقا بارماي-اق, ىرگەمىزدەگى اۋمەسەر ءى پەتر زامانىنان باستاساق, بۇلاردىڭ مەنشىكتەپ, وزدەرىنە تەلىپ جۇرگەن جىر-داستانىنىڭ كوبىندە تۇرىك حالىقتارىنىڭ اڭىز اڭگىمەلەرى, تاريحى جاتىر. ۇلى حالىقپىز دەپ «يگور جاساعى تۋرالى جىردى» ء(حىى ع.) قانشاما بۇرمالاپ, وزدەرىنە ىڭعايلاپ كوشىرىپ جازسا دا تۇركىلىك ءيىس بۇرقىراپ تۇر. تۇپنۇسقاسى تىعۋ­لى جاتىر. ولاي دەيتىنىم, ءححى عاسىر باسىندا, وسىناۋ جىردىڭ تۇپ­نۇسقاسى ارحيۆتەن تابىلدى دەپ, قۋا­نا ءسۇيىنشى سۇراپ جەر-كوككە جاريا سالعانىمەن, ارتىنشا كوپ ۇزاماي ءۇن-ءتۇنسىز باسىلىپ قالدى. نەگە؟ سەبەبى, ارينە, بەلگىلى, ول جىردى جاريالاسا وتىرىكتەرىنىڭ ارتى اشىلارى حاق ەدى. ءتىپتى ورىستاردىڭ باتىرى دەپ جۇرگەن يليا مۋرومەتس – ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسىنداعى» رۇستەم باتىردىڭ كوشىرمەسى. ورىستاردىڭ سۇيىكتى ەرتەگىسى «ەرۋسلان لازارەۆيچى» دە «شاحنامادان» الىنعان (بروكگاۋز, ەفرون ەنتسيكلوپەدياسى, حححVI ت., 1902).

سولتۇستىك كورشىمىز وسى كۇنگە دەيىن ءوزىن «مى يۆانى نە پومنياششيە رودستۆا» دەيدى. راس قوي! شىنىندا دا, «يۆان» – «ۋان», «ۇعان» دەگەن كونە تۇركى اتاۋى. جانە دە تەگىن بىلمەيتىن ورىستار جالعىز با؟ مىسالى, پورتۋگالدار وسىناۋ تۇركى اتىن – «جوان», يسپاندار – «حۋان», نەمىستەر – «يوگانن», فيندەر – «يۋحان», پولياكتار – «يان» ... دەپ اتايدى. وي سالاتىن, تولعاندىرار دۇنيەلەر.

الەكسەي ميحايلوۆيچ و دۇنيەگە اتتانعان 1676 جىلى ورىس جۇرتى 16 ملن-عا جەتسە, ونىڭ بالاسى, يمپەراتور ءى پەتر 1725 جىلى قايتىس بولعاندا, سانى كۇرت كەمىپ, 13 ملن-عا قۇلدىرادى.

وسىناۋ ۇردىسكە قاراماستان, ورىس حالقىنىڭ دۇركىرەي, كوپىرە ءوسۋى, اينالاسىن جالماپ, تۇركى حالىقتارىن باس جوق, كوز جوق زورلاپ شوقىندىرىپ, يۆانوۆ, پەتروۆ قىلىپ جىبەرگەنىنەن دەر ەدىك. ءتىپتى كەيىن ورىس پاتشاسى ءىى الەكساندر 1876 جىلى 30 مامىرداعى جارلىعىمەن ۋكراين حالقىن ورىس­تان­دىرۋ ماقساتىندا ولارعا انا تى­لىن­دە سويلەۋگە تىيىم سالدى. قار­سى بولعاندارىن جەر اۋداردى. قا­را­­شەكپەندىلەردىڭ ىشىندە 564 138 مۇ­سىل­مان بولعانىنا قاراماي, ولارعا دا كوپ قىسىم جاسالدى. مىنا دەرەككە كوز سالىڭىزشى: «ۆ XVIII-XIX ۆەكاح نا دونۋ بىلو كاك بى دۆا دونا – مۋجچينى وبيازانى بىلي گوۆوريت نا رۋسسكوم يازىكە (يازىكە سلۋجبى), ا جەنششينى پو پرەجنەمۋ گۋتوريلي نا رودنوم تيۋركسكوم يازىكە... 9 سەنتيابريا 1769 گ. پوسلەدوۆال پريكاز و زامەنە ناتسيونالنوي ودەجدى كازاكوۆ نا رۋسسكوە وبمۋنديروۆانيە, چتوبى وني ۆنەشنە نە ناپومينالي پرەدكوۆ. كاك شكۋرۋ سديرالي س نيح... يستوريا سوحرانيلا سۆەدەنيا, كاك ينىە كازاكي (ۆيديمو مۋسۋلمانە – ك.ت.) پادالي گولىمي, ۆالياليس بيتىە نا زەملە, زامەرزالي نا سنەگۋ, نو رۋسسكوە وبمۋنديروۆانيە «نا سەبيا نە نادەۆالي»... (ادجي م. «تيۋركي ي مير»).

وسىندايدا ورىس دەكابريستەرىنىڭ جەتەكشىسى پ.ي. پەستەل (1793-1826) ايتقان مىنا ۇستانىم ەسكە تۇسەدى: «بارلىق ۇلتتى بىرىكتىرىپ ءبىر حالىق جاساپ, كۇللى ەلدى مەكەنگە ورىس اتتارىن قويۋىمىز كەرەك». بۇل قاعيدات ءتىپتى بەرتىن, تىڭ يگەرۋ كەزىندە دە كەڭ ەتەك الىپ, ەلىمىزدە جاپپاي قازاق مەكتەپتەرى جابىلا باستادى. ونى ايتاسىز, ەگەمەن ەل بولدىق دەسەك تە, ءوز انا تىلىمىزدە سويلەتكىسى كەلمەي, بىزگە قىسىم, بۇلدىرگى جاساۋىن توقتاتار ەمەس...

«...ماسسوۆىە نازۆانيا توپونيموۆ, كوتورىە ۆسترەچايۋتسيا ۆ چەليابينسكوي, كۋرگانسكوي, ورەنبۋرگسكوي, ساراتوۆ­سكوي, نوۆوسيبيرسكوي, ومسكوي, استراحانسكوي وبلاستەي, ي التايسكوگو كرايا, سامو پرويسحوجدەني بريانسكا, ۆورونەجا, پەنزى, تۋلى, كۋلۋندى, تيۋمەني, بارناۋلا ي ستاريننىە تيۋركسكيە زاحورونەنيا دو حVII ۆەكوۆ تومۋ ياۆنوە سۆيدەتەلستۆو» (م.ادجي).

ورىس بولىپ جازىلىپ كەتكەندەردىڭ ىشىندە جالعىز كالۋگالىقتار وسى كۇنگە دەيىن تەگىن بورىگە جاتقىزادى. كەشەگى گەنەرال ا.لەبەد ءوز جۇرتىنىڭ تاتار نەگىزىن اسپەتتەۋى شىندىققا جاناسادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدەر ورىس مەنتاليتەتىنە باس ۇرىپ, بارىمىزدى جوق قىلعىمىز كەلىپ, «شاش ال دەسە, باس العىمىز كەلىپ» تۇرادى. وسىنىڭ ءبارى جوعارىدا ايتقان شۇلدىرلەگەن وقىمىستىسىماقتار مەن قىرتيما قىرتتاردىڭ كەسىرى...

نەمىستەر وزدەرىن «دويچە» دەپ اتاسا دا, ورىستار ءسوزىن تۇسىنبەگەندىكتەن ولاردى نەمىس (نەموي) دەپ كەتتى. «ياكۋت» دەپ ات قويىپ, ولاردى شو­قىن­­دىرىپ يۆانوۆ قىلسا دا, ولار تەك­تى­لى­گىن تانىتىپ, ساحا ۇلتىمىز دەيدى. حاكاستار دا سولاي. ءبىزدى دە «كيرگيز – قايساق» دەپ اتاعان.

دەگەنمەن «گۇلدەردىڭ شىرىن نار­لەرىن بال ارا عانا بارلايدى» (فەت) دەگەندەي «ساحا», «حاكاس», «قايساق» ەتيمولوگياسىنان كونە ساق حالقىنىڭ وكىلى ەكەنىمىز اڭعارىلادى. بىزدەردى سكيف, سارمات, گۇن, پولوۆتسى ت.ب. دەپ اتاسا دا, تۇركى حالقىنىڭ ساقتاردان تاراعان ءىزى, ءيسى, تاريحى مەنمۇندالاپ تۇرادى. ونى عىلىمنىڭ ءار سالاسىنان دا اڭعارۋعا بولادى. ءسۇيىنباي ارون ۇلى (1815-1898) ء«بورىلى بايراق كوتەرسە, قوزىپ كەتەر قايداعىم» دەپ, كونەدەن قانىمىزعا سىڭگەن دۇنيەدەن حابار بەرىپ تۇر عوي.

زەرتتەۋشى ا.نارىمباەۆا: «پري­سۋت­ستۆيە ۆ پيكتوگرافيچەسكوم پيسمە شۋمەروۆ, ودنيح ليش «سانەي» ي كولەسنيتسى پريامو ۋكازىۆاەت, وتكۋدا پريشلا ۆ شۋمەرى ەتو پيسمەننوست... زاچەم يم پونادوبيليس بى ساني, گدە ۆەچنو تساريت لەتو؟ پريچيوم كاك وتمەچاەت ەريح تسەرەن, وني ۆ شۋمەرسكيح پوگرەبەنياح پرەدستاۆليالي سوبوي نەۆەروياتنو روسكوشنۋيۋ پوۆوزكۋ... ي تاك ساني ۆ ەگيپتە, ساني ۆ دۆۋرەچە, ساني ۆ حانلارە (زاكاۆكازە)... نارودى ەۆرازي سۆيازى­ۆالو وبششەە ميروۆوزرەنيە ي وبششي مير سيمۆولوۆ ي پرەدستاۆلەني, كوتورىە سفورميروۆاليس ۆ گلۋبوكوي درەۆنوستي نا يح وبششەي رودينە – ۆ درەۆنەم تۋرانە», دەيدى. وسىعان قاراماي, قازاق وڭا ما, كيەلى, شىققان تەگىن ەتيمولوگياسىن تارك ەتىپ, قايداعى «اق قازدان» شىعارعىلارى كەلىپ, كەيدە «قاشقىندار» دەپ تە اتاپ قىڭىرايا «اتىڭ شىقپاسا جەر ورتەگە» سالىنىپ, ءتىلى قىشىپ تۇرادى. ميلليونداعان اق قاز تەك امەريكا قۇرلىعىندا عانا بار. بىزدىكىنىڭ «اققاز» دەپ وتىرعانى اققۋ بولار.

«تاريحتى ليريك اقىندار جازباۋ كەرەك» دەگەن ويدى ءبىر جەردە وقىعانىم بار ەدى. ولار بولسا اققۋدى جەر-كوككە سىيعىزباي نازىك سەزىمگە بەرىلىپ ماداقتاپ, «اققۋداي اپپاق شىراي, نەتكەن كورىك», «اققۋداي ساڭقىلدايدى», «اققۋ مويىن» دەپ, سىرتقى سۇلۋلىعىن اسپانداتا ايتىپ تامسانادى.

ال سول اققۋدىڭ سانى كولدە نە­عۇ­رلىم كوبەيگەن سايىن, ۇيرەك, قاس­قالداق, قاز ۇيا سالا الماي, سور­ماڭ­داي حالگە ۇشىرايدى. اققۋ­لار كۇن كورسەتپەي, ولاردى كولدەن قۋىپ شى­عادى. اققۋدىڭ مىنەز-ق ۇلىق­تا­رىن­دا ءىش-سىرت بىرلىگى دەگەن ۇعىم مۇلدە اڭعارىلمايدى. وزىنەن باسقادا شارۋا­سى جوق, اينالاسىنا زياندى توپاس, ەگويست قاتارىندا.

قازىر تۇركى تىلدەس ەلدەر ىشىندە, قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان حالىق ەكەنى عىلىمي دالەلدەندى. كورنەكتى انتروپولوگ, اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ زەرتتەۋلەرىندە وسىدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن قازاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ گەندىك ەرەكشەلىگىنىڭ ۇشتەن ءبىر پايىزى بۇگىنگى قازاقتىڭ دەنە قۇرىلىسىندا ساقتالىپ قالعانىن ايتادى. ياعني قازاقتار پوپۋلياتسياسىندا بيوالەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ تامىرى وسىنشاما ۋاقىت ۇزىلمەگەن (اكادەميك ر.بەرسىمباي). سودان بارىپ, بىزدەر دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ قارا شاڭىراعى, تەگى, قازاق ۇلتىنىڭ تامىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اڭعارعاندىقتان, الەم جۇر­تىن وزىمىزگە باس يگىزۋدىڭ ورنىنا, كەي­­بىرەۋلەردىڭ تەگىمىزدى قايداعى «اق قازعا» بايلانىستىرۋى, بوستان-بوس وتتاپ كۇيسەۋى قانىڭدى باسىڭا شاپتىرىپ, نامىسىڭا تيەدى.

سوندا ولار «قاس» سوزىنەن قاشقاق­تايدى بىلەم. «قاس» دەگەن ءسوز – ناعىز, تىم, وتە, اسا, قىراعى, كورەگەن, حاس ساڭلاق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىندەي. مىسالى, «قاس جۇيرىكتە سىن بولماس, قاس سۇلۋدا ءمىن بولماس» دەگەن قازاقي ۇعىم­نان, «قاس» ءسوزىنىڭ قاسيەتىن اڭ­عا­رۋ­عا بولادى.

قازاق اتاۋىنىڭ توركىنى «قاس+ساق» ساقتىڭ ساعى دەگەن, بۇرمالاۋعا ەش كەلمەيتىن اگگليۋتيناتيۆتى ۇعىمدى اينا-قاتەسىز كورسەتىپ, باعزى زاماننىڭ ءۇنى, قوبىز سارىنىنداي جۇرەگىڭە جەتىپ, كوكىرەگىڭدى قيالعا جەتەلەپ, رۋحىڭدى وياتادى. باتىرى جاۋدا, دانالارى داۋدا جۇرگەن ىرگەلى, ءىرى, ۇلى قازاق حالقى ەكەنىمىزدى كوز الدىڭا ورالتادى. «قاسساق» – قازاق اتاۋىندا تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىز اتوي سالىپ تۇر.

«يزۆەستنىە ۋچەنىە – رۋسسكي ا.لەۆشين, دويچە ا.ۆامبەري پروتسەسس كونسوليداتسي تيۋركويازىچنىح پلەمەن ۆ كازاحسكۋيۋ نارودنوست وتنوسيات ك ءىح-ح ۆۆ. ۆ ۆيزانتيسكيح, يرانسكيح يستوچنيكاح, توگو ۆرەمەني ۆسترەچايۋتسيا تەرمينى «كازاحيا», «كازاح». سوۆەتسكيە انتروپولوگي ۆ.گينسبۋرگ, ن.زالكيند ۋتۆەرجدايۋت سۋششەستۆوۆانيا انتروپولوگيچەسكوگو تيپا كازاحوۆ مەجدۋ VII-VIII ي XII-XIV ۆۆ... پو ۆسەي ۆەروياتنوستي, پروتسەسس كونساليداتسي تيۋركويازىچنىح پلەمەن ۆ كازاحسكۋيۋ نارودنوست ۆ كانۋن مونگولسكوگو ناشەستۆيا بىل بليزوك ك زاۆەرشەنيۋ. يناچە نە موگلو بىت. پروتوكازاحوۆ زنالي كۋمانسكوە تسارستۆو ي پارفيا, كيتاي, ارابسكي حاليفات, كيەۆسكايا رۋس, بۋلگارسكوە گوسۋ­دارستۆو, ۆيزانتيا» (تاۋكەنوۆ ك., «نەبەسنىە تيۋركي», 2017).

«...ستەپنايا ساكسكايا كۋلتۋرا نە ياۆلياەتسيا پەرەوسمىسلەنيەم گرەچەس­كوي كۋلتۋرى... يبو گرەچەسكايا كۋلتۋرا ياۆلياەتسيا ۆتوريچنوي, پوروجدەنيامي ساكسكوي ستەپنوي كۋلتۋرى... ۆيديمو, كاك ني گوۆوري ا نەپرەۆزويدەننوي ۆسە-تاكي بىلا ي وستاەتسيا پو سەي دەن تيۋركسكايا تسيۆيليزاتسيا... پ.ساۆيتسكي, پوستاۆيۆشي ساكسكوە يسكۋسستۆو ۆىشە يرانسكوگو ي گرەچەسكوگو, سكازال: «... بولەە سوۆەرشەننىح ي بولەە سوۆرەمەننىح (سۆەرحسوۆرەمەننىح!) ۆەششەي ۆووبششە نەت ۆ يسكۋسستۆە ناشەي پلانەتى; كوچەۆنيچەسكي «زۆەرينىي ستيل» ستويت ۆىشە ۆسەي گرەكو-ريمسكوي كۋلتۋرى!» (گۋميلەۆ ل. سۋدبا ي يدەي. موسكۆا, 2007.س.220). دەمەك مادەنيەتى بار ساق ءداۋىرىنىڭ مۇ­راگەرى, مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ, كىن­دىگى ۇزىلمەي, بۇگىنگە جەتكەن قازاق ەلى­نىڭ وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى, جە­تىس­تىگى دەپ بىلگەن ءجون.

م.ادجي «تيۋركي ي مير» دەگەن ەڭبەگىندە «يرانتسى ي يندۋسى سكيفوۆ زنالي پود يمەنەم «ساك», دەيدى. بۇل كۇننىڭ وزىندە يراننىڭ ءبىراز قالالارى مەن اۋىلدارىندا تۇركى تىلىندە سويلەيتىندەر از ەمەس. اياتوللا حومەيني مەن حومەنەيدىڭ تەگى تۇرىك ەكەنىن ەسكە سالا كەتۋدىڭ دە ارتىق­شى­لىعى جوق.

بۇل از دەگەندەرگە, بروكگاۋز, ەفرون ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 1900 جىلى جارىق كورگەن XXVIIIا تومىندا: «...ۆسلەدستۆيە شيروكوگو راسپروسترانەنيا پلەمەني ساك, ەتو يميا چاست پەرەنوسيتسيا نا ۆسەح سكيفوۆ ا پوتومۋ سۆەدەنيا, كاسايۋششيحسيا ساكام, سبيۆچيۆى... گلاۆنايا سيلا ساكوۆ زاكليۋچالاس ۆ كوننيتسە; كرومە توگو, وني حوروشو سترەليالي يز لۋكا ي پوتومۋ وتريادى, پوپولنياۆشيەسيا يز ساكوۆ, بىلي لۋچشيە ۆ پەرسيدسكوم ۆويسكە... ۆ پوحوداح ۋچاستۆوۆالي ي جەنششينى... كاك برودياچەە پلەميا ساكي زانيماليس سكوتوۆودستۆوم, پرەيمۋششەستۆەننو وۆتسەۆودستۆوم» دەلىنگەنى, «قاس+ساق» – قازاق ەكەنىمىزگە دالەل, ءارى بۇكىل بولمىسىمىزدى ايقىنداپ, مالىمدەپ, سوقىرعا تاياق ۇستاتىپ تۇرعانداي.

سودان بارىپ, كونەدەن بۇگىنگە جەتىپ, الەم مويىنداعان, تاڭىرىمىزبەن ۇشتاسىپ جاتقان كوك بايراعىمىزدى اسپانداتا, اسقاقتاتا جەلبىرەتىپ, قازا­قى مەملەكەتتىگىمىزدى ورگە جەتە­لەيىك. ناعىز قازاق اتىن بەرىك ۇستانايىق.

قاسىم تاۋكەنوۆ,

قوعام قايراتكەرى