ەلەڭ-الاڭ ەكسپات

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىنعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ 2020 جىلعى قازان ايىندا وت­كەن ءتورتىنشى وتىرىسىندا شەت مەملەكەتتەرگە جۇمىس ىزدەپ بارعان قازاقستاندىقتار تۋرالى ايتا كەلىپ: «مۇنىڭ پايدالى قىرلارى دا بار. مىسالى, بۇل – بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا, جاڭا ىسكە ماشىقتانۋعا, ءوز كاسىبىن باس­تاۋ ءۇشىن قاجەتتى قور جيناۋعا, جەر كورىپ, ەل تانۋعا جاقسى مۇمكىندىك. سوندىقتان مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە شەتەلدەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋعا بار كۇشىن سالادى», دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسى وسى ماسەلەگە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بيىلعى ماۋسىم ايىندا تۇركىستاندا وتكەن ەكىنشى وتىرىسىندا تاعى دا نازار اۋدارىپ, ءوزىنىڭ ۇرپاقتى ەڭبەكقورلىققا, بيزنەس جۇرگىزۋ شەبەرلىگىنە باۋلۋ ماسەلەسى جونىندە ۇنەمى ايتىپ جۇرگەنىن كولدەنەڭ تارتتى.

«ماسەلەن, كەيبىر كورشى ەلدەر­دىڭ جاستارى شەتەلدەرگە بارىپ, بەل­سەندى تۇردە كاسىپپەن اينالىسادى, دۇكەن اشادى, ۇلتتىق تاعامدارىن دارىپتەيدى, قىسقاسى, ناپاقاسىن تابادى. وسىنداي ارەكەتتەردەن ءبىزدىڭ جاستارىمىز دا ۇلگى السا, جامان بولمايدى. ارينە, بۇل – ەلدەن كەتىپ, ەڭبەك ەت دەگەن ءسوز ەمەس, بۇل – ەڭ باس­تىسى, ەڭبەكتىڭ جاقسى-جامانى جوق دەگەن ءسوز. ءار ماسەلەنى اب­د­ەن ساياسيلاندىرىپ, بوس ءسوز قۋماي, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا بەرمەي, ناقتى جۇمىسپەن, قاراجات اكەلەتىن زاڭدى ىسپەن شۇ­عىلدانۋ كەرەك دەگەن ءسوز», دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسىلايشا, پرەزيدەنت «جاۋىردى جابا توقىماي», گاستاربايتەرلىك سياق­تى ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى قۇبى­لىس­قا دەن قويىپ, ءوز پايىمى مەن ۇيعارىمىن ورتاعا سالدى.

شىنتۋايتىندا, قازاقستان­دىق­تاردىڭ گاستاربەيتەرلىگىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. سەبەبى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جۇرگىزگەن ساۋالداما كور­­سەتكەنىندەي, قازىرگى كەزدە ەلى­مىزدە 134 مىڭ جۇمىس ورنى بوس تۇرعانىمەن, 80 مىڭعا جۋىق ازاماتتىڭ جۇمىس تاپپاي جۇر­گەنى قايران قالدىرارلىقتاي جاعداي ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە, جۇمىس قولى جەتىسپەيتىن ساۋدا, وڭدەۋشى ونەركاسىپ, قۇرىلىس, ءبىلىم بەرۋ, اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىقتارى سياق­تى سالالارداعى بوس جۇمىس ورىن­دا­رىنىڭ 50 پايىزىنا جۋىعىنا ارناۋلى كاسىپتىك-تەحنيكالىق بىلىممەن, 25 پايىزدان استامىنا كاسىبي ءبىلىمسىز-اق ورنالاسۋعا بولادى ەكەن. وسى ويسىراعان ولقىلىق ورنىن ءبىزدىڭ ەلگە ور­تالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن جىل سايىن اعىلىپ كەلىپ جاتقان زاڭدى جانە زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى تولتىرىپ ءجۇر.

پايىمداپ قاراساق, ەلىمىزگە شەتتەن اعىلىپ كەلەتىن گاستاربايتەرلەر – ءوز ەلىندە جەتكىلىكتى كۇن­كورىس كوزىن تابا الماي قينال­عان ادامدار. ال ءبىزدىڭ ەل­دەگى جۇمىسسىزداردىڭ كوبى – جا­لا­قىسى تومەن جۇمىستاردى ىستە­گىسى كەلمەي, اقشانى «كۇرەپ» تابۋدى كوكسەيتىن كىسىلەر دەسەك, قاتەلەسپەسپىز.

گاستاربايتەرلەردىڭ كوپشىلىگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا سايكەس ارنايى رۇقسات الماي-اق كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تابىسى مول كاسىپورىندارىندا, سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ولاردىڭ سانى وتكەن جىلى 34 مىڭنان اسقان. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر سولتۇستىكتەگى كورشى ەل­دەن قازاقستانعا رەكوردتىق كو­لەم­دە – جالپى سوماسى 360 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن اقشا اۋدارىمدارى جونەلتىلگەن. سونداي-اق جالاقىسى جوعارى جۇمىس ىزدەگەن وتانداستارىمىز شالعايداعى وڭتۇستىك كورەياعا زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى رەتىندە ءجيى بارىپ ءجۇر. وسى ەلدەن وتكەن جىلى قازاقستانعا جالپى سوماسى 39,8 ملرد تەڭگە اقشا اۋدارىمدارى كەلىپ تۇسكەنى – سونىڭ ايعاعى.

ەلىمىزدەن وڭتۇستىك كورەياعا ساپارلاتقان زاڭسىز ەڭبەك ميگ­رانت­تارىنىڭ كوشى 2014 جىلى باستالعان. سەبەبى, سول جىلى ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ۆيزالىق تالاپتاردى ءوزارا جويۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. سوعان سايكەس قازاقستاندىقتار تاڭعى شىق ەلىنە تۋريستىك, جەكە, ىسكەرلىك, مادەني جانە مەديتسينالىق ماق­ساتتارمەن ۆيزاسىز بارىپ, وندا 30 كۇنگە دەيىن بولا الادى. بىراق كوپتەگەن وتانداسىمىز مۇنى زاڭسىز جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىندا پايدالانىپ ءجۇر. ولار كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنان وتكەن كەزدە كەلۋ ماقساتىن تۋريست, جارىسقا قاتىسۋعا كەلگەن سپورتشى, اتا-اناسىن ەمدەتۋگە اكەلگەن ادام رەتىندە كورسەتىپ, قۋلىق جاسايدى ەكەن. ال وتىرىكتەرى اشكە­رە­لەنىپ قالعان جۇزدەگەن وتانداسىمىز ينچحون حالىقارالىق اۋەجايىنان كەرى اتتاندىرىلعان. بۇل – قاراپايىم ادامنىڭ قال­تاسىن قاعاتىن قىرۋار شىعىن. ويتكەنى استانا مەن الماتى قالالارىنان سەۋلگە ۇشىپ بارىپ-قايتۋ ءۇشىن عانا جان باسىنا 1 مىڭ اقش دوللارىنداي قاراجات قاجەت. وڭتۇستىك كورەياعا بارىپ, قوماقتى جالاقى تاپقىسى كەلەتىن وتاندىق گاستاربايتەرلەردىڭ زاڭ بۇزۋىنىڭ سەبەبى – جۇمىسقا ور­نا­لاسۋعا قاجەت ەڭبەك ۆيزاسىن الا المايتىندىعىندا. مۇنداي ۆيزا ۇلتى كورەي قازاقستان ازاماتتارىنا عانا بەرىلەدى.

وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەرلىگى, تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە كورشىلەس قىرعىزستان مەن وزبەكستاننىڭ ۇلتى كورەي ەمەس ازاماتتارى دا ۋاقىتشا ەڭبەك ۆيزاسىن الۋ ارقىلى بۇگىندە تاڭعى شىق ەلىندە زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ويتكەنى بۇل ەلدەر كورەيا رەسپۋبليكاسىمەن ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويعان. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتى وسىنداي كەلىسىم جاساسۋ مۇمكىندىگىن ءبىر كەزدە ۋىستان شىعارىپ العان. ناقتى ايتساق, 2005 جىلى كورەي تاراپى شەتەلدىكتەردى ەڭبەككە تارتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى – «ەڭبەك ەتۋگە رۇقسات جۇيەسى» بويىنشا قازاقستان ازاماتتارىن جۇمىسقا شاقىرۋ جونىندە ۇسىنىس بىلدىرگەن. بۇل رەتتە كورەي تاراپى قويعان باستى تالاپ – كورەيا رەسپۋبليكاسىمەن ەڭبەك كوشى-قونى تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم ورناتۋعا مۇددەلى ەلدەر ۇكىمەتتەرىنىڭ جانىندا ەڭ­بەك ميگرانتتارىن شەتەلگە جۇ­­مىسقا جىبەرۋمەن اينالىساتىن ارنايى ۆەدومستۆو بولۋى قاجەتتىگى ەدى. وسى تالاپتى سول كەزدەگى قازاقستان ۇكىمەتى ورىنداماعان. بىراق 2014 جىلدان كەيىن وڭتۇستىك كورەياعا جۇمىس ىزدەپ بارعان قازاقستاندىق زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى كوبەيۋىنە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كورەي تاراپىنا «ەڭبەك ەتۋگە رۇقسات جۇيەسى» بويىنشا ەكى جاقتى كە­لى­سىم جاساسۋ جونىندە بىرنەشە مارتە ۇسىنىس ەنگىزگەن. وعان كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قارسىلىق بىلدىرمەگەنىمەن, بۇرىن قويعان تالابىن قايتادان العا تارتىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ شەتەلدەرگە ەڭبەك ميگرانتتارىن جىبەرۋمەن اينالىساتىن ارنايى مەملەكەتتىك مەكەمەنى قۇرۋىن كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى.

وڭتۇستىك كورەيا ۇكىمەتى كە­يىن­گى كەزدە زاڭسىز ەڭبەك ميگ­رانت­­تارىنىڭ سانىن ازايتۋ ماق­ساتىندا ەلگە ۆيزاسىز كەلۋ تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزىپ, بارۋعا عانا ەمەس, قايتۋعا دا قاجەت اۆيا­بيلەتتەردى جانە ساق­تاندىرۋ قۇ­جا­تىن وتكىزۋ تالابىن قويىپ وتىر. ناتيجەسىندە, قازاقستاننان كەلەتىن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانت­تا­رىنىڭ سانى 12 مىڭنان 7-8 مىڭعا دەيىن ازايعان. ەسەسىنە ۇلىبريتانياعا ات باسىن بۇرعان قازاقستاندىق گاستاربايتەرلەر سانى كوبەيگەن.

« ۇلىبريتانيا قازىر ءبىزدىڭ جاستارعا ازعانتاي ۋاقىتتا مول تابىس تاۋىپ, وزدەرىنىڭ الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. جالپى, WPR دەرەكتەرى بويىنشا 2019 جىلى قازاقستاندىق گاستاربايتەرلەر ەلى­مىزگە جىبەرگەن قارجى سول جىل­عى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,3 پايىزىن قۇراعان. 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 0,6 پايىزعا نەمەسە 676,8 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. وليگارحتار وتىز جىل بويى كاپيتالدى سىرتقا شىعا­رىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن تۇرا­­لاتسا, گاستاربايتەرلەر, كە­رى­­سىنشە, قازاقستانعا ۆاليۋتا اكە­لىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە تەڭ­گەنىڭ تۇراقتانۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەپ جازدى قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا.

ۇكىمەت تە گاستاربايتەرلەردىڭ ەلگە تيگىزەتىن پايداسىن ءتۇسىنىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. ء«بىز تۇركيا, بىرىككەن اراب امىر­لىك­تەرى, ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا ەلدەرمەن ونداعى قازاق­ستان ازاماتتارىنىڭ ەڭبەك قۇ­قىق­تارىن قورعايتىن جاڭا كەلى­سىمدەرگە باستاماشىلىق ەتۋ ءۇشىن قو­سىمشا شارالار قابىلدادىق. ازاماتتارىمىز وڭتۇستىك كورەيادا جۇمىسقا زاڭدى تۇردە ورنالاسۋى ءۇشىن قازاقستاندى «ەڭبەككە رۇقسات بەرۋ جۇيەسىنە» قوسۋ ماسەلەسى پىسىق­تالىپ جاتىر», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا ۇكىمەتتىڭ بيىلعى 8 تامىزدا بولعان وتىرىسىندا.

سونىمەن, الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق گاستاربايتەرلەر قاي قيىردا جۇرسە دە, تۋعان ەلى­نىڭ قولداۋى مەن قامقورلىعىن سە­زىنىپ, قاناتتانىپ, ءتۇپتىڭ تۇ­بىندە ءبارى دە ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جولىنا تۇسكەن وتانىنا پەرزەنتتىك ساعىنىشپەن ورالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.