مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىنداعى توبەلەستەر تۋرالى اقپاراتتاردان توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. جاعاڭدى ۇستاتاتىن جاعدايلار جيىلەپ كەتكەن. سوراقىسى, سونداي بەينەجازبالار الەۋمەتتىك جەلىدە قاپتاپ ءجۇر. قاراساڭ, وقۋشىلاردىڭ قاتىگەزدىگى قانشاما بالانىڭ ءومىرىن قيدى. ماسەلەن, بيىل جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر سانى وتكەن جىلعا قاراعاندا وسكەن. سوندا تاربيەنىڭ قاي تۇسىندا كەمدىك بار؟ عابيت مۇسىرەپوۆ: «ۇرلىق, قارلىق, ز ۇلىمدىق, زورلىق, قيانات سياقتى قىلمىستار وشە بەرۋدىڭ ورنىنا وسە بەرسە, سول قىلمىستاردىڭ ءبارى دە باسقارۋشىلاردىڭ ءوز باستارىندا بولعانى!», دەيدى. دەمەك ماسەلە وتباسىنداعى تاربيەدە, اتا-انادا. «ۇيادان نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلگەن» بالانىڭ ەش جازىعى جوق.
جالپىۇلتتىق اتا-انالار فورۋمى وسى ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازارعا العان. بالا باقىتتى بولسا, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى دە جارقىن. بيىل ءۇشىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى شارادا اتا-انا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, بالا تاربيەسىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ, وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, بالا قۇقىعى, ءبىلىمى, دەنساۋلىعى, قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. تاعىلىمى مول اتا-انالار فورۋمىن «سەنىمەن بولاشاق» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءلاززات رامازانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى الدىمەن وتباسى ينستيتۋتىنا بايلانىستى.
– وتكەن جىلعا قاراعاندا جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى قىلمىستىڭ سانى وسكەن. بىلتىر التى ايدىڭ ىشىندەگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس 723 بولسا, بيىل 785-تەن اسىپ كەتكەن. ۇل-قىزدارىمىز نەگە قىلمىسقا بارادى؟ سوندا ولار تاربيەنى كوشەدەن الىپ جاتىر ما؟ داستارقان باسىندا جينالعان كەزدە, وكىنىشكە قاراي, وسيەت ەمەس, وسەك ايتىلادى. ال ناعىز تاربيە وتباسىندا بەرىلۋى كەرەك, – دەدى ل.رامازانوۆا.
«ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن. ەندەشە, سوعان ەل بولىپ ءمان بەرۋ ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كيەلى تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ءىى ۇلتتىق قۇرىلتايدا «ادال ازاماتقا ءتان قاسيەتتەر ءاربىر جاستىڭ بويىندا بولۋى كەرەك, ۇرپاقتىڭ بويىندا جامان ادەت بولسا, بۇل ۇلكەندەردىڭ كىناسى» دەگەن ەدى.
– ۇرپاق تاربيەسى – مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزگى العىشارتى. بۇعان بارلىعىمىز جاۋاپتىمىز. مەملەكەت تاراپىنان بالا تاربيەسى مەن بىلىمىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, ۇنەمى قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ بارلىعىندا قۇزىرلى ورگانداردىڭ ماماندارىمەن بىرىگىپ ءبىرتۇتاس تاربيە تۇجىرىمداماسىن دايىندادى. مۇنىڭ اياسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماقسات ەتىلىپ وتىر.
1 قىركۇيەكتەن باستاپ ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنە ەنگىزىلەدى. باعدارلامانىڭ اياسىندا «جەتكىنشەكتىڭ جەتى جارعىسى», «ەڭبەگى ادال جاس ورەن», «وقۋعا قۇشتار اكە» سەكىلدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەدى وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جىل سايىن 145 مىڭنان استام قىلمىس تىركەلەدى. مۇنداي كورسەتكىشتىڭ سەبەبى الدىمەن اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىرەۋىندە جاتىر. ەكىنشى – مەكتەپتە تاربيەنىڭ بىلىممەن قاتار جۇرمەۋى, پەداگوگيكالىق بىلىكتىلىكتىڭ تومەندەۋىندە. ءۇشىنشى – سىرتقى ورتانىڭ دۇرىس قالىپتاسپاۋى مەن بالا پسيحولوگياسىنىڭ بۇزىلۋىنا اسەر ەتەتىن اقپاراتتىڭ كوبەيۋىندە. بالانى كىشكەنتايىنان دۇرىس باعىتتاپ, باپتاماسا كەيىن كەش بولماق. ال وعان اكە-شەشەنىڭ, وتباسىنداعى تاربيەنىڭ ماڭىزى زور. ۇيدە ايتىلعان ونەگە, وسيەت – بالانىڭ تۇپقازىعى. جالپىۇلتتىق فورۋمدى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولعان «سەنىمەن بولاشاق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باستى ماقساتى دا – اتا-انالاردىڭ ساناسىن وياتىپ, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق ءبىلىمى مەن داعدىلارىن ارتتىرىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ. جوبا وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋعا, اتا-انالاردىڭ پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋعا, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىندا شىنايى ءپاتريوتيزمدى جاڭعىرتۋعا, بالا مەن اتا-انا اراسىنداعى دوستىق پەن سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
«سەنىمەن بولاشاق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى نۇركەن اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, فورۋمعا قاتىسۋشى اتا-انالاردىڭ قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل 700-دەن استام اتا-انا فورۋمعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن.
– «سەنىمەن بولاشاق» بىرلەستىگى ءبىر جىلدا 126 مىڭ اتا-اناعا ترەنينگ-سەمينارلار وتكىزدى. ءاربىر ايماقتا اپتاسىنا 50-70 سەمينار وتكىزدىك. ءبىزدىڭ ماقسات – وي ايتۋ ەمەس, وياتۋ. ءبىزدىڭ ماقسات – وتاۋ ىشىنەن وتاۋ قۇرۋ ەمەس. كەرىسىنشە, وتاۋ ىشىندەگى وتباسى, وشاق قاسىن تۇزەۋ. وسيەتتىڭ ەمەس, وسەكتىڭ سوڭىنان كوپ ەرىپ, ماتەريانىڭ قۇربانى بولعاندىقتان, ۇل-قىزىمىزعا بەيسانالى تۇردە جاساپ جاتقان قاستاندىعىمىزدان ساقتاۋ. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىن قۇمىرسقانىڭ ءوزى جاسايدى. بال اراسىنا ونىڭ يلەۋى قىزىق ەمەس. ەندەشە, ءبىز دە ءوز يلەۋىمىزدى ءوزىمىز جاساۋىمىز كەرەك. قوعامدا بۋللينگ, كيبەربۋللينگ سەكىلدى پروبلەمالار كوپ. دەمەك بۇلارعا دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اتا-انالاردىڭ اسەرى بار. جاۋاپكەرشىلىك – ءبىزدىڭ قولىمىزدا. تىزگىندى ءوزىمىز الماساق, الدا وپىق جەرىمىز حاق, – دەدى نۇركەن اسانوۆ.
بالا تاربيەسىندە مۇعالىمنىڭ دە الاتىن ورنى زور. ويتكەنى پەداگوگ تە – اتا-انا. «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ءال-ءفارابيدىڭ ءسوزىن ۇمىتپاۋ ماڭىزدى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تالعات ەشەنقۇلوۆ بالا تاربيەسىندە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. بۇل رەتتە پەداگوگ مامانداردىڭ تاپشىلىعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2020 جىلى مۇعالىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىك 4 600-دەن اسقان. تەك استانا قالاسىنىڭ وزىندە جىل سايىن 1 مىڭ مۇعالىم قاجەت. جالپى, ەلوردادا باستاۋىش سىنىپ, ماتەماتيكا, ينفورماتيكا, اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمدەرىنىڭ جەتىسپەۋى انىق بايقالادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە استانادا جاڭا پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرعان.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى 49 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پەداگوگيكالىق باعىتتا ماماندار دايارلاۋعا ليتسەنزياسى بار. پەداگوگيكالىق باعىتتار بويىنشا ءبىلىم الۋ كونتينگەنتى شامامەن 186 مىڭ ستۋدەنتتى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وقيتىندار سانى 43 مىڭنان اسادى. كادرلاردى دايارلاۋدىڭ پەداگوگيكالىق باعىتتارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن تالاپتار بىرتىندەپ كۇشەيىپ كەلەدى. بۇعان كەيىنگى كەزدەرى جاسالعان تالداۋلار سەبەپ بولعان. الدىڭعى فورۋمداردا پەداگوگيكالىق باعىتتىڭ ساپاسى تومەن ەكەنى ايتىلعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى 2020 جىلدان باستاپ پەداگوگيكالىق باعىتتار بويىنشا وقۋعا قابىلداۋ كۇشەيتىلدى – وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن شەكتى ۇپاي 50-دەن 70 بالعا كوتەرىلگەن.
– بالالارىمىزدىڭ تولىققاندى, جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ – ەلىمىزدىڭ دامۋ ۇدەرىسىندەگى باستى تالاپ. قوعامنىڭ پسيحيكالىق-ەموتسيالىق دامۋى رۋحاني ينتەللەكت تۇرعىسىنان قالىپتاسۋىندا جاتىر. اتا-بابالارىمىزدىڭ ميراس بولىپ قالعان دالا زاڭدارىن تەرەڭ تۇسىنگەن دانا حالىق ەكەنىمىز راس بولسا, بالالارىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, سانالى, زيالى ۇرپاق رەتىندە قالىپتاسۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن ۇلى ابايدىڭ «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. سونداي-اق ماعجان جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكاسىنداعى» «اقىل ويدى, دەنە, سۇلۋلىقتى, مىنەز-ق ۇلىقتى» تاربيەلەۋ باستى مىندەت بولىپ وتىر. قازىر تاربيە بەرۋ ماڭىزدى جاھاندىق سيپاتقا يە بولعانى جاسىرىن ەمەس. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا اسەرى وراسان زور. اتا-انالاردىڭ وعان قارسى تۇرۋى كۇننەن-كۇنگە قيىنداپ بارا جاتىر. مۇنى جەكەلەي ەشكىم شەشە المايدى, بىرىگۋ كەرەك, – دەدى تالعات ەشەنقۇلوۆ.
راسىندا, تاربيەلى بالا ەلدىڭ بولاشاق تىرەگى ەكەنى داۋسىز.
