قاي ۋاقىتتا بولسىن, قازاق قوعامى جاستارعا يەك ارتىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ الەۋەتىنە سەنەتىنى اتام زاماننان ايان. سودان بولار ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعالى 32 جىلدا «جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ بىرنەشە رەت قابىلداندى. نەگىزى العاش ەگەمەندىك تۇسىندا 1991 جىلى 28 ماۋسىمدا «قازاق كسر-دەگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» اتاۋىمەن باستاۋ العان. بۇل قۇجات ەكونوميكانىڭ ءبىر تۇرىنەن ەكىنشى تۇرىنە كوشۋدى كورسەتەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت بولدى.
كەيىن اراعا 8 جىل سالىپ, جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجاتتا كەلەشەك ازاماتتاردىڭ ادامگەرشىلىك رۋحاني دامۋى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ, زياتكەرلىك جانە فيزيكالىق دامۋىنا جاعداي جاساۋ, ەڭبەك, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ, حالىقارالىق مادەني, ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرىلدى.
الايدا جاستارعا تىڭ سەرپىن بەرگەنى 2004 جىلى 7 شىلدەدە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭى ەدى. ويتكەنى مۇندا العاش رەت جاستاردىڭ جاس شەگى 14 پەن 29 ارالىعى دەپ بەلگىلەندى. جاڭاشىل باستاما وسى ساناتتاعىلاردى جەكە الەۋمەتتىك دەموگرافيالىق توپقا بولۋگە, بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر بەرۋگە جول اشتى. تەك 2015 جىلى قۇجاتقا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
– سول قۇجات 18 جىل بويى وزگەرىسسىز ساقتالدى. الايدا زامان تالابىنا سايكەس جاڭا زاڭ قاجەت ەكەنى بايقالدى. سەبەبى جاستاردىڭ تالابى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, كوزقاراسى ۋاقىت اعىنىمەن وزگەردى. سوعان سايكەس زاڭعا دا جاڭاشىلدىقتار كەرەك ەدى. وسى ماقساتتا 2022 جىلى جاستار ساياساتى تۋرالى زاڭ جاڭارتىلدى. وندا جاستاردى دامىتۋ يندەكسىن, جاستارعا ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ەنگىزۋ, جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى مامان, NEET ساناتىنداعى جاستار ۇعىمدارىن جانە ونىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرىن بەكىتۋ, سونداي-اق جاستار ەڭبەك جاساقتارىنىڭ قىزمەتىن جۇيەلەۋدى كوزدەدى. وسىلايشا, بيىل 1 ناۋرىزدان باستاپ «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ جاڭارتىلىپ تولىق كۇشىنە ەندى. قۇجاتتىڭ باستى جاڭالىعى 35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار جاستار قاتارىنا جاتقىزىلدى. بۇعان قوسا ساراپشىلار مەن جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاستار ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا 12 ينديكاتورعا قول جەتكىزۋدى كوزدەيتىن 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا «جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىن بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىق رەتىندە دەربەس ۇيىمعا اينالدىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى, – دەدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى روللان قۇسپان.
سايىپ كەلگەندە, ەلىمىزدە «جاستارعا ارنالعان ساياساتتان» «جاستارمەن ناقتى جۇمىس ىستەۋگە» تۇبەگەيلى كوشۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ياعني مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى وبەكتىسىنەن جاستار مەملەكەتتىڭ نەگىزگى سۋبەكتىسى مەن سەرىكتەسى ۇستانىمدارىنا اۋىساتىنىن ءبىلدىردى.
– جاستار – مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى ەڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك توپ. باسقاشا ايتقاندا, بولاشاق دەموگرافيالىق ديۆيدەند. بۇگىنگى جاستاردىڭ باسىم بولىگى – تاۋەلسىز ەلدە دۇنيەگە كەلگەندەر. ادەتتە, الەۋمەتتانۋشىلار ولاردى Y, Z ۇرپاعى دەپ تە قاراستىرادى. سوڭعى Z ۇرپاق (1996-2012 جىلدار ارالىعى) ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەندىكتەن قوعامدىق, ساياسي, الەۋمەتتىك, مەديالىق جانە اقپاراتتىق شىنايىلىققا الەۋمەتتەنگەن. سايكەسىنشە, بۇل ولاردىڭ قۇندىلىقتارىنا دا اسەر ەتەدى. جالپى, جاستار ماسەلەسىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتىلىگى – وسى باعىتتاعى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, باعدارىن ايقىنداپ وتىر. باقىلاپ قاراسام, بۇگىنگى جاستار قوعامداعى ساياسي ۇدەرىستەرگە بەلسەنە ارالاسا باستادى, – دەدى الەۋمەتتانۋشى الماگۇل مۋسينا.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى جاستار قاۋىمىنىڭ ۇلەسى 3,7 ميلليوننان 6 ميلليونعا كوبەيدى. دەمەك مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ يگىلىگىن كورەتىندەر سانى دا ارتتى. قازىر جاستاردىڭ دامۋ يندەكسى, NEET ساناتىنداعى جاستار, جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى مامان, جاستاردىڭ ەڭبەك جاساقتارى سەكىلدى ۇعىمدار رەسمي تۇردە قولدانىلىپ ءجۇر. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالعان رەفورمالاردىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.
قوعامنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اينالعان جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعى وسى زاڭ اياسىندا جۇيەلەنىپ كەلەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, «جاستار پراكتيكاسى», «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «سەرپىن», «جاستار – ەل تىرەگى», «جاسىل ەل» سىندى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قازىر 35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار دا قاتىسىپ ءجۇر. اسىرەسە, نە ەڭبەك ەتۋگە, نە وقۋعا قۇلقى جوق NEET جاستاردىڭ سانىن مەيلىنشە ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا قابىلداندى.
– 2023 جىلدىڭ ءى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاستار جۇمىسسىزدىعىنىڭ دەڭگەيى 4,1 پايىزدى قۇرادى. NEET جاستارىنىڭ ۇلەسى – 7,9 پايىز. وڭىرلىك جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتار قۇرىلىمىندا NEET ساناتىنداعى جاستى اتاۋلى جۇمىس بويىنشا ارنايى بولىمدەر قۇرىلدى. سونىمەن قاتار جىل سايىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە NEET جاستارىن جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ, كاسىپتىك باعدار بەرۋ جۇمىسى, جاستاردى ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا جوبالار ىسكە اسىرىلادى. 20 مىڭنان استام جاستاردى, سونىڭ ىشىندە NEET ساناتىنداعى جاستاردى قامتي وتىرىپ, كاسىبي باعدار بەرۋ جۇمىسى بويىنشا جاستارعا ارنالعان 100-دەن استام ونلاين-سەمينار وتكىزىلدى. تۇراقتى تۇردە ونلاين جانە وفلاين رەجىمدە بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەلەرىن وتكىزىلەدى. جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەندەر, جۇمىسسىزدار جانە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتار مەن بىلىكتىلىكتەر بويىنشا قىسقامەرزىمدى وقىتۋ كۋرستارىنان, جۇمىس ورنىندا وقىتۋدان, «ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسى» بازاسىندا ونلاين وقىتۋدان وتە الادى, بيزنەس يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وتەۋسىز مەملەكەتتىك گرانتتار مەن ميكروكرەديتتەر الۋعا, سونداي-اق جاستار قاتارىنداعىلار ءوز ماماندىعى بويىنشا باستاپقى جۇمىس تاجىريبەسىن الۋ ءۇشىن «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى» جانە «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوبالارىنا قاتىسا الادى. «جاستار پراكتيكاسى» 6 ايدان 12 ايعا دەيىن, جانە «العاشقى جۇمىس ورنى» 12-دەن 18 ايعا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇعان قوسا اتالعان جوبالاردىڭ جالاقىسى دا ءوستى. جوعارىدا اتالعان شارالار تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا – 107,2 مىڭ ازاماتتارعا ءوز يدەيالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك گرانتتار بەرۋ ارقىلى ءوز بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالعان, – دەدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى روللان قۇسپان.
جاستاردىڭ تاعى ءبىر ۋايىمى – باسپانا. ويتكەنى بۇل زاماندا ءۇي الۋ مەن ءۇي سالۋدىڭ ماشاقاتى ولاردىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى. تالاي جاستار قارجى جەتىسپەي قينالىپ, اششى سۋدى ۇرتتاپ, قىلمىسقا دا سالىنىپ, ايىرىلىسىپ تا جاتىر. ياعني ءبىر پروبلەمانىڭ ىزىنشە تۋىنداپ جاتقان ماسەلەلەر جەتەرلىك. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى باعدارلاساق, قازاق جاستارىنىڭ تەك 18 پايىزىندا جەكەمەنشىك ءۇي بار. ەلدەگى ءار ءتورتىنشى جاس جالدامالى پاتەرلەردى پانالاپ ءجۇر. ال 52%-ى اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرادى. تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن وسى ساناتتاعى ازاماتتارعا ارنالعان «ەلوردا جاستارى» مەن «الماتى جاستارى» سىندى يپوتەكالىق باعدارلامالار 2025 جىلعا دەيىن بارلىق وبلىستا ىسكە قوسىلماقشى.
– 2019 جىلدان 2022 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە «جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2019 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى بويىنشا 7 مىڭنان استام پاتەر بەرىلدى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاستارعا 5 جىل ىشىندە جەكە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا باستاپقى جارنا جيناۋعا جاعداي جاساۋ. ءوز كەزەگىندە, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي تەتىگى ءوز قۇقىقتارىنا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ بويىنشا جەڭىلدىكتى باعدارلامالارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءوز تۇرعىن ءۇيىن ساتىپ الۋعا باستاپقى جارنانى جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, «وتباسى بانكى» دەپوزيتىندە بەس جىلعا دەيىن جيناقتاۋدى كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە «وتباسى بانك» ءارتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتارعا ارنالعان «باقىتتى وتباسى», ء«وز ءۇيىم», «شاڭىراق», «اسكەري باسپانا», «جاس وتباسى» يپوتەكالىق باعدارلامالارىن ىسكە اسىرادى. بۇعان قوسا قازىرگى كەزەڭدە جاستارعا قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي يپوتەكالىق كرەديت بويىنشا ءبىر جىلدىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 5 پايىز, باستاپقى جارنا – 10-نان 20 پايىزعا دەيىن, مەرزىمى 20-25 جىلعا دەيىنگى وڭىرلىك تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى 14 وڭىردە (الماتى, استانا, شىمكەنت قالالارىندا جانە جامبىل, قاراعاندى, قىزىلوردا, قوستاناي, الماتى, اتىراۋ, اقتوبە, اباي, پاۆلودار, ۇلىتاۋ – وبلىستارىندا) ىسكە اسىرىپ كەلەدى. جالپى جاستار اراسىنداعى سۋيتسيد, قىلمىس, باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتۋ, ءبىلىم ماسەلەلەرى جانە تاعى دا باسقا 30-دان استام تارماق بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ دامۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. بۇعان قوسا «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭنىڭ 5-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس ۇكىمەت «قازاقستان جاستارى تۋرالى» جىل سايىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇلتتىق بايانداما ازىرلەيدى. ۇلتتىق باياندامانىڭ قۇرىلىمى جاستاردىڭ دەموگرافيالىق سيپاتتامالارى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن, ونىڭ ىشىندە ونىڭ دەنساۋلىعىن, ءبىلىمىن, قۇندىلىق باعدارلارىن, قىزىعۋشىلىقتارى مەن بوس ۋاقىتىن قامتيدى, – دەدى روللان قۇسپان.
ايگىلى اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەردىڭ «مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى بايلىعى – حالىق. ۇكىمەت تەك ونىڭ الەۋەتىن اشۋعا كومەك بەرۋى كەرەك», دەگەن پاراساتتى ءسوزى بار. مۇنىمەن ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ويلارى دا ۇشتاسادى. بىراق وسى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ەلىرىپ جۇرگەن ءينفانتيلدى جاستاردا بار.
– جالپى, جاستاردى قولداعانىمىز جاقسى, دەسەك تە, مەن ۇيرەنۋ, باۋلۋ دۇرىسىراق دەر ەدىم. ويتكەنى قولداۋ ءينفانتيليزمنىڭ, ماسىلدىقتىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. ال جاستارعا بەلگىلى ءبىر داعدىلاردى بەرۋ, ەڭبەككە باۋلۋ ولاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن, جاۋاپكەرشىلىگىن وياتادى. ال مەملەكەت ساياساتى تۋرالى اقپاراتتى دۇرىس تاراتۋ جەرگىلىكتى جاستار ۇيىمدارى, بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىندە. ياعني ايماقتىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى اياسىندا جۇزەگە اساتىن جوبالار مەن باعدارلامالار تۋرالى بەلسەندى جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. ەگەر جەرگىلىكتى جەرلەردە, ايماقتاردا مۇنداي جۇمىس جۇرگىزىلمەسە, جاستاردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرى مەن ساۋالدارى جاۋاپسىز قالا بەرەدى. بۇل تۇيىق شەڭبەر ىسپەتتەس, نارازىلىق پەن قاناعاتسىزدىقتى ورشىتە بەرەدى, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى رامازان سالىقجانوۆ.
قورىتا ايتساق, ۇلتتىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ارتىلار ءۇمىت پەن جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. سوندىقتان جاستاردان شىنايى پاتريوتتىققا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, كرەاتيۆتىلىك تالاپ ەتىلەدى. ال مەملەكەت وسى ساناتتاعى ازاماتتاردى قولداپ, جاستار ساياساتىن جۇيەلى جۇزەگە اسىرسا, ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسى مىقتى قالاناتىنىنا سەنىم بار.
