ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, كەيىنگى ءبىر جىلدىڭ وزىندە ازىق-ت ۇلىك باعاسى 13,5 پايىزعا قىمباتتاعان. ەڭ كوپ وسكەن باعا – كۇرىشتىكى, بۇل بىردەن 44,3%-عا, ال قىرىققابات 27,5%-عا, ەت 11%-عا قىمباتتادى. كوكونىس پەن ەتتىڭ قۇنىن پاندەمياعا دەيىنگى 2019 جىلمەن سالىستىرساڭىز, باعانىڭ 2-3 ەسە وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات بالىقباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە 2022 جىلى قانتتى, ءىرى ءمۇيىزدى ء(ىرى قارا) جانە ۇساق ءمۇيىزدى مالدى, كارتوپتى, ءسابىزدى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىنعانىن, بيداي, بيداي ۇنى, كۇنباعىس تۇقىمدارى مەن كۇنباعىس مايىن ەكسپورتتاۋعا ساندىق شەكتەۋلەر (كۆوتا) ەنگىزىلگەنىن ايتتى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە كوكونىستەردىڭ باعاسى باقىلاۋدا. ماۋسىمدىق باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ءۇشىن نارىققا 118,6 مىڭ توننا كولەمىندە كوكونىستەر (كارتوپ, ءسابىز, پياز, قىرىققابات) شىعارىلدى.
«Energyprom» اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنشە, كوكونىس سەگمەنتىندەگى تاپشىلىق 20%-عا جەتىپ قالدى. جەمىستىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى – شابدالى, ءجۇزىمنىڭ 50%-ى سىرتتان كەلەدى. ماي, كۇنباعىس, ءسۇت ونىمدەرىندە دە تاپشىلىق بار. شۇجىق ونىمدەرىنىڭ جەرگىلىكتى ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى – 56,4%, قۇس ەتى 67,4%-دى قۇرايدى. باستى سەبەپ – شيكىزات از, پوليمەر قاپتامالارى تاپشى. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ شارىقتاۋى حالىقتىڭ ارزان باعا ىزدەۋىنە ماجبۇرلەدى, مۇنىڭ سوڭى ىشكى نارىقتا ساپاسىز تاۋارلاردىڭ تولىپ كەتۋىنە جول اشتى.
ەاەو شەڭبەرىندە ءونىم ءوندىرۋ كولەمى جانە ساپاسى جونىنەن رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنەن ارتتا قالىپ كەلەدى. سانكتسيانىڭ قىسپاعىنان ول ەلدەر ءوز ونىمدەرىن سىرتقا شىعارۋعا اسىعىپ وتىرعان جوق, نارىقتاعى بار تاۋارلارىنىڭ باعاسىن ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. بارلىق سەگمەنتتە وتاندىق ءوندىرىس ءالى دە يمپورتقا تاۋەلدى جانە تاۋەلدىلىك باعانى قوس وكپەدەن قىسىپ جاتىر.
قازاقستان ەت وداعىنىڭ باس ديرەكتورى ماقسۇت باقتىباەۆ بۇل شارالار ەش ناتيجە بەرمەيتىنىن, نارىققا جاڭا ادىستەر قاجەت ەكەنىن ايتادى. ىرىق بەرمەي كەتكەن باعاعا سەبەپ بولىپ وتىرعان فاكتور – تاۋار تاپشىلىعى مەن الىپساتارلىق. ەلدە ەت تاپشىلىعى بار دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ەتتىڭ بولشەك باعاسىندا وندىرۋشىلەردىڭ باعاسى – نەبارى 60%, ال قالعان 40%-ى ورتاداعى دەلدالداردىڭ قالتاسىندا كەتىپ جاتىر. كەيبىر تاۋەلسىز ساراپشىلار ىشكى نارىقتا ەت باعاسىن «ويناتىپ» وتىرعاندار دا ناق سول دەلدالدار دەگەن پىكىردى اشىق ايتىپ ءجۇر.
«ەگەر ءاربىر قالادا كوممۋنالدىق بازار اشىلىپ, فەرمەرلەرگە ءوز ونىمدەرىن ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەت باعاسىن وزىندىك قۇنىنان 25 پايىزعا عانا ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. ەگەر بۇل تاجىريبە جالپى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولدانىسقا ەنسە, ءىرى ساۋدا دۇكەندەرىنىڭ قوجايىندارى ساۋدا ساياساتىن وسى باعاعا قاراي ۇيلەستىرەدى», دەيدى م.باقتىباەۆ.
قارجى ساراپشىسى بەيسەنبەك زيابەكوۆ مۇنداي كومپانيالاردى قۇرۋدان ماكروەكونوميكالىق ناتيجە كۇتۋگە بولمايتىنىن ايتادى. ال تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋىنىڭ تەڭگە ترەندىنە قاتىسى جوق. سەبەبى التىننىڭ بۋىمەن كۇش الىپ تۇرعان تەڭگە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتە المايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, باعاعا ىقپال ەتەتىن فاكتورلار مونوپوليالىق كومپانيانىڭ, ال كەيدە وليگوپوليالىق, ياعني بىرنەشە كومپانيانىڭ كەلىسىمىنە تاۋەلدى. ينفلياتسيانى تەجەۋ ارقىلى باعانى بايلاپ قويۋ ۇكىمەتتىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ دە قولىنان كەلمەيدى, سەبەبى مۇناي دا, كومىر دە, جارىق تا – جەكەلەگەن مونوپوليستەردىڭ قولىندا. اسىرەسە, بانك سەكتورى, مۇناي, اۋە تاسىمالى نارىعىنىڭ جەكەمەنشىك مونوپولياعا تاۋەلدىگى ۇكىمەتتى ويلانتۋعا ءتيىس. ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەكەتىرەسى نارىقتا جاڭا ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءتىپتى اگروسەكتوردا دا مونوپوليستەر قاپتاپ وتىرعانى, بۇل سالادا ءونىم وندىرۋشىلەرگە باقىلاۋ جوقتىعى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. زاڭدى قاتايتىپ, جەكەلەگەن مونوپوليستەردىڭ باعانى نەگىزسىز وسىرە بەرۋىنە وسىدان 10 جىل بۇرىن شەكتەۋ قويىلعاندا قازىر جاعداي باسقاشا بولار ەدى.
«ۇكىمەتتىك ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا ينفلياتسيانىڭ سەبەپ-سالدارى اشىق تالدانبايدى. سونداي-اق ينفلياتسيامەن كۇرەستە ۇلتتىق بانككە ەمەس, ۇكىمەتكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. وسىنداي بەلگىسىزدىكتەن ينفلياتسيا تاقىرىبى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ اراسىن اينالىپ جۇرەتىن دوپقا ۇقساپ بارادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتە كونترتسيكلدىك بيۋدجەتتىك ساياساتتىڭ جوقتىعىنىڭ كەرى اسەرى بارلىق جەردە بايقالىپ قالادى. مەملەكەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسى مۇناي باعاسىنا تاۋەلدى بولماۋى كەرەك.ەنەرگيا, گازدىڭ باعاعا اسەرى – بىزدە زەردەلەنبەگەن تاقىرىپ. ايتالىق, لوگيستيكالىق قىزمەت قۇنىندا جانارماي باعاسىنىڭ قۇرامىنا جەتكىلىكتى ءمان بەرىلمەيدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, باعانى رەتتەمەي, حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى – ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىندەگى پروبلەما. پاندەميا جىلدار بويى قالىپتاسىپ قالعان لوگيستيكالىق تىزبەكتى بۇزىپ جىبەردى. باعانىڭ ءوسۋى ەكونوميكاداعى اقشا ماسساسى باسەڭدەگەندە عانا باياۋلاۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە ساراپشى كەشەندى نارىقتىق رەفورمالاردى – رەتتەلەتىن باعالاردى ىرىقتاندىرۋدى, نارىققا قارسى مەملەكەتتىك قولداۋدان باس تارتۋدى, ساۋدانى ىرىقتاندىرۋدى جانە قاتاڭ اقشا-نەسيە جانە فيسكالدىق ساياساتتىڭ كومەگىمەن ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋدى تەز ارادا جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
«قازىرگى ەكونوميكالىق ساياسات ينفلياتسيانىڭ اسقىنۋىنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن تەرەڭ تالداۋعا نەگىزدەلمەگەن. بىراق ءبىز باسىمدىق بەرەتىن فاكتور وسى باعىت بولۋ كەرەك ەكەنىن ساراپشىلار تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى. نارىقتىق-ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ دەڭگەيى, ونى جۇزەگە اسىرۋ ەل باسشىلىعىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. قازىرگى جۇيەدەن تولىققاندى نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ – كۇردەلى مىندەت», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
تاۋەلسىز ساراپشىلار ليبەرالدى ەكونوميكالىق نارىق قۇرامىز دەگەندى كوپ ايتادى. بۇل ۇستانىمنىڭ باستى شارتى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسا بەرۋىن قۇپ كورمەيدى. ال ب.زيابەكوۆ بولسا, ءدال قازىر ۇكىمەت نارىقتان كەتەم دەسە دە كەتە الماي وتىرعانىن ايتادى. بىزدە نارىق مادەنيەتى قالىپتاسقان جوق. ۇكىمەت بوساڭسىپ قالسا, ورتاداعى دەلدالدار ارام شوپتەي قاپتاپ كەتىپ, ءبىر-بىرىمەن كەلىسىپ, وزدەرىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلگەن باعانى «زاڭداستىرىپ» قويادى. ال ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋىن, باعانى تەجەپ ويناۋىن كەيىنگە قالدىرىلعان ينفلياتسيا دەپ قابىلداۋعا بولادى. سوندىقتان ۇكىمەت بۇل جەردە جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
ينفلياتسيانىڭ ودان ءارى وزگەرۋىن بولجاعان ەكونوميست كوپ نارسە سىرتقى فاكتورلارعا بايلانىستى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, جاقىندا رەسەيدىڭ «استىق مامىلەسىنەن» شىعۋى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا كەرى اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ استىق مامىلەسىنە تىكەلەي قاتىسىمىز بولماسا دا, استىققا قويعان باعامىزعا اسەر ەتەتىنى تۋرالى وتكەن جولى جازدىق. قازىر بۇل كەلىسىمنىڭ نەمەن اياقتالارىن ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى.
لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ رەسەيدى اينالىپ ءوتۋى تاسىمالداۋ قۇنىن ءوسىردى. بۇل شىعىندار جالاقىنىڭ, جالعا الۋ جانە شيكىزات باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, كۇزگى دالا جۇمىستارى كەزىندە ديزەل جاڭا باعامەن پايدالانىلادى. بىراق, ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىزگە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسەيدەن, تۇتىنۋ تاۋارلارى قىتايدان كەلەدى. رەسەيدەگى گەوساياسي احۋال ۋشىعىپ تۇرعاندا, تاۋار جەتكىزۋ تىزبەگى قالپىنا كەلمەيدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ باعا يمپورتقا بايلانىپ تۇر. ال كوممۋنالدىق بازارلاردىڭ قۇرىلۋى ينفلياتسياعا ەمەس, كورشى ەلدەرمەن ساۋدا ىنتىماقتاستىعىن جاقسارتۋعا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن شەكاراداعى «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ جۇمىسى بۇكىل الماتى, قالا بەردى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى ساۋداسىنىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇر. بىراق مۇنداي ورتالىقتاردىڭ مۇمكىندىگىن تەك وسىمەن شەكتەپ قالۋعا بولمايدى. وزبەكستانمەن, قىرعىزستانمەن شەكارادا ءدال وسىنداي ورتالىقتاردى اشساق, مەملەكەتارالىق كووپەراتسيانىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشامىز. بۇل دەگەنىڭىز – قازاق-وزبەك, قازاق-قىرعىز اراسىنداعى ساۋدا بايلانىسىنىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشى تىنىستىڭ ەكپىنى ينفلياتسيانىڭ يمپورتتىق سيپاتىن السىرەتەدى.
«قازىر قازاق پەن وزبەك نەمەسە قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىن مەملەكەتارالىق كووپەراتسيا ەمەس, جەكەلەگەن ساۋداگەرلەر جالعاستىرىپ جاتىر. ولاردىڭ قانشاسىنىڭ زاڭدى تۇردە, قانشاسىنىڭ كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيمىز. مۇنداي ورتالىقتار ۋاقىت وتە كەلە ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا ساۋدا قويمالارىن نەمەسە ساۋدا نۇكتەلەرىن اشادى, كوممۋنالدىق بازارلاردى دا وسىنداي ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىمەن ينتەگراتسيالاۋعا بولادى. بىزگە قازىر مەملەكەتارالىق كووپەراتسيا ماسەلەسى تۋرالى شىنداپ ويلاناتىن كەز كەلدى. ۇكىمەت وسى باعىتتىڭ ء«تىلىن تاپسا», ينفلياتسيانىڭ دەلدالدىق سيپاتى السىرەيدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
