كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
شىنتۋايتىندا, بۇل شارا ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن تاۋەلسىزدىك جىلدارى ماڭداي تەر توگە ەڭبەك ەتىپ ناپاقا تابۋدان گورى وڭاي بايۋ جولىن ىزدەۋدى ءجون كورەتىن, ال ونىڭ ەبىن تابا الماسا, مەملەكەتتىك جاردەماقى مەن اتا-اناسىنىڭ زەينەتاقىسى ەسەبىنەن كۇن كورۋدى ار سانامايتىن ماسىلدىق پيعىلداعى ادامدار, اسىرەسە ارامتاماق جاستار كوبەيىپ كەتكەندىكتەن قابىلدانعانى انىق. قوعامىمىزداعى وسى تەرىس ءۇردىس تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتە جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋىندا: «مەملەكەت مۇقتاج جاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداۋدا. الايدا بىرقاتار شەشىمدەر جان-جاقتى ساراپتالماي قابىلداندى. ناتيجەسىندە, بۇل پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ ايتارلىقتاي ارتۋىنا اكەپ سوقتىردى. سوڭعى 5 جىلدا قازاقستاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىندار سانى 77 مىڭنان 1,4 ميلليوننان استام ادامعا ارتقان. الەۋمەتتىك كومەككە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات كولەمى 2017 جىلدان بەرى 17 ەسە كوبەيدى جانە ودان دا ارتا ءتۇستى. باسقاشا ايتقاندا, جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن ادامدار نەمەسە الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ تابىسىن جاسىراتىندار كوبەيدى», دەپ اشىق ايتىپ, جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارعان بولاتىن.
جاستاردىڭ ماسىلدىققا جاپپاي بوي الدىرا باستاعانىنا بايلانىستى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا ەۋروپادا NEET, ياعني وقىعىسى دا, جۇمىس ىستەگىسى دە كەلمەيتىن ۇرپاق ۇعىمى پايدا بولدى. رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازىر ەلىمىزدەگى NEET جاستار سانى 422 مىڭعا جەتكەن. بۇعان قوسا ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن 80 مىڭداي جاس بار.
«بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى, بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى» دەمەكشى, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر NEET جاستاردىڭ دەنىن از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلاردان شىققان ءارى ءبىلىم دەڭگەيى تومەن بويجەتكەندەر مەن بوزبالالار, ءبىر بولىگىن باقۋاتتى اتا-انالارىنىڭ ارقاسىندا جوقشىلىقتى بىلمەي ءوسىپ, جالقاۋلىققا سالىنعان «ەركەتوتايلار» قۇرايتىنىن كورسەتكەن. سوندىقتان دا مەكتەپتەردە ەڭبەك ساباعىنىڭ قايتادان ەنگىزىلۋى جالقاۋلىق سىندى الەۋمەتتىك دەرتتىڭ ودان ءارى ورشىمەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. بۇعان قوسا الداعى ۋاقىتتا وقۋشىلارعا كاسىپتىك باعدار بەرۋ ىسىنە جەتە ءمان بەرۋ قاجەت.
«جەتكىنشەكتەردى ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋگە دايارلاۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىندە جۇيەلى كاسىپتىك باعدار بەرۋگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما مەن جوبا جوق. ءتىپتى جوعارى ءبىلىم العان جاس مامانداردىڭ 40%-ى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. كاسىپتىك باعدار بەرۋگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەۋى مىناداي ەڭبەك پارادوكسىنا اكەلىپ سوقتى: جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جوعارى بولعانىنا قاراماستان, كەيبىر ماماندىقتارعا سۇرانىس ارتا ءتۇستى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى دينارا ناۋموۆا ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ اراسىندا جۇرگىزگەن ساۋالداما كورسەتكەنىندەي, ساۋدا, وڭدەۋشى ونەركاسىپ, قۇرىلىس, ءبىلىم بەرۋ, اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىقتارى سياقتى سالالاردا كادر تاپشىلىعى وتكىر سەزىلىپ وتىر. سۇرانىس جاسالعان 134 مىڭ جۇمىس ورنىنىڭ 50 پايىزىنا جۋىعىنا ارناۋلى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم جەتكىلىكتى, ال 25 پايىزدان استامىنا كاسىبي ءبىلىمسىز-اق ورنالاسۋعا بولادى ەكەن. تەك 20 پايىزىنا جوعارى ءبىلىم تالاپ ەتىلگەن. وسى ويسىراعان ولقىلىق ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىندە كاسىپتىك باعدار بەرۋ جۇمىسى اقساپ تۇرعانىن ايعاقتايدى. جەتە بىلمەي تاڭداعان ماماندىعى كەيىن كوڭىلىنەن شىقپاعان تالاي جاس مامان ديپلومى بولا تۇرا, ۇسىنىلعان جۇمىسقا بارماي, NEET جاستار ءھام ماسىلدار قاتارىنا قوسىلىپ جاتىر.
«قازىر مۇددەلى ۆەدومستۆولار مەن كومپانيالار عانا ءوز بەتتەرىنشە كاسىپتىك باعدار بەرۋمەن اينالىسادى. سەبەبى كەلىسىلگەن بىرىڭعاي ستراتەگيا بولماي تۇر. سوندىقتان دا كاسىپتىك باعدار بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاپ, ءتيىستى ۇلتتىق ورتالىق قۇرۋ جانە ەڭبەك نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىن كاسىپتىك باعدار بەرۋ ءىس-شارالارىنا قاتىستىرۋ قاجەت», دەيدى دينارا ناۋموۆا.
ارينە, ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇسىنعان شارالار تاياۋ كەلەشەكتە كادر دايارلاۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىن شەشۋگە جانە NEET جاستار قاتارىن ازايتۋعا باعىتتالعانىمەن, بۇگىندە ەشقانداي جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن 422 مىڭ قىز بەن جىگىتتىڭ ماسىلدىق پيعىلىن وزگەرتۋدى كوزدەمەيدى. بۇل رەتتە حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, زاڭنامالىق شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت.
ماسەلەن, نورۆەگيادا 1884 جىلدان بەرى جالقاۋلارعا جاۋاپتىلىق قاراستىرىلعان زاڭناما قولدانىلىپ كەلەدى. ونى بۇزۋشىلارعا ارقايسىسىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى ەسكەرىلە وتىرىپ, ءارتۇرلى مولشەردە ايىپپۇل سالىنادى. سينگاپۋردا ماسىلدىقپەن كۇرەستە ازاماتتاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ماڭىزدى دەپ سانالادى. بۇل ەلدە 18 جاستان اسقان تۇرعىنداردىڭ ءبارىن ارنايى وقىتۋدان وتكىزىپ, ماشىقتارىن ۇنەمى جاڭارتىپ, ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىككە باۋليتىن ارناۋلى باعدارلاما ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ەگەر كىمدە-كىم وسى باعدارلاماعا قاتىسۋدان باس تارتسا, وندا ول ادام كەيبىر مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەردەن ايىرىلادى. بەلارۋستە 2015 جىلى پرەزيدەنت الەكساندر لۋكاشەنكو «الەۋمەتتىك ماسىلدىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» دەكرەتكە قول قويدى. وندا بەلارۋس ازاماتتارى ءبىر جىلدا «مەملەكەتتىك شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا» 183 كۇنتىزبەلىك كۇننەن كەم قاتىسقان جاعدايدا, باسقاشا ايتقاندا, سونشا كۇن جۇمىس ىستەپ, جالاقىسىنان تابىس سالىعىن تولەمەگەن جاعدايدا 20 بازالىق كولەم مولشەرىندە (250 اقش دوللارى) الىم تولەۋگە مىندەتتەلدى. رەسەيدە بيىلعى جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن جالقاۋلارعا ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 2 ەسەدەن 5 ەسەگە دەيىنگى (32 484 رۋبلدەن 81 210 رۋبلگە دەيىن) مولشەرىندە ايىپپۇل سالىناتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە «ماسىلدىق» بابىنا ىلىنگەن ازاماتتارعا تاعى ءبىر اكىمشىلىك جازا – بارلىق الەۋمەتتىك جەڭىلدىك پەن جاردەماقىدان ايىرۋ شاراسى قولدانىلادى. ال ماسىلدىققا قايتادان جول بەرگەن جاعدايدا 6 ايدان 2 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەنگەن.
دەمەك ءبىزدىڭ ەلدە دە ارامتاماقتاردى جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارىپ, زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتاتىن كەز جەتكەن سياقتى. مۇنداي قاتاڭ شاراعا بەتىمەن جىبەرىپ, مويىندارىنا ماسىل قىلىپ العان «ەركەتوتايلارىنا» سوزدەرى وتپەي, بارماقتارىن تىستەپ جۇرگەن اتا-انالار دا قارسى بولماس. ويتكەنى «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن», دەپ ۇلى اباي بابامىز ايتقانداي, ارامتاماقتىڭ اياعى كەز كەلگەن كىسىنىڭ ار-ۇياتتان جۇرداي بولىپ ازىپ, ادامدىق قاسيەتىنەن ايىرىلۋىنا اكەلىپ سوعارى انىق.
