وسىعان وراي, بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى بۇدان شيرەك عاسىرداي بۇرىن قابىلدانعاندىقتان, بۇگىنگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىنىڭ تالابىنا ىلەسە الماي قالعان «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭنىڭ ورنىنا «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ينتەرنەتتەگى جەلىلىك باسىلىمدارعا جۇكتەلەتىن مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى تەڭەستىرگەن زاماناۋي قۇجاتتى ۇكىمەت ماقۇلداپ, وتكەن ماۋسىم ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىنا ۇسىندى.
اتالعان زاڭ جوباسى اۋەلى اشىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ينتەرنەت-پورتالىندا قوعامدىق تالقىلاۋدان ءوتتى. ونىڭ بارىسىندا مۇددەلى جۋرناليستىك قوعامداستىق, نەگىزىنەن, ەكى ماسەلە جونىندە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ءبىرىنشىسى – قىلمىستىق كودەكستىڭ ء«جۋرناليستىڭ زاڭدى كاسىبي قىزمەتىنە كەدەرگى جاساۋ» دەپ اتالاتىن 158-بابىن سيرەك قولدانىلۋىنا بايلانىستى قىلمىسسىزداندىرۋ تۋرالى جاڭا نورما. ول جۋرناليستەر تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. شىن مانىندە, جۋرناليستەردىڭ كاسىبي قىزمەتىندەگى قۇقىقتىق مارتەبەسىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرمەن جانە قۇقىق قورعاۋشىلارمەن تەڭەستىرىپ تۇرعان بۇل باپتى الىپ تاستاۋ باق وكىلدەرىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ قانا قويماي, ولارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن ەدى.
ءادىل سىنعا قۇلاق اسقان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى قىلمىستىق كودەكستىڭ 158-بابىنا قاتىستى تۇزەتۋدى زاڭ جوباسىنان الىپ تاستادى.
ەكىنشىسى – ءباسپاسوز كارتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى جاڭاشىلدىق. زاڭ جوباسىندا وعان ء«باسپاسوز كارتاسى – جەڭىلدەتىلگەن اككرەديتتەۋ قۇقىعىن جانە وسى زاڭدا كوزدەلگەن قۇقىقتاردى بەرەتىن ءجۋرناليستىڭ (بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلىنىڭ) ەرەكشە مارتەبەسىن راستايتىن قۇجات جانە (نەمەسە) ەلەكتروندىق قۇجات» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. بۇعان قوسا, زاڭ جوباسىنىڭ 26-بابىندا: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اقپاراتقا يەلىك ەتۋشىلەردىڭ, قوعامدىق بiرلەستiكتەر مەن ۇيىمداردىڭ كەلiسۋى بويىنشا ولاردىڭ جانىندا ءوز جۋرناليستەرiن اككرەديتتەي الادى. ءباسپاسوز كارتالارىنىڭ يەلەرى ءۇشىن اككرەديتتەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبى قولدانىلادى», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. ءباسپاسوز كارتاسىن الۋ ءۇشىن ءجۋرناليستىڭ ءتيىستى نەمەسە ساباقتاس ماماندىق بويىنشا جوعارى ءبىلىمى تۋرالى ديپلومى بولعان كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىندا كەمىندە 3 جىل جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولۋى, ال ونداي ديپلومى بولماعان كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىندا كەمىندە 5 جىل جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولۋى, سونداي-اق ۋاكىلەتتى ورگاندا ەسەپكە قويىلعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالىمەن ەڭبەك نەمەسە وزگە دە شارتتىق قاتىناستاردا بولۋى تالاپ ەتىلمەكشى. بۇل جاڭا نورما قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس قىزمەت ىستەپ جۇرگەن تاجىريبەلى جۋرناليستەرگە اككرەديتتەۋ كەزىندە ارتىقشىلىق بەرگەنىمەن, ءباسپاسوز كارتاسىن الا الماعان باق وكىلدەرىنىڭ بۇرىنعى تارتىپپەن اككرەديتتەۋدەن وتۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەيدى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان دا الەۋمەتتىك جەلىدەگى سىڭارجاق پىكىرلەرمەن كەلىسۋ قيىن. زاڭ جوباسىندا قالدىرىلعان وسى جاڭاشىلدىق جۋرناليستەر جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, مەملەكەتتiك ورگاندار, قوعامدىق بiرلەستiكتەر مەن ۇيىمدار قىزمەتى تۋرالى جاريالانىمداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز.
جۋرناليستىك قوعامداستىق زاڭ جوباسىنداعى رەسمي حابارلارعا جاتپايتىن اقپاراتتى بەرۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇرىنعى جەتى جۇمىس كۇنىنىڭ ورنىنا, بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جاۋاپ بەرۋى جونىندەگى تۇزەتۋدى قۋانا قۇپتاپ وتىر. سونداي-اق «تەرىسكە شىعارۋ نە جاۋاپ بەرۋ قۇقىعى» تۋرالى باپ «وسى باپتا كورسەتىلگەن قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا تالاپ قويۋ مەرزىمى وسىنداي مالىمەتتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان كۇننەن باستاپ ءۇش جىلدى قۇرايدى» دەگەن ابزاتسپەن تولىقتىرىلماقشى. قولدانىستاعى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدا قاراستىرىلماعان بۇل جاڭا نورما باق رەداكتسيالارىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن الدەقايدا جاقسارتاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى ولار ءتىپتى جيىرما-وتىز جىل بۇرىن جارىق كورگەن جاريالانىمداردا كورسەتىلگەن مالىمەتتەر ءۇشىن تەرىسكە شىعارۋ اقپاراتىن جاريالاۋعا نەمەسە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ كەلدى. بۇل رەتتە ۇلىبريتانيانىڭ 1996 جىلى قابىلداعان جالا جابۋ تۋرالى زاڭىنا سۇيەنىپ, تالاپ قويۋ مەرزىمىن ءبىر جىلمەن شەكتەۋدى ۇسىنعان ساراپشىلار, جۋرناليستەر مەن زاڭگەرلەر دە بار. البەتتە, بۇل ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمىن ەندى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ايتۋعا ءتيىس.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قارجىلاندىرۋعا قاتىستى جاڭاشىلدىقتار مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس باق-تاردى قارجىلاي قولداۋعا جانە قارجىلاندىرۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. وسىعان دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك تاپسىرىس تەك كونكۋرس وتكىزۋ ارقىلى بەرىلىپ, مۇنىڭ ءوزى, اسىرەسە مەملەكەتتىكى بولىپ سانالاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كەيدە قيىن جاعدايدا قالۋىنا اكەلىپ سوعاتىن. الداعى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس باق-تىڭ اراجىگى اجىراتىلماقشى. اتاپ ايتقاندا, «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى 1-بابىنىڭ 41-تارماعىندا: «رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك تاپسىرىس – جارعىلىق كاپيتالىندا مەملەكەتكە تيەسىلى اكتسيالاردىڭ, قاتىسۋ ۇلەستەرىنىڭ, پايلاردىڭ ەلۋ پايىزىنان استامى بار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ورنالاستىرىلاتىن, مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن قىزمەتتەر كورسەتۋگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن تاپسىرىس», دەپ ايقىندالعان. ال وسى باپتىڭ 31-تارماعىندا «مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ارنالعان گرانتتار – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىراتىن اقپاراتتى قۇرۋ جانە تاراتۋ ارقىلى وتاندىق كونتەنتتى قولداۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق ەگەمەندىگىن نىعايتۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن كونكۋرستىق نەگىزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات», دەپ كورسەتىلىپ, مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ەنگىزىلگەلى وتىر. اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ 32-بابىندا كوزدەلگەنىندەي, مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تىلدەگى گرانتتاردىڭ كولەمى گرانتتاردىڭ جالپى جىلدىق كولەمىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن كەم بولماۋعا تيىستىلىگى ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي شەشىم ەكەنى داۋسىز. گرانتتاردىڭ ىسكە اسىرۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا دەيىنگى قىسقامەرزىمدى گرانتتار جانە ىسكە اسىرۋ مەرزىمى ءۇش جىلعا دەيىنگى ۇزاقمەرزىمدى گرانتتار بولىپ بولىنەتىنى دە مەملەكەتتىك ەمەس باق ءۇشىن قولايلى بولماق.
وسى ورايدا مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قارجىلاندىرۋدا ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭاشىلدىقتى تەك رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەمەس, وڭىرلىك دەڭگەيدە دە ەنگىزۋ قاجەت. سەبەبى وڭىرلەردە دە مەنشىك نىسانى ءارتۇرلى باق بار. ولار دا, اسىرەسە وڭىرلىك مەملەكەتتىك باق مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا بايلانىستى كونكۋرستاردا قيىندىققا تاپ بولىپ ءجۇر.
قورىتا ايتقاندا, «ماسس-مەديا تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى قازىرگى قولدانىستاعى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» جانە «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭداردى بىرىكتىرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قويىلعان ورتاق تالاپتاردى جەلىلىك باسىلىمدارعا دا مىندەتتەپ, تيىسىنشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. الايدا قوعامدا زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىنا قاتىستى سىني ەسكەرتپە دە ايتىلىپ جاتىر. ويتكەنى «ماسس-مەديا» ءسوزى اعىلشىن تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارعاندا «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. زاڭ جوباسى قابىلدانعان جاعدايدا ونىڭ 1-بابىنىڭ 9-تارماعىنا سايكەس جەلىلىك باسىلىمدار دا باق-قا جاتقىزىلماقشى. دەمەك زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىن ءوز انا تىلىمىزدە بۇرىنعىشا «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» دەپ اتاعان ءجون بولار.
