توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم

تاريف بەكىتىلگەن كەزدە ءۇش ءتۇرلى شىعىن ەسكەرىلەتىنى بەلگىلى. العاشقىسى – ستانسالاردان ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ. سەبەبى تاريف قۇرىلىمىنىڭ 50 پايىزدان استامى وسىعان جۇمسالاتىن شىعىنداردان تۇرادى ەكەن. بۇل مىندەت­تى «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى وزگە مەكەمەلەردىڭ كەلىسىمىنسىز ءبىر ءوزى بەكىتەدى. ال ەكىنشىسى – ەلەكتر ەنەرگيا­سىن بەرۋ. مۇنداعى شىعىننىڭ تاريف قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى – 40 پايىز. مۇنى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كومي­تەتى بەس جىلعا بەكىتەدى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قايتارىمدى ينۆەستيتسيالار­دىڭ جىلدىق ءليميتى ءوستى. ەلەكتر ەنەرگياسىن گەنەراتسيالاۋ سەكتورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قايتارىمدى ينۆەس­تيتسيا­لاردىڭ جىلدىق ءليميتى 32 ملرد تەڭگەدەن 428 ملرد تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى.

ەلەكتر قۋاتى نارىعىندا شەكتى ءتاريفتى ايىنا 1 مۆت ءۇشىن 1,5 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بۇل شەشىم جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسالاردى جاڭارتۋ جانە جوندەۋ ءۇشىن گەنەراتسيا سەكتورىنا جىل سايىن 160 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. قازىرگى ەلەكتر قۋاتى ءۇشىن بەكىتىلگەن تاريفتەر تولىققاندى جوندەۋ جۇرگىزۋگە قاجەتتى شىعىندى جاپپايدى دەگەن ءۋاج ايتىلادى. جەتپەيتىن قارجى – 88 ملرد تەڭگە. ال ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جەتپەيتىن قاراجاتتى وتەۋ ءۇشىن جىل سايىن 100 ملرد تەڭگە قارجى بولەتىنىن ايتىپ وتىر. قىسقاسى, ۇكىمەت بۇل جولى دا ءبارى دە باقىلاۋدا ەكەنىن ايتىپ وتىر.

ەلەكتر ەنەرگياسى, گاز جانە سۋدىڭ قانشا تۇراتىنىن ەسەپتەپ تە ۇلگەردىك. جاڭا باعانىڭ سالقىنى تەك كوممۋنالدىق پاتەردىڭ عانا ەمەس, قالعانىنىڭ ءبارىنىڭ دە باعاسىن شارپىپ وتەتىنىنە دايىن بولۋى­مىز كەرەك. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايبالام سالۋعا سەبەپ جوعىن ايتادى. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, كوممۋنالدىق قىز­مەت تاريفتەرىنىڭ جاڭا دەڭگەيى 10-نان 30 پايىزعا دەيىن وزگەرەدى. قىس­قا­سى, ءوسىم شامامەن 3-4 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان توپتارى كوممۋنالدىق تو­لەم­دەر شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن اكىم­­دىك­تەر وتەۋ مۇمكىندىگىن پايدالانا الادى.

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايى­لوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, كە­يىن­گى ءۇش جىل بويى كوم­مۋنالدىق كا­سىپورىندارىمىز ءىس جۇزىندە ەشقانداي كىرىسسىز جۇمىس ىستەگەن, جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا قاراجات سالماعان. مۇنىڭ ءبارى ەلەكتر نىساندارىن جون­دەۋگە جۇم­سالاتىن قارجىنى ون ەسەگە دەيىن ءوسىرىپ جىبەرگەن. لوگيستيكالىق تىز­بەك­تەگى وزگە­رىستەر مەتالل پروكاتى, قۇبىرلار, ارماتۋرالار, پودشيپنيك مەن ەلەكتر جاب­دىق­تا­رىنىڭ باعاسىن قىم­باتتاتىپ جىبەردى.

ەنەرگەتيكا سەكتورىندا جالا­قى تومەن بولعاندىقتان, بىلىكتى م­امانداردىڭ وزگە سالالارعا كەت­ۋى جىعىلعانعا جۇدىرىق بول­­دى. ۇكىمەت ەندى ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى ارقىلى ەنەر­گو­سەك­توردىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىر­تۋگە نيەت­تەنىپ وتىر.

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆ وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرعان كەزدە ءتاريفتىڭ كوتە­رىلۋى­نەن تۇسە­تىن پايدا تاريفتەردىڭ قۇ­لا­عىندا وتىرعان وليگارحتاردىڭ ىشە­گىن «مايلاپ», ءبۇيىرىن جىلىتىپ كەلگەنىن وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتقان. ال ۇكىمەت باس­شىسى ءا.سمايىلوۆ بولسا, باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرعان كەزدە ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋىنەن تۇسەتىن پايدا بىرەۋدىڭ قالتاسىنا ەمەس, ءوندىرىستى ناقتى جاڭعىرتۋعا جۇم­سالاتىنىن, جاڭا ساياسات تا­ريفتەردى بەلگىلەۋدىڭ بۇكىل ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىق, ەسەپ بەرۋشىلىك جانە جاريا­لى­لىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەتىنىن ايتىپ وتىر. بۇل ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامالىق تۇ­زەتۋ­لەر, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­لەر قابىلدانىپتى.

KPMG جاقىندا تاريفتەردىڭ تەح­نيكالىق ءاۋديتىن اياقتاعانى وسىعان دەيىن حابارلانعان. تەك­سەرۋ بارىسىندا جالپى ەلدە­گى ينفراقۇرىلىمنىڭ باسىم بو­ل­ى­گىنىڭ جاعدايى «ينفاركت الدىندا» ەكەنى بەلگىلى بولدى. 128 مىڭ شاقىرىم جىلۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى توزۋى – 51 پايىز. 37 جەو-دا جۇمىس ىستەيتىن ەنەرگەتيكالىق قازاندىقتاردىڭ 62 پايىزى, تۋر­بينا­لار­دىڭ 58 پايىزىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى تاۋسىلعانى جانە ولاردى اۋىستىرۋ قا­جەت ەكەنى انىقتالدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۋاتتاردى اۋىس­تىرۋعا قاجەتتى كولەم 2,5 مىڭ مۆت قۇ­رايدى. بۇدان بۇرىن دا ەلەكتر ستان­سا­لارىنىڭ بەكىتىلگەن تاريف شەڭ­­بەرىندە ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەر­گياسىن ساتۋدان تۇسكەن كىرىسى تولىق جون­دەۋ جۇمىستارىنا كەتكەن شىعىندى وتە­مەيتىنى, ال جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرۋ كولەمى 88 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنى بەل­گىلى بولدى. جاڭعىرتۋعا جانە قال­پىنا كەلتىرۋگە جاتپايتىن جەو-لاردى جويۋ جانە ولار جاڭا قۋاتتار ىسكە قوسىلعانعا دەيىن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇلت­تىق ەكو­نوميكا مينيسترلىگى 2023 جىلعا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماق­ساتىندا نە­گىزگى جابدىقتاردى كۇر­دەلى جوندەۋ, قا­زاندىقتاردى, تۋربينالاردى, ءتۇتىن قۇ­بىر­لارىن قايتا جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ جانە جاڭادان سالۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمىن انىقتاپ, ناقتىلاپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى قىسقا مەرزىمدى 182 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. بيىل 126 شاقىرىم جىلۋ جەلى­لە­رىن جاڭعىرتۋعا 86,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 3 ايدا 23 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى تارتىلدى. بۇل – باس جوس­پارداعى جەلىلەردىڭ 18 پايىزى.

2009-2015 جىلدارعا ارنالعان ء«تاريفتى ين­ۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدار­لاماسى بۇرىن قولدانىستا بولعان, بىراق ول تەك ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان بولسا, قازىرگىسى دە بارلىق كوممۋنالدىق قىزمەتتى بەرۋگە باعىتتالعان. جيىندا تالقىلانعان 2029 جىلعا دەيىنگى جوسپار ءساتتى جۇزەگە اسسا, 62 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋعا 3 ترلن تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, جەلى­نىڭ توزۋىن 20 پايىزعا دەيىن ازايتۋدى مەجەلەپ وتىر.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ءا.قۋان­تىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە 2023 جىلى شامامەن 250 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ پەرسپەكتيۆاسى بار, سونىڭ ناتيجەسىندە 5,8 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلىلەر جوندەلەدى. «باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءىس جۇزىندە جۇزەگە استى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق كاسىپورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جوندەۋ جۇ­مىستارىنىڭ ۋا­قىتىلى جانە ساپالى جۇرگىزىلۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋى, سونداي-اق الداعى جىلدارى جەلىلەردىڭ توزۋىن ازايتۋ ءۇشىن قۇ­­جاتتامانى دايىنداۋى قاجەت», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.

بيىلدىڭ وزىندە جىلۋمەن قامتۋ سالاسىنا 112 ملرد تەڭگە, ەلەكتر­مەن جاب­دىقتاۋعا 92 ملرد تەڭگە, سۋمەن جاب­دىقتاۋعا 29,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تار­تىلادى. ونەركاسىپتىك سەكتوردىڭ ين­­ۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ينۆەستي­تسيا­لىق كىرىستىڭ جىلدىق ءليميتى 32 ملرد تەڭگەدەن 428 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. ەلەكتر ەنەر­گياسى نارىعىنداعى شەكتى ءتاريفتى ايىنا 1 مۆت ءۇشىن 1,5 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل گەنەراتسيالاۋ سەكتورىنا جىل سايىنعى 160 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى ينۆەس­تيتسيا اعىنىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ينۆەستي­تسيالىق كەلىسىمدەردى جاساۋ­دىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى – توزۋدى قازىرگى دەڭگەيدەن 10-15 پا­يىزعا دەيىن تومەندەتۋ, سونداي-اق كومپانيانىڭ جەكە قاجەت­تى­لىكتەرىن ازايتۋ, وتىننىڭ ۇلەستىك شىعىنىن جوبالىق بالا­ماعا جەتكىزۋ جانە ەڭ جاقسى قول­جە­تىم­دى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى باس­شى­سىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى بولمەلى پاتەردىڭ جىلۋ ءۇشىن ورتاشا ەسەپشوتى 20 پايىزعا ارتادى. بارلىق كوممۋنالدىق قىزمەت بويىنشا ورتاشا ەسەپشوتتىڭ ءوسۋى شامامەن 3-4 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. مينيستر كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە تاريفتەردىڭ وزگەرۋى قالىپتى ەكەنىن جانە ورتاشا ەسەپپەن 10-نان 30 پايىزعا دەيىن بولاتىنىن, بۇل تۇتىنۋشىلار مەن كاسىپورىنداردىڭ مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمى ەسكەرىلگەنىن ايتتى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى كوم­مۋ­نالدىق كاسىپ­ورىندار قىزمەتىنىڭ تيىمدى­لىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭنىڭ 22-بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن حا­بارلادى. وسى زاڭنامانىڭ ناتي­جەسىندە كوممۋنالدىق قىز­مەت­شىلەردىڭ ەڭبەك­اقىسى, ونىڭ ىشىندە سانتەحنيكتەر, ەلەك­تريكتەر مەن دانە­كەرلەۋشىلەر 50 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىن, ال ورتاشا جالاقى سالا مەن ايماققا بايلانىستى 135 مىڭنان 200-300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسەدى. يەسىز جەلىلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەرۋگە قاتىستى 25 مىڭ شا­­قىرىمنان اسا ينجەنەرلىك جەلىلەر سەنىمگەرلىك باسقارۋعا جانە كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرىلەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇعان دەيىن پرەمەر-مينيستر بۇل تۋرالى «تۇرعىن ءۇيى جالعىز دەپ تانىلعان نەمەسە مەملەكەتتىك تۇر­عىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ۇي­لەردە تۇراتىن از قامتىلعان ازاماتتاردى قولداۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇي كومەگى كورسەتىلەدى. كەيىنگى 4 جىلدا 174 مىڭنان اسا ابونەنتكە جالپى سوماسى 5 ملرد تەڭگەگە تۇرعىن ءۇي كومەگى تولەنسە, بيىل 6 ايدا 31 مىڭ وتباسىنا تۇرعىن ءۇي كومەگى كورسەتىلگەن.

پرەمەر-مينيستر تاريف ما­سە­­لەسىندە ءبىز التىن ورتانى ۇس­­­تا­نۋىمىز كەرەك ەكەنىن اشىپ ايتىپ وتىر. ونەركاسىپتى دامىتۋ قاجەتتىلىگىمەن قاتار, حا­لىق­تىڭ مۇم­كىندىكتەرىن دە ەسكەرۋ قاجەتتىگى تاعى دا اي­تىلدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى دا­يىنداعان 2023-2024 جىل­­دارعا ار­نال­عان نەگىزگى مىن­دەتتەر تىزىمىندە ين­ۆەستي­تسيا­لىق باعدارلاما ءىس-شارالا­رى­نىڭ قالاي ورىندالاتىنى سيپات­تال­عان بولاتىن. وندا رەت­تە­­لەتىن كوممۋنالدىق قىزمەت­تەر­دەن تۇسەتىن ينفلياتسياعا جارنا ءدالىزىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, تاريفتەردى كروسس-سۋب­سي­ديا­­لاۋدان كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتۋ ايتىلعان. ال ءدال قازىر «الەۋمەتتىك تۇتىنۋ نورمالارىن» ەنگىزۋ جانە تاريفتەردىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ماڭىزدى.