قولداعى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, شەتەلگە ءبىلىم الۋعا, جۇمىس ىستەۋگە كەتكەننىڭ كوبى ۋاقىت وتە ەلگە قايتىپ كەلگىسى كەلمەيدى. البەتتە, دامىعان مەملەكەتتەردەگى جاعدايدىڭ كىمگە دە بولسىن جاعاتىنى انىق جايت. الايدا ەلىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن دەپ ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن جىبەرىلگەندەردىڭ قالىپ قوياتىنى قىنجىلتادى. ماسەلە جۇمسالعان قارجىدا تۇرعان جوق, الەۋەتى مىقتى ازاماتتاردىڭ ءبىلىم-بىلىگىن ءوز ەلىنىڭ ەمەس, وزگە ەلدىڭ پايداسىنا جاراتۋىندا بولىپ تۇر. ينتەللەكتۋال قاۋىمنىڭ ىشتە ەمەس, سىرتتا ءجۇرۋى ويلاندىرادى.
بۇل جاعدايعا ءبىر جاقتى عانا كىنالاۋعا استە بولمايدى. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى شەتەلدە وقىپ, بىتىرگەن 1 111 تۇلەكتىڭ اراسىندا زەرتتەۋ ساۋالداما جۇرگىزگەن ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە شەتەلدە وقىپ, سول جاقتا قالىپ قويعان 22 تۇلەكپەن اشىق اڭگىمەلەسىپ, 25 تۇلەكپەن ساراپتامالىق سۇحبات وتكىزگەن. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ ەلگە نەگە قايتىپ كەلگىسى كەلمەيتىنىن انىقتاعان. بۇعان ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ – تۇلەكتەردىڭ العان ءبىلىمىن ەلىمىزدە تولىق پايدالانا الماۋى. ءبىزدىڭ ەل شەتەلدە وقۋعا مۇمكىندىك ۇسىنعانىمەن, جۇمىس ىستەيتىندەرگە شەتەلدەگىدەي جاعداي جاساۋعا ءالى دايىن ەمەس. ساۋالداماعا سايكەس, ولاردىڭ ەلىمىزگە كەلىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەۋىنە قاعازباستىلىق (34,5 پايىز), جالاقىنىڭ ازدىعى (28,3 پايىز), كاسىبي ماماندارعا ءتيىستى جاعدايدىڭ جاسالماۋى (26,8 پايىز), جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان ناقتى جۇمىس جوسپارى مەن تالاپ-مىندەتتەردىڭ بولماۋى (19,1 پايىز), جەمقورلىق (16,4 پايىز), ءبىرسارىندى جۇمىس ءتارتىبى, جۇمىسقا قىزىقتىرا الماۋشىلىق (11,6 پايىز), باسشىلىقتىڭ كاسىبي مامانداردى باعالاماۋى (9,8 پايىز), قىزمەتكەر پىكىرىنىڭ ەسكەرىلمەۋى (8,9 پايىز) سەكىلدى فاكتورلار اسەر ەتەدى ەكەن.
بۇل قاتاردا سونداي-اق تايم-مەنەدجمەنت جۇيەسىنىڭ السىزدىگى (7,9 پايىز), مامانعا قۇزىرەتىنە كىرمەيتىن مىندەتتەردىڭ جۇكتەلۋى (7,5 پايىز), قارجىلىق ىنتالاندىرۋدىڭ ازدىعى نەمەسە بولماۋى (6,9 پايىز), باسشىلىق پەن قىزمەتكەرلەر اراسىندا كەرى بايلانىستىڭ جوقتىعى (6,5 پايىز), ۇجىمداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر (5,3 پايىز), ال تۇلەكتەر تاراپىنان قازاق ءتىلىن تولىق بىلمەۋى (2,7 پايىز), دەنساۋلىق ماسەلەسى (1,6 پايىز), وتباسىلىق پروبلەمالار (1,7 پايىز) كولدەنەڭ تارتىلعان.
قىتايداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى «قازاقستاندا دا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى باتىس ەلدەرىندەگىدەي ەركىن بولعانىن قالار ەدىم» دەسە, كانادادا وقىپ كەلگەن الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى ء«بىزدىڭ ەلدە ءتىپتى مەن وقىپ كەلگەن ماماندىق بويىنشا عىلىم سالاسى جوق دەۋگە بولادى. ماسەلەن, مەن حالىقارالىق كوممەرتسيالىق قۇقىق سالاسىن ءبىتىردىم, ال ونداي ماماندىق ەلىمىزدەگى بىردە-ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتىلمايدى. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشى – ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى ادام قۇقىعىن تولىق پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان مەن دە العان ءبىلىمىمدى تولىق پايدالانا المايمىن», دەيدى.
اتالعان فاكتورلار شەتەلدە وقىپ بىتىرگەن بىلىكتى ماماندارعا باسقا ەلگە كوشىپ, سول جاقتا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ساۋالدامادان وتكەندەردىڭ 60,5 پايىزى شەتەلگە, اقش (28 پايىز), كانادا (18 پايىز), ۇلىبريتانيا (14 پايىز), گەرمانيا (6 پايىز), شۆەيتساريا (5 پايىز), اۋستراليا (4 پايىز) ەلدەرىنە, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كوشىپ بارعىسى كەلەتىنىن ايتقان. ويتكەنى تۇلەكتەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلدەردە جالاقى جاقسى تولەنەدى, الەۋمەتتىك-ەنوموميكالىق جاعداي تۇراقتى, كاسىبي جانە تۇلعالىق جاعىنان وسۋگە مۇمكىندىك بار, ءبىلىم مەن مەديتسينا ساپاسى جوعارى, جەمقورلىق از, قاۋىپسىز, تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىك كوپ ءارى دەموكراتيا دامىعان.
«ەگەر ەلگە ورالسام, الاتىن جالاقىم شامامەن 150 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولادى. ويلانىپ قاراسام, ول مەنىڭ كۇنكورىسىمە جەتپەيدى. ەلىمىزدە قارجى جاعىنان تاۋەلسىز بولا المايتىنىمدى ءتۇسىندىم», دەيدى گەرمانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى. ال پولشا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى «ەلىمىزدە ايەلدەرگە قاراعاندا ەر ادامدارعا مانساپ جاعىنان وسۋگە مۇمكىندىك بار. ال مەن ونداي جۇيەنى قۇپ كورمەيمىن», دەيدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدە ءبىلىم العانداردىڭ قايتىپ كەلۋگە ق ۇلىقسىز بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ولاردىڭ ءوز ەلىندە ءوزىن قاجەت سەزىنبەۋى. ياعني سۇرانىس جوق. سونداي-اق ارنايى باعدارلامالاردىڭ جۇيەلى قالىپتاسپاۋى دا اسەر ەتەدى. ماسەلەن, «بولاشاق» جوباسىندا عانا ۇشجاقتى كەلىسىمشارت بار. شارت بويىنشا ءبىلىم الۋشى وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن ەلگە كەلىپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ال وزگە باعدارلامالاردا ونداي تالاپ جوق. «بولاشاق» اياسىندا الەمنىڭ 14 ەلىندە باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا بويىنشا ءبىلىم الۋعا بولادى. بۇگىنگە دەيىن 12 394 تۇلەك باعدارلامانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, شەتەلدە ءبىلىم الدى. «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى ولجاس ساكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ 99 پايىزى جۇمىسپەن قامتىلعان. ونىڭ ىشىندە 36 پايىزى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە, 39 پايىزى جەكە كومپانيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردە, 7 پايىزى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەتەلدىك كومپانيالاردا, 18 پايىزى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەن ۇلتتىق كومپانيالاردا قىزمەت ەتەدى. ناتيجەگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تالابىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىن اڭعارامىز. الايدا «بولاشاق» ارقىلى شەكارا اسىپ, قايتىپ كەلمەگەندەر دە بارشىلىق.
بۇل ماسەلەنىڭ الدىن الماسا, شەتكە كەتەتىن ينتەللەكتۋال ازاماتتاردىڭ قاتارى كوبەيە بەرەتىن ءتۇرى بار. سول سەبەپتى پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ارنايى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, ءبىلىم بەرۋ كوشى-قونى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ جانە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ەلىمىزدە قولداۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەگەن. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىلىم بەرۋ كوشى-قونى سالاسىنداعى قۇزىرەتتەرى قاراستىرىلىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جانە ىسكە اسىرۋداعى ماسەلەلەر انىقتالدى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ كوشى-قونى سالاسىنداعى ۇردىستەردى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ ماقساتى العا قويىلدى.
جوبا جەتەكشىسى, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى باۋىرجان بوقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ينتەللەكتۋالدى ادامداردى ۇستاپ تۇرۋ جانە شەتەلدە جاقسى ءبىلىم العان ازاماتتاردى قايتارۋ نەمەسە ولاردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن پايدالانۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى شارالار قابىلدانۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى ارنايى تسيفرلى پلاتفورما قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– وكىنىشكە قاراي, شەتەل وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن ازاماتتاردىڭ 21,3 پايىزى عانا العان ءبىلىمىن قازاقستانعا كەلىپ پايدالانىپ جاتىر. ال قالعان 78,7 پايىزىندا ونداي مۇمكىندىك جوق. سولاردىڭ 60,5 پايىزى باسقا ەلدەردە تۇراقتى جۇمىس ىستەۋگە دايىن. بۇل – الاڭداتارلىق كورسەتكىش. قارقىن الىپ بارا جاتقان وسى ۇدەرىستى توقتاتۋ كەرەك. سوندىقتان ءبىز مەيلىنشە ينتەللەكتۋال ازاماتتاردى ءوز ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋدە پايدالانىپ, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەۋگە تارتا الاتىنداي جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى ءبىلىمدى مامانداردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن پايدالانۋ ءۇشىن بارلىق جولدى قاراستىرامىز. سونىڭ ىشىندە تسيفرلى پلاتفورما قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ويتكەنى ءوز ەلىنە پايدالى بولۋ ءۇشىن تۇلەكتەردىڭ قاي جەردە, قاي ەلدە تۇراتىنى ماڭىزدى ەمەس. قازىر دامىعان تەحنولوگيالىق زامان. الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە وتىرىپ تا جۇمىس ىستەي بەرۋگە بولادى. ءبىز دە كاسىبي مامانداردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ونلاين پلاتفورمادا دا پايدالانا الامىز. باعدارلاما جان-جاقتاعى تۇلەكتەردىڭ باسىن ءبىر جەرگە جيناپ, جوبالارعا تارتىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, شەتتەگى ازاماتتاردى ەلىمىزگە تارتا باستايمىز, – دەيدى باۋىرجان بوقاەۆ.
شەتەلدەردەگى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن پايدالانۋ ساياساتى قىتاي, ءۇندىستان, سينگاپۋر, اقش, يزرايل مەملەكەتتەرىندە جاقسى جولعا قويىلعان. ولار شەتەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان ازاماتتارمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, تۇلەكتەردىڭ قايتىپ كەلۋىنە جاعداي جاسايدى. ءتىپتى قايتىپ كەلمەگەن كۇننىڭ وزىندە شەتەلدە تۇرىپ تا ءوز ەلىندە بيزنەس اشۋىنا مۇمكىندىك قاراستىرىپ قويعان. وسىلايشا, ولاردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانادى. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ماماندار شەتەلدە وقىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان ازاماتتاردى عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋعا كوبىرەك تارتۋدى, قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ءتيىمدى بيزنەس جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ولارعا قولداۋ ءبىلدىرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق «بولاشاق» جوباسىنىڭ شارتتارىن قايتا قاراستىرىپ, جۇمىسىن كۇشەيتۋ ءارى باعدارلاما بويىنشا وقىپ كەلگەندەردى كوبىرەك اۋقىمدى جوبالارعا تارتۋ ماسەلەلەرىن قوزعادى.
دامىعان ەلدەردەگى جاعداي جاقسى بولعانىمەن, ينتەللەكتۋال, ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل ازاماتتار دا بارشىلىق. ولار سۇرانىس بولسا, شەتەلدە ءجۇرىپ تە, ەلگە كەلىپ تە ەڭبەك ەتۋگە دايىن.
– شۆەتسيادا بولسام دا, جوبالارىم ارقىلى ەلىمە پايدامدى تيگىزىپ جاتىرمىن. جالپى, مەنىڭ قازاقستانعا بارعانىمنان ەشتەڭە وزگەرە قويادى دەپ ويلامايمىن. ويتكەنى وسىندا ءجۇرىپ تە ءوز ەلىم ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن, – دەيدى ماجارستان مەن شۆەتسيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىعان ازامات.
«ەگەر جاقسى ۇسىنىس بولسا, ەلگە قۋانا-قۋانا كوشىپ باراتىن ەدىم. مەنىڭشە, جاقسى ماماننىڭ قاي ەلدە تۇرىپ جۇمىس ىستەپ جاتقانى ماڭىزدى ەمەس. ءوز ءبىلىمىمدى ەلىمىزدە دە كورسەتە الامىن. مەن جاقسى اقشا تابۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىم ءۇشىن پايدالى بولىپ جاتقانىمدى دا سەزىنگىم كەلەدى», دەيدى تۇركيا مەملەكەتىندەگى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرىن بىتىرگەن وتانداسىمىز.
ال اقش-تا تۇرىپ جاتقان ماجارستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى «ەگەر قازاقستانعا بارىپ جۇمىس ىستەپ, كوبىرەك اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بولسا, مەن ءۇشىن كەرەمەت بولار ەدى», دەيدى.
ءبىلىمدى دە بىلىكتى مامان – قوعامدى العا باستايتىن كۇش. ياعني ەكونوميكاداعى ەڭ باستى كاپيتال – ينتەللەكتۋالدار. ەلىمىزدە ءبىلىمدى, بىلىكتى ماماندار بارشىلىق. تەك ولاردىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانا الماي وتىرمىز. قابىلەتتى ادامداردىڭ قاناتىن كەڭ جايا الاتىن جەردى تاڭداپ, بارۋى دا ورىندى. نارىقتىق زاماندا وعان داۋ ايتا المايسىڭ. دەگەنمەن شەتەلدە وقىعانداردىڭ ەلگە قايتىپ كەلۋىنە مۇددەلى بولىپ, ولاردىڭ الەۋەتىن ءوز ەلىمىز ءۇشىن پايدالانا الماساق, سىرتقا كەتىپ, كەلمەي قالاتىنداردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن ەسەلەنە بەرمەك. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا وتكەن جيىننىڭ ەسكەرتىپ وتىرعانى دا وسى.
