سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
سوڭعى 5 جىلداعى ستاتيستيكاعا نازار سالساق, 2018 جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان 379 مىڭ بالانىڭ 247 مىڭى, ياعني 65,3 پايىزى قازاق سىنىبىنا بارىپتى. ال وتكەن 2022 جىلى 389 مىڭ بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاسا, ونىڭ 65,8 پايىزى قازاق سىنىبىن تاڭداعان. وسى ارالىقتا ەلىمىزدە قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەسى 67,3 پايىزدان 70,18 پايىزعا كوبەيىپ, ءوسىم 2,9 پايىزدى قۇراعانىن ەسكەرسەك, قازاق مەكتەبىنە بارعان بالدىرعانداردىڭ قاتارى 5 جىلدا بار-جوعى 0,5 پايىزعا عانا ارتقانى كوڭىلگە كۇمان ۇيالاتادى.
بۇعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بالاباقشالاردا, مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى نازاردا ۇستاۋ قاجەت ەكەنىن, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ قارقىندى جۇرگىزىلە بەرەتىنىن ايتقان بولاتىن.
ءيا, ەلىمىزدە انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋى مەن قۇتتى تۇعىرىنا قونۋى ءۇشىن كوپ جاعداي جاسالىپ جاتىر. الايدا ودان ءتىل احۋالى قانشالىقتى جاقساردى؟ ارينە, 90-جىلدارمەن سالىستىرعاندا جوعىمىزدى تۇگەندەپ, جوعالتقانىمىزدى تاپتىق دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتساق تا, اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستارىمىز دا جوق ەمەس.
«قارا شاڭىراق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, ءتىل جاناشىرى تۇرار ساتتارقىزى قازاق اتا-انالاردىڭ بالالارىن وزگە تىلدەگى مەكتەپكە سۇيرەۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلدان اسسا دا ءالى كۇنگە ءتىلىمىزدى تورگە شىعارا الماي كەلە جاتقانىمىزبەن تۇسىندىرەدى. «بۇعان ەڭ الدىمەن ءوزىمىز كىنالىمىز. كوبى بالالارىن انا تىلىندە وقىتۋعا قورقاقتايتىن سەبەبى, ولاردىڭ سانالارىندا «قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەردە ءبىلىم دەڭگەيى تومەن», «قازاقشا وقىعان بالالار ۇيالشاق, جاسىق بولادى», «زامانىنان قالىپ قويادى» دەگەن جاڭساق پىكىر ۇيالاپ قالعان. شىن مانىندە مۇنىڭ بارلىعى جالعان. ەڭ سوراقىسى, ولار ءالى دە قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا سەنبەيدى», دەيدى ول.
ءيا, شىن مانىندە, بارلىق پروبلەمانىڭ ۇشى وسى سەنبەستىكتەن شىعىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ءبىزدىڭ قولعا قالام العانىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى دە «قازاق تىلىندە ءبىلىم العان بالانىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر», «قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگى جوق» دەگەن كەڭەستىك كەزدەن قالىپتاسقان جالعان تۇسىنىكتىڭ تۇمانىن سەيىلتۋ ەدى. سونىمەن ءبىز نە ءۇشىن بالامىزدى قازاقشا وقىتۋىمىز كەرەك؟ ونىڭ ۇرپاعىمىزعا قانداي پايداسى بار؟
ەڭ الدىمەن, ارينە, ول – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىز جانە انا ءتىلىمىز. وسى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر ادام ونى بىلۋگە مىندەتتى. بۇل – وزگەرمەيتىن اكسيوما. ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ءاربىر اتا-انا بالاسىن قازاقشا مەكتەپكە بەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ وسۋىنە بارىنشا جاعداي جاساۋى كەرەك.
بەلگىلى ءتىل جاناشىرى اياتجان احمەتجان ۇلى مىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتىرەدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 75 مىڭ وقۋشى بار. ونىڭ ىشىندە اۋىلداردىڭ كوبىندە بالالار قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى. ال تۇركىستان وبلىسىندا 510 مىڭ وقۋشى بار. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقشا وقيدى. ەندى وسى ەكى ساننىڭ ارا-سالماعىن باعامداپ كورىڭىز. بۇدان بولەك, وسىدان 30 جىل بۇرىن, ياعني 1993 جىلى ەلىمىزدە بالالاردىڭ 37 پايىزى عانا قازاق تىلىندە وقىسا, بيىل تۇلەكتەردىڭ 70 پايىزدان استامى قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ شىقتى. ال عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, تالاپكەرلەردىڭ 75 پايىزى قازاق تىلىندە وقۋعا نيەت بىلدىرگەن. ءبىز وسىنىڭ بارىنە قاراپ وتىرىپ قازاقتىلدى جاس تولقىننىڭ قاراسى قالىڭ ەكەنىن جانە ەرتەڭگى قازاق قوعامى بۇگىنگىدەن دە قازاقتىلدى ورتاعا اينالاتىنىن باعامداپ وتىرمىز.
سونىمەن قازاق مەكتەبىندە وقۋدىڭ قانداي پايداسى بار جانە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ قانداي مۇمكىندىككە جول اشادى؟ بىرىنشىدەن, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالانىڭ ءۇشتىلدى بولىپ شىعۋى. ءبىز كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن بالالار كوبىنە ءبىر ءتىلدى عانا بىلەتىن بولسا, قازاق مەكتەبىن تامامداعان تۇلەكتەر قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ شىعادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ادام نەعۇرلىم كوپ ءتىل بىلگەن سايىن ونىڭ شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋ قابىلەتى جوعارى بولادى جانە ول ءۇشىن پسيحولوگيالىق كەدەرگىلەر اناعۇرلىم از كەزدەسەدى ەكەن. ياعني كەمىندە ەكى ءتىل بىلگەن ادام ءۇشىنشى, ءتورتىنشى تىلدەردى دە وڭاي ۇيرەنەدى. ال ءبىر عانا تىلدە, ماسەلەن تەك قازاقشا نەمەسە تەك ورىسشا سويلەيتىندەر ءۇشىن ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى الەمىنەن شىعىپ, وزگە ءتىلدىڭ الەمىنە ەنۋ, ياعني جاڭا ءتىلدى مەڭگەرۋ وڭاي ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا قازاق مەكتەبىندە وقىعان بالالاردىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە پوليگلوت بولىپ شىعۋى ولاردىڭ باسقا دا شەت تىلدەرىن ەركىن ۇيرەنۋىنە جول اشادى.
ەكىنشىدەن, قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ونىڭ قۇرىلىمى مەن گرامماتيكاسى جاعىنان شىعىسازيالىق تىلدەرمەن وتە ۇقساستىعى, سايكەسىنشە سول تىلدەردى وڭاي ۇيرەنۋ مۇمكىندىگى. بۇعان دەيىن كوپ ادام قازاق تىلىنە تەك تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىمەن تۋىستاس, باسقا الەممەن مۇلدەم بايلانىسى جوق وقشاۋ ءتىل رەتىندە قاراسا, بۇگىندە ماماندار ونىڭ بايلانىس اياسى الدەقايدا كەڭ ەكەنىن ايتىپ وتىر.
كەزىندە اباي اتامىز «ورىستىڭ ءتىلى – دۇنيەنىڭ كىلتى» دەگەن بولسا, ودان كەيىنگى زاماندا الەمنىڭ ءبارى ەۋروپا مەن امەريكانىڭ اۋزىنا قارادى. ال جاڭا عاسىردا دۇنيەدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ورتالىعى ازيا قۇرلىعىنا قاراي ويىسىپ كەلە جاتىر. قازىرگى قازاق جاستارىنا سۋبمادەنيەتىمەن ىقپال ەتىپ جاتقان وڭتۇستىك كورەيا, ەكونوميكاداعى تاڭعاجايىبىمەن تانىلعان جاپونيا جانە الەم الپاۋىتىنا اينالعان قىتاي مەملەكەتتەرى جاقىن بولاشاقتا دۇنيەنىڭ تەمىرقازىعى بولادى دەگەن بولجام بار. كوپتەگەن ساراپشى بۇگىندە اعىلشىن تىلىمەن قاتار قىتاي ءتىلىن دە مەڭگەرۋدىڭ ارتىقشىلىعىن ايتىپ ءجۇر.
عالىم دۇكەن ءماسىمحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ورىسشا سويلەيتىن ادامدارعا قاراعاندا قازاقتىلدىلەر ءۇشىن قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋ الدەقايدا وڭاي. «مەن 30 جىلدان بەرى قازاق جانە ورىس توپتارىنداعى ستۋدەنتتەرگە قىتاي ءتىلى جانە ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرىپ كەلەمىن. سول كەزدە بايقاعانىم, قازاق توبىنداعى جاستار قىتاي دىبىستارىن تەز مەڭگەرىپ, اكتسەنتسىز سويلەپ كەتەدى. ال ءورىستىلدى جاستار كوپ قينالادى. ويتكەنى قىتاي تىلىندە «ڭ» دىبىسى كەلەتىن سوزدەر وتە كوپ. ول ەكى ءسوزدىڭ بىرىندە كەزدەسەدى. ماسەلەن, «شاڭ» دەگەن ءسوز بار, ماعىناسى «جوعارى» دەگەندى بىلدىرەدى. ەگەر ونى «شان» دەپ ايتسا, «تاۋ» دەگەن ماعىناعا وزگەرىپ كەتەدى. ورىس توبىنداعى ستۋدەنتتەر وسىنداي ۇقساس سوزدەردى ايتا المايدى. سوندىقتان قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ شىققان جاستارىمىز شىعىس كورشىمىزدىڭ ءتىلىن قينالماي ەركىن مەڭگەرەدى», – دەيدى ول.
ءدال وسىنداي ويدى ەلوردامىزدا «Lingva Ten» اتتى ءتىل ورتالىعىن اشىپ, انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ جۇرگەن كارىس ازاماتى ۆلاديسلاۆ تەن دە ايتىپ وتىر. «قازاق, كورەي, جاپون تىلدەرىنىڭ گرامماتيكاسى بىردەي. وسى ءۇش حالىقتىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ تىلدەرىن وتە تەز ۇيرەنەدى. ماسەلەن, قازاق ءتىلىنىڭ ورىس تىلىنەن ۇلكەن ءبىر ەرەكشەلىگى – ەتىستىكتىڭ ەسىمشە ءتۇرىنىڭ بولۋى. ايتالىق, بارۋ دەگەن ەتىستىكتى الساق, ەسىمشە جالعاۋىمەن ول كەلەر شاقتا «بارار», «باراتىن», وسى شاقتا «بارا جاتىر», وتكەن شاقتا «بارعان» دەپ ايتىلادى. ءدال وسى سوزدەردىڭ ورىس تىلىندە بالاماسى جوق. مۇنى ورىسشاعا اۋدارۋ ءۇشىن شىلاۋ سوزدەردى پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. مىسالى, «استانادا تۇراتىن ادام» دەگەن سويلەمدى دالمە-ءدال ورىسشاعا اۋدارا المايسىڭ. ول ءۇشىن «كوتورىي» دەگەن شىلاۋدى قولدانىپ, «چەلوۆەك, كوتورىي جيۆەت ۆ استانە» دەپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ال كورەي تىلىندە ءدال قازاقشاداعى سەكىلدى ەسىمشە جالعاۋلارى بار. بۇل ءبىر كىشىگىرىم ۇقساستىق سەكىلدى كورىنگەنىمەن, كورەي ءتىلىن ۇيرەنۋ بارىسىندا قازاقتىلدى ادامدار ءۇشىن ۇلكەن كومەك بولادى. ال ورىسشا سويلەيتىندەر ءوز تىلىندە كەزدەسپەيتىن وسىنداي وزگەشەلىكتەردى مەڭگەرۋدە قاتتى قينالادى», دەيدى ول.
سونىمەن بىرگە, ۆلاديسلاۆ تەن قازاق تىلىندە سوزدەردى بايلانىستىرۋ, سويلەم قۇراۋ ءۇشىن وتە ءجيى قولدانىلاتىن «دەپ», «دەگەن» سوزدەرىنىڭ تۋرا بالاماسى كورەي تىلىندە دە بار ەكەنىن ايتادى. بۇل سوزدەر ورىس تىلىندە مۇلدەم قولدانىلمايدى. «مەن ءوزىمنىڭ ورتالىعىمدا ادامدارعا اعىلشىن, قازاق جانە كورەي تىلدەرىنەن ساباق بەرەمىن. سوندا بايقاعانىم, كورەي ءتىلىن قازاقتار تەز ۇيرەنەدى دە, ءورىستىلدى ازاماتتار وعان بىرنەشە جىل ۋاقىتىن جوعالتادى», دەيدى. سونىمەن قاتار ول كەيىنگى ۋاقىتتاردا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقان ورىستاردىڭ قاتارى كوبەيگەنىن جەتكىزدى.
التاي تىلدەر توبىنا جاتاتىندىقتان, جاپون جانە قازاق تىلدەرىنىڭ گرامماتيكاسى دا ءوزارا «تۋىس». جۋىردا جاپونيادان ەلىمىزگە كەلىپ, 7 ايدىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ العان ميساكي ەبينا ەسىمدى قىزدان سۇحبات العان بولاتىنبىز. ءتىلدى تەز مەڭگەرۋىنىڭ قۇپياسىن سۇراعاندا ول: «ادامنىڭ شەت ءتىلىن ۇيرەنۋى ونىڭ بۇعان دەيىن قانداي تىلدە سويلەيتىنىنە بايلانىستى. مىسالى, قازاق جانە جاپون تىلدەرى گرامماتيكالىق تۇرعىدا ۇقساس. سوندىقتان جاپون ءتىلىنىڭ قۇرىلىمىن بىلەتىن ادامعا قازاقشانى ۇيرەنۋ اسا قيىن ەمەس. ەكەۋى دە جالعامالى تىلدەرگە جاتادى. ياعني ءتۇبىر ءسوز وزگەرمەيدى, وعان جالعاۋلار مەن جۇرناقتار جالعانىپ وتىرادى. سويلەمدەگى سوزدەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى دە ەكى تىلدە بىردەي», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
ءيا, مۇنىڭ ءبارىن ءبىز قازاق مەكتەبىندە وقىپ, قازاق ءتىلىن ءبىلىپ شىققان ادامنىڭ الدىنان اشىلاتىن مول مۇمكىندىك رەتىندە ايتا الامىز. شىعىس ازيا تىلدەرىنەن بولەك, قازاق جانە اراب تىلدەرىنىڭ سوزدىك قورى تۇرعىسىنان جاقىندىعىن دا ەسكە سالا كەتۋ كەرەك. بۇل ەكى ءتىل گرامماتيكالىق تۇرعىدان ۇقساس بولماسا دا, يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋىمەن تىلىمىزگە كوپتەگەن اراب جانە پارسى سوزدەرى ەنىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇراپ وتىرعانى بەلگىلى. جالپى, قازاقتار ءۇشىن اراب جانە پارسى تىلدەرىن ۇيرەنۋ وتە وڭاي. ويتكەنى ەگەر ءسىز قازاقشا-ارابشا نەمەسە قازاقشا-پارسىشا سوزدىكتى اشىپ قارايتىن بولساڭىز, ءاربىر ءۇشىنشى ءسوزدىڭ ەكى تىلگە دە ورتاق ەكەنىن كورەسىز.
300 ميلليوننان استام ادام سويلەيتىن اراب ءتىلى الەمدەگى ەڭ ءىرى 5 ءتىلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. ونى بىلگەن ادام ءۇشىن جاڭا ءبىر تانىس تا بەيتانىس الەمنىڭ, ۇلان-عايىر كەڭىستىكتىڭ ەسىگى اشىلادى. ول تىلدە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا قۇپياسى اشىلماي جاتقان تالاي ەڭبەكتەرى جازىلعان. مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ كوبى قازىر اراب ەلدەرىنىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى. ونىڭ ءبارىن زەرتتەپ, جارىققا شىعارۋ, قازاقتىڭ تۇمسا تاريحىن تۇگەندەۋ ءۇشىن ءالى كۇنگە اراب ءتىلىن بىلەتىن زەرتتەۋشى عالىمدار تاپشى. سوندىقتان بۇنى دا قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم العان جاستارىمىز ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك جانە ۇلت الدىنداعى مىندەت دەپ ۇعىنۋعا بولادى.
بۇدان بولەك, بۇگىندە 200 ميلليونداي ادام سويلەيتىن تۇركى تىلدەرىن دە نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك. قازاق ءتىلىن بىلەتىن ادام شىڭجاڭنان تۇركياعا دەيىنگى كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ونداعان تۇركى حالقىنىڭ وكىلدەرىمەن ەركىن سويلەسە بەرەدى. وسى ايتىلعان جايتتاردىڭ ءبارىن نازارعا الاتىن بولساق, قازاق ءتىلى كەيبىرەۋلەر ايتاتىنداي «تەك تۇرمىستا قولدانىلاتىن», «ارتتا قالعان» ءتىل ەمەس, الەمدىك كەڭىستىكتە مۇمكىندىگى ورىس تىلىنەن كەم تۇسپەيتىن كۇش-قۋاتقا يە ەكەندىگىن كورەمىز. ال ەڭ باستىسى, «انا ءتىلىڭ – ارىڭ بۇل» دەگەن قاعيدانى نەگىزگە الىپ, اتا-بابامىز مۇراعا قالدىرعان قۇندىلىعىمىزدى ساقتاۋ جانە ونى ۇرپاققا امان-ەسەن تابىستاۋ ارلى ادامنىڭ ءىسى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءلازىم.
