ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ء(مامس) 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستادى. ال ءمامس جۇيەسىنە 2017 جىلدان باستاپ اۋدارىمدار جاسالعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2020-2022 جىلدارى ءمامس تولەۋشىلەردىڭ بارلىق ساناتىنان جارنالار مەن اۋدارىمدار تۇسىمدەرىنىڭ سوماسى 550,4 ملن تەڭگەدەن 1 090,4 ملن تەڭگەگە دەيىن ەكى ەسە وسكەن. الايدا ءمامس جۇيەسىنىڭ اينالاسىندا شەشىلمەگەن ماسەلە ەكى ەسە وسپەسە, ازايماي وتىر. بۇل جاعداي, اسىرەسە, اۋىلدىق جەردە قاتتى بايقالىپ وتىرعانىن ايتادى ماماندار.
«ەلىمىزدە اۋىلدىق جەرلەردە حالىقتىڭ 38,2%-ى تۇرادى. ولاردىڭ رەسمي جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان بولىگى ءمامس-كە جالاقىدان اۋدارىمدار مەن جارنالار تولەيدى. دەربەس تولەۋشىلەر رەتىندە ساقتاندىرىلعاندار ايىنا 3 500 تەڭگەدەن تولەيدى, ال بىرىڭعاي جيناقتىق تولەم (بجت) تاڭداعاندار جەكە تابىس سالىعىن, الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى, زەينەتاقى تولەمدەرىن جانە ءمامس جارنالارىن قوسا العاندا, اي سايىن 1 725 تەڭگەدەن (0,5 اەك) تولەيدى. الايدا ءمامس ماسەلەسى بويىنشا اۋىلدىق جەرلەردە ءبىراز كىلتيپان بارى راس. ماسەلەن, جەرگىلىكتى جەردىڭ دەرەگىنە سايكەس, ءمامس جۇيەسىمەن قامتىلماعانداردىڭ ەڭ كوپ سانى ءالى دە اۋىلدىق جەرلەرگە تيەسىلى بولىپ تۇر. ياعني اۋىلدىقتاردىڭ 33%-دان استامى ساقتاندىرىلماعان. ال قالالىق جەرلەردەگى حالىقتىڭ 18,6%-ى ءمامس جۇيەسىنە قاتىسپاي وتىر», دەيدى «اۋىل» پارتياسىنىڭ حاتشىسى, الەۋمەتتىك سالا ماسەلەلەرى جونىندەگى ورتالىقتىڭ باسشىسى قۋانىش سەيىتجانوۆ.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, وڭىرلىك بولىنىستە ەڭ از ساقتاندىرىلعان ازاماتتار ۇلەسى جەتىسۋ (وبلىس حالقىنىڭ 76,3%), جامبىل (77,1%), الماتى (78,5%), قوستاناي (79,0%), تۇركىستان (79,7%) وبلىستارىندا جانە شىمكەنت قالاسىندا (77,7%) بايقالادى. ءمامس جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا كوش باستاپ تۇرعان – ۇلىتاۋ وبلىسى (88,9%). ال قاراعاندى وبلىسىندا اۋىل حالقىنىڭ 49,6%-ى ءمامس جۇيەسىندە ساقتاندىرىلعان. ءمامس قاتىسۋشىلارىنىڭ تومەنگى ۇلەسى پاۆلودار وبلىسىنىڭ (60,2%) اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا دا بايقالادى.
بىلتىر اۋىلدىق جەرلەردە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان حالىقتىڭ سانى –
1 162 472 ادام بولسا, بۇل – ەلدەگى بارلىق ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ 55%-ى. اۋىلداعى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ باسىم كوبى (95,4%) – ءوز ەسەبىنەن جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس ىستەيتىن دەربەس قىزمەتكەرلەر. ولار ءمامس قاتىسۋشىلارى ەمەس بولۋى دا مۇمكىن. سەبەبى كوبىنەسە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار قىزمەتتى رەسمي راسىمدەمەي جۇمىس ىستەيدى جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك تولەمدەردى تولەمەيدى دەيدى ماماندار.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, نەگىزىنەن اۋىل حالقى باسىم تۇركىستان (466,4 مىڭ ادام), الماتى (434,5 مىڭ ادام), جامبىل (261,3 مىڭ ادام) جانە قوستاناي (210,4 مىڭ ادام) سياقتى وبلىستاردا كەيىنگى 12 ايدا جارنالار مەن اۋدارىمدار الىنباعان ادامداردىڭ ەڭ كوپ سانى تىركەلىپتى.
قازىر ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەكەن. ماسەلەن, ۇسب قر سجرا دەرەكتەرىنە سايكەس, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىنداعى ورتاشا ايلىق-جالاقى 179 388 تەڭگە بولعان. بۇل – ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا ورتاشا كورسەتكىشتەن ەكى ەسە از. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەكاقى قارجى سالاسىنا قاراعاندا 3,4 ەسە, ونەركاسىپ بويىنشا ورتاشا كورسەتكىشتەن 2,6 ەسە تومەن. وسىلايشا, ناقتى كىرىستەردىڭ تومەندەۋى جانە جوعارى ينفلياتسيا قازاقستاندىقتار ءۇشىن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە الەۋمەتتىك تولەمدەردى, ونىڭ ىشىندە ءمامس بويىنشا جارنالاردى ۋاقىتىلى ءارى تولىق كولەمدە تولەۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتىپ وتىر.
«حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى سانيتارلىق ساۋاتتىلىقتان باستاپ, مەديتسينالىق جۇيەگە قول جەتكىزۋگە دەيىنگى ءارتۇرلى ماسەلەلەرگە اسەر ەتە وتىرىپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنداعى اۋماقتىق ايىرماشىلىقتارعا اكەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, اۋىل تۇرعىندارىن ءمامس جۇيەسىنە از تارتۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – اۋىلداعى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى. ماسەلەن, مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, جەكەلەگەن مەديتسينالىق وبەكتىلەردىڭ بولماۋى, مەديتسينالىق كادرلاردىڭ تاپشىلىعى», دەيدى ق.سەيىتجانوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر اۋىلدا جۇرگىزىلگەن مەديتسينالىق وبەكتىلەردى تۇگەندەۋ قورىتىندىسى بويىنشا, 200-دەن اسا ەلدى مەكەندە مەديتسينالىق وبەكتىلەر جوق بولسا, 400-گە جۋىق مەديتسينالىق وبەكتىلەر جالعا الىنعان جانە كەيبىر مەديتسينالىق وبەكتىلەر قاۋىپتى جاعدايداعى عيماراتتاردا ورنالاسقان. وسىلايشا, اۋىلدىق جەرلەردە مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ توزۋى – 50%-دان جوعارى.
اۋىلدى دامىتۋ مونيتورينگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2022 جىلى اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارىنان ء(ولىمنىڭ بارلىق سەبەبى بويىنشا قايتىس بولعاندار سانىنىڭ 18,8%), تىنىس الۋ ورگاندارىنىڭ اۋرۋلارىنان (11,1%), جازاتايىم وقيعالاردان, ۋلانۋلاردان, جاراقاتتاردان (10%), اس قورىتۋ ورگاندارىنىڭ اۋرۋلارىنان (9,1%), ىسىكتەردەن (8,8%) بولىپتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى (73,94 جاس) قالالىقتارعا (74,73 جاس) قاراعاندا قىسقا. مۇنىڭ ءبارى كوپ جاعدايدا وسى ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى.
اۋرۋحانا ينفراقۇرىلىمىنا قول جەتكىزۋدەگى ولقىلىقتاردان باسقا, اۋىل تۇرعىندارىن قالامەن سالىستىرعاندا دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بار كورىنەدى. ەلىمىزدە اۋىلدىق جەرلەردىڭ دارىگەرلىك پەرسونالمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 10 مىڭ تۇرعىنعا 17 دارىگەر بولسا, قالالىق جەرلەردە 10 مىڭ تۇرعىنعا 57 دارىگەردى قۇرايدى ەكەن. وسىلايشا, اۋىلدىق جەرلەردە ساقتاندىرۋ تولەمى ۇلعايعانىمەن, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ تاپشىلىعى جانە مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تاعى قوسىلىپ وتىر.
ماماندار حالىقارالىق تاجىريبەلەردى زەرتتەپ, بۇل سالانى جەتىلدىرە تۇسپەسە بولمايتىنىن ايتادى. ماسەلەن, قىتايدا مەديتسينالىق كومەكتى اۋىل تۇرعىندارىنا قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىندا قىتاي وكىمەتى 2005 جىلدان باستاپ ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى شەڭبەرىندە جاڭا اۋىلدىق كووپەراتيۆتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن (NRCMCS) ەنگىزۋ ارقىلى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. NRCMCS ەنگىزۋ جوسپارى 2011 جىلعا قاراي 832 ملن اۋىل تۇرعىنىن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىمەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتكەن, بۇل اۋىل حالقىنىڭ 97,5%-ىن قۇرايدى. قازىر NRCMCS الەمدەگى ەڭ كوپ قامتىلعان مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە اينالدى.
«اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى اقپاراتتىڭ ازدىعى دا بار. سونداي-اق ساقتاندىرىلماعان ازاماتتاردىڭ كوپ بولىگىنەن تاعى ءبىر پروبلەما تۋىندايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل – زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى ءۇشىن جانە ءوز قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن بەرەشەگى. ماسەلەن, 2023 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا, 128,4 مىڭ سۋبەكت, ونىڭ ىشىندە ءمامس بويىنشا 1 045,1 ملن تەڭگە بەرەشەگى بار زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەر انىقتالدى. ەڭ كوپ بەرەشەك استانا (124,5 ملن تەڭگە) مەن الماتى (122,5 ملن تەڭگە) قالالارىنا جانە اقمولا (101,2 ملن تەڭگە), تۇركىستان (95,7 ملن تەڭگە) وبلىستارىنا تيەسىلى. اتالعان وبلىستاردا اۋىل حالقى باسىم. جوعارىدا ايتىلعانداي, ءمامس ىسكە اسىرىلعان ءۇش جىل ىشىندە جارنالار مەن اۋدارىمدار ءتۇسىمىنىڭ قۇرىلىمىندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى قىسقاردى. الايدا بۇل مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمە دە تومەندەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى», دەيدى ق.سەيىتجانوۆ.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2023 جىلعى I توقساندا وتكىزىلگەن «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق بولىنگەن امسق اكتيۆتەرىن باسقارۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ءاۋديتى تۋرالى ەسەبىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جەڭىلدىكتى ساناتتار ءۇشىن ترانسفەرتتەر كولەمى 18%-عا – 2020 جىلعى 299 ملرد تەڭگەدەن 351 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسكەن. بۇعان قوسا اۋديت ناتيجەسىندە 71,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان, ونىڭ ىشىندە – 39,3 ملرد تەڭگە قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار, 29,9 ملرد تەڭگە – قاراجاتتى ءتيىمسىز جوسپارلاۋ جانە پايدالانۋ, ال قارجىلىق شىعىندار 2,4 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءمامس جۇيەسىنە از تارتىلۋىنداعى ماسەلەنى شەشۋ جولدارىنىڭ ءبىرى – اۋىلداعى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە اۋىل حالقىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ; سونداي-اق اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا ءمامس جۇيەسىنە كىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن تيىمدىلىگى تۋرالى اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ; قۇزىرلى ورگاندار اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ءمامس-كە كىرۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى بالاما تەتىگىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى; ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ماۋسىمدىق قىزمەتكەرلەردى ەسەپكە الۋدى جۇرگىزۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بەلسەندى جۇمىس كەزەڭى ءۇشىن عانا ەمەس, ءوندىرىستىڭ ماۋسىمعا بايلانىستى توقتاپ قالۋ كەزەڭى ءۇشىن دە قاجەتتى جارنالاردى تولەۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ تەتىگىن ازىرلەۋ.
