تۋريزم ارقىلى تىنىسىن كەڭەيتىپ, ەكونوميكاسىن ەسەلەگەن ەلدەر ساياحاتسۇيەر قاۋىمدى ءوزىنىڭ تاريحي نىساندارىمەن-اق باۋراپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەجەلگى ساۋلەت, حالقىنا ۇشان-تەڭىز داۋلەت اكەلىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا ءبىر عانا باۋىرلاس تۇرىك ەلىن العا تارتساق جەتكىلىكتى. بىرەر جىل بۇرىن الماتىنى دامىتۋعا باعىتتالعان كەڭەستە پرەزيدەنت بۇرىنعى قالا قۇرى لىسىن جوسپارلاۋ كەزىندە ءبىراز قاتەلىك كەتكەنىن, بۇدان بىلاي ورتالىق اۋدانداردا تىعىز قۇرىلىسقا تىيىم سالىپ, ساياباقتاردى كوبەيتۋ قاجەتىن باسا ايتقان بولاتىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جولعا قويۋعا جاڭا قادامدار جاسالعانىمەن, ءالى دە تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر از ەمەس.
– وتكەن 20 جىلدا تاۋ باۋرايىنداعى اڭىزعا اينالعان الما اعاشتارى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلىپ, توبەلەردىڭ باسىنا دەيىن ۇيلەر سالىندى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – حالىق سانىنىڭ ءوسۋى, ەكىنشىسى – تاۋ القاپتارىنداعى كورىكتى جەرلەردىڭ جاپپاي ساتىلۋى. ءبىر قاتەلىك بىرنەشە قيىندىقتىڭ قاقپاسىن اشىپ بەردى. بۇل ءوز كەزەگىندە قالا ەكولوگياسىن ەسەڭگىرەتتى, ايماقتىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتا ورنالاسۋى مۇلدەم ەسكەرىلمەيتىن بولدى. بۇل جەڭىل قارايتىن جاعداي ەمەس. قازىر قالا ىشىندە كىشكەنتاي بوس ورىن پايدا بولا قالسا, بىردەن الىپ تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرەدى. مۇنىڭ سالدارى قالانىڭ تىعىزدىعىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ جايلى ومىرىنە قولايسىزدىق تۋدىرىپ وتىر, – دەيدى ساراپشى ولجاس ەسەنباەۆ.
– دەگەنمەن بۇل جايتتى جان-جاقتى قاراستىرعان ءجون. باستى قىنجىلتاتىن جايت, جاپپاي سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس نىساندارىندا جالپى قالاعا ورتاق ەستەتيكالىق تالعام قالىپتاسپاۋى. ماسەلەن, انكارا مەن ىستانبۇلعا بارساڭىز, اۋەجايدان باستاپ سول ەلدىڭ رۋحى سەزىلەدى. ياعني قۇرىلىس نىساندارى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە بەيىمدەلىپ جاسالعان. ايتالىق, ءۇي شاتىرلارىنىڭ ءتۇسى بىركەلكى. كولىك جولدارىنىڭ ءوزى تابيعي ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالعان, ۇقساتا ءبىلۋ, تابيعاتتىڭ ءوز ادەمىلىگىن بۇگىنگى كۇنمەن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ دەگەن دۇنيەنى بايقايسىز. بىزگە وسى نارسە جەتپەيدى, قالا ىشىندە بيىك توبە بولسا, سونى كۇرەپ تاستاپ, اينەك عيمارات سالعاندى جاقسى كورەمىز. سوندا تابيعي ەرەكشەلىك, ۇلتتىق برەند قايدا قالادى, – دەيدى ول.
قالانىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋ ەسكىگە جابىسىپ, جاڭانى جولاتپاۋ دەگەن ۇعىم ەمەس. جىلدار جىلجىعان سايىن زامانعا ساي جاڭا عيماراتتاردىڭ بوي كوتەرۋى زاڭدى. ماسەلە – سول نىساندارعا ورتاق بىرىزدىلىك قالىپتاستىرۋ ءارى قالانىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن جوعالتپاۋ. الماتى جاسىل جەلەك قۇشاعىندا, اسەم تاۋلاردىڭ باۋرايىندا ورنالاسۋىمەن ەرەك. ياعني ءبىز ايتىپ وتىرعان يگىلىك قالانىڭ باستى ارتىقشىلىعى بولىپ قالا بەرۋگە ءتيىس. اكادەميك وراز بايمۇراتوۆ اتالعان جايعا قاتىستى ءوز قىنجىلىسىن جەتكىزدى.
– مەنى الاڭداتاتىن احۋال – الماتىنىڭ ەستەتيكالىق كەلبەتى. ويتكەنى عيماراتتاردىڭ ءبىرى قىزىل بولسا, ەندى بىرەۋى جاسىل. مەكەمەلەردىڭ ءتۇر-ءتۇسى دە اركەلكى. قاراساڭىز, ورتاق ۇيلەسىم تابا المايسىز. وسى ورايدا قالانىڭ ارحيتەكتۋراسىنا, قۇرىلىسىنا ورتاق ستاندارت قاجەت-اق. نىسانداردا ءوزارا ۇيلەسىم مەن بايلانىس بولسا دەيسىڭ. سەبەبى بۇل – ۇلكەن مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. ماسەلەن, ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىنە بارا قالساڭىز, عيماراتتاردىڭ ەستەتيكالىق تالعامى ەسىڭىزدى الادى. ءبارى بىركەلكى. ورتاق ستاندارت بىردەن كوزگە ۇرادى. بىزگە دە وسى قاجەت. قالا بيلىگى قۇرىلىس جۇيەسىن قاتاڭ قاداعالاپ, كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋى كەرەك. ول ءۇشىن ورتاق ستاندارت قالىپتاستىرىپ, قۇرىلىسشىلار مەن كاسىپكەرلەرگە جوعارى تالاپ قويۋ قاجەت, – دەيدى اكادەميك.
اۋماعى ارتقان سايىن قۇرىلىسى دا قارقىن العان الماتىنىڭ بۇگىنگى ساۋلەتى بىلتىرعى قالانىڭ باس جوسپارى تالقىلانعان باسقوسۋدا نازاردان تىس قالعان جوق. ەستە بولسا, شاھاردى بىرىڭعاي ديزاين كود بويىنشا كورىكتەندىرىپ, ساۋلەتىن بىركەلكىلەندىرۋ جۇمىسى بىرەر جىل بۇرىن كوتەرىلگەن بولاتىن. الماتىنىڭ ساۋلەتىن ايقىندايتىن ديزاين كودتا تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسبەتى قانداي تۇسپەن بويالۋى كەرەكتىگى, بالكونداردىڭ بىركەلكى جابدىقتالۋى, ءتىپتى جارناما سورەلەرىنىڭ قالاي ورنالاسۋىنا دەيىن قۇجاتقا ەنگەن. بۇل باعىتتاعى وڭ وزگەرىستەردى استە جوققا شىعارا المايمىز. سوڭعى ۋاقىتتارى ساياباقتار مەن جول جيەكتەرىندە ۇلتتىق ناقىشتا كومكەرىلگەن ءتۇرلى مۋرال پايدا بولا باستادى. ساپا مەن تالعام بىرىنە-ءبىرى ساي بولسا, عيماراتتاردىڭ سىرت كەلبەتتەرى ەتنوستىق ناقىشتارمەن ورنەكتەلسە دەگەن پىكىرلەر اۋىق-اۋىق ايتىلىپ ءجۇر. جەر سىلكىنۋ قاۋپى جوعارى وڭىردەگى تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ ءتيىستى نورماعا ساي سالىنۋى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قالاداعى عيماراتتارعا جۇرگىزىلەتىن سەيسميكالىق اۋديت قۇرىلىس ساپاسىنا قاتىستى ءبىراز جايدىڭ بەتىن اشپاق.
جۇيەلى شەشىم قابىلداۋ, جۇرتشىلىقتى اۋماقتاردا قۇرىلىس سالۋدى تالقىلاۋعا تارتۋ, سونداي-اق بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن تەڭدەستىرىلگەن شەشىمدەر قابىلداۋ ماقساتىندا الماتى اكىمى ەربولات دوساەۆ جاۋاپتى باسقارماعا تۋىنداعان ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن قالا قۇرىلىسىن رەتتەيتىن جاڭا ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. جاڭا جوبا بويىنشا ءاربىر الماتىلىق قالانىڭ قوعامدىق كەڭىستىگىن وزگەرتۋ بويىنشا ءوز يدەياسىن ۇسىنا الادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ بارلىق ۇسىنىستارى ەسكيزدەردى ازىرلەۋ كەزىندە قارالىپ, ەسكەرىلمەك.
قالاي دەگەندە دە سەڭ قوزعالدى. تۇركياداعى دۇلەي دۇمپۋدەن كەيىن سەيسميكالىق وشاقتا ورنالاسقان قالانىڭ قۇرىلىس ساپاسىنا تەرەڭىرەك كوڭىل بولىنە باستاعانداي. اسىرەسە شاھاردىڭ تاريحي ورتالىعىن قالپىندا ساقتاپ قالۋعا ءمان بەرىلىپ وتىر. جاۋاپتىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, الداعى ۋاقىتتا سالىناتىن نىسانداردىڭ «ديزاين كود» تالاپتارىنا ساي بولۋى قاتاڭ قاداعالانادى. ال قالاداعى جۇزگە تارتا تاريحي عيماراتتىڭ باستاپقى كەلبەتى وزگەرتۋگە ۇشىرامايدى, ولار زاڭمەن قورعالاتىندىقتان, تەك جاڭارتىلىپ وتىرماق.
