شىنتۋايتىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن جانە قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» دەپ اباي بابامىز ايتقانداي, بۇل سالادا سەڭ قوزعالعانداي سەرپىلىس بولعان جوق. ماسەلەن, كەڭەس زامانىنان قالعان ماقتانشىلىقپەن راپورت بەرۋ «داستۇرىنەن» ءالى جاڭىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن استىقتى وبلىستار اكىمدىكتەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن جىلى 21,8 ملن توننا ءداندى داقىلدار جينالىپ, سونىڭ 13,2 ملن تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلىپتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بىلتىر جينالعان استىق كولەمى كۇماندى, بىراق شەتەلگە جونەلتىلگەن ءونىم كولەمىنە شاك كەلتىرۋ قيىن. ويتكەنى ەلەۆاتورلار مەن شارۋالاردىڭ استىق قويمالارىندا جاتقان ءداندى داقىلداردىڭ كولەمى ناقتى قانشا ەكەنىن ءبىر بىلسە, وبلىس اكىمدەرى عانا بىلەتىن بولار. ال ەكسپورتقا شىعارىلعان استىق كولەمى تۋرالى مالىمەت بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ەسەبىنەن وتەتىندىكتەن, وعان سەنۋگە بولاتىن سىڭايلى. دەمەك شەت مەملەكەتتەرگە ساتىلعان استىق كولەمى, ستاتيستيكالىق مالىمەتتە كورسەتىلگەنىندەي, وندىرىلگەن بارلىق ءونىمنىڭ 60,5 پايىزىنان ءىس جۇزىندە الدەقايدا كوپ بولۋعا ءتيىس.
مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن كوپتەگەن شارۋاشىلىق جيناعان استىعىن, سونىڭ ىشىندە اسا باعالى ازىق-ت ۇلىكتىك داقىل – بيدايدى ەكسپورتقا شىعارۋدى ءجون كورەتىنىن, ال ونى وڭدەۋگە, ءھام جەرگىلىكتى ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنا ساتۋعا مۇددەلى ەمەسىن كورسەتەدى.
«مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟» دەگەن سۇراعىمىزعا بەلگىلى سولتۇستىكقازاقستاندىق اگراري, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى سەرگەي زۆولسكي: «ديقاننىڭ كوبى استىعىن شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىپ جۇرگەنى راس. ويتكەنى ولارعا جەرگىلىكتى ۇن تارتۋ كاسىپورىندارى ۇسىناتىن باعا تومەن. سوندىقتان ازىرگە شارۋالارعا بيدايدى شەت مەملەكەتتەرگە ساتقان الدەقايدا ءتيىمدى», دەپ توقەتەرىن ايتتى.
قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, استىق وڭدەۋ سالاسىنىڭ جۇكتەمەسى بۇگىندە نەبارى 33 پايىزدى قۇراپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان 250 ديىرمەن كاسىپورنىنىڭ 70-ءسى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ استىق ەكسپورتى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا وسكەن. سىرتقا شىعارىلعان استىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن وزبەكستان ساتىپ الىپ وتىر. وسى كورشىلەس ەل 2010 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ساپالى بيدايدى وڭدەي وتىرىپ, شەتەلگە ۇن ساتۋدى 71,4 مىڭ توننادان 949,1 مىڭ تونناعا دەيىن, ياعني 56 ەسە ارتتىرىپ, بىلتىر ۇن ەكسپورتى بويىنشا دۇنيەجۇزىندە 3-ءشى ورىندى ەنشىلەگەن. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 2296,8 مىڭ توننادان 1468,7 مىڭ تونناعا دەيىن, ياعني 36 پايىزعا كەمىگەن. بۇل تەرىس ءۇردىستىڭ قاشان توقتايتىنى بەلگىسىز. الايدا ونىڭ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىنىن ەسكەرمەي بولمايدى. مىسالى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى وتكەن جىلى ناۋرىزدان شىلدەگە دەيىن استىق ەكسپورتىنا ۋاقىتشا تىيىم سالعان كەزدە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىندا بيداي تاپشىلىعى سەزىلىپ, ىشكى نارىقتى ۇنمەن قامتاماسىز ەتە الماۋ قاۋپى تۋىنداعانى ءمالىم. سەبەبى بيدايدىڭ باعاسى تونناسىنا 120 مىڭ تەڭگەدەن 180 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ شىعا كەلگەن. تەك رەسەيدەن استىق ساتىپ اكەلۋ ءتورت ايدان كەيىن تولىق كولەمدە جالعاستىرىلىپ, ءوز ەلىمىزدە دە مول ءونىم جينالعاننان كەيىن باعا بۇرىنعى قالپىنا تۇسكەن.
استىق نارىعىنداعى قازىرگى جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ۇن تارتۋشىلارى مەن قۇس وسىرۋشىلەرى رەسەيدىڭ ارزان بيدايىن ساتىپ اكەلۋدىڭ ۇزىلمەۋىنە اسا مۇددەلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا ولار ىشكى نارىققا يمپورتتىق استىقتى كىرگىزۋدى شەكتەۋ شاراسىن ەنگىزۋگە نارازىلىق ءبىلدىرىپ ءجۇر. ەگەر سولتۇستىكتەگى كورشىمىز الدەبىر سەبەپپەن ءبىزدىڭ ەلگە استىق ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالاتىن بولسا, حالىقتى نان ونىمدەرىمەن جانە قۇس ەتىمەن قولجەتىمدى باعا بويىنشا قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىق تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل رەتتە قازاقستانمەن سالىستىرعاندا رەسەي استىعى نەلىكتەن ارزان دەگەن ساۋال تۋىندايدى. «رەسەيدە ەگىن شىعىمدىلىعى ءبىزدىڭ ەلدەگىگە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. بىزدە بىلتىرعى اۋا رايى قولايلى جىلدىڭ وزىندە ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 13,8 تسەنتنەر ءونىم الىندى. ال رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىندە بۇل كورسەتكىش 60-70 تسەنتنەرگە جەتتى. ءبىزدىڭ بيدايدىڭ قىمبات, رەسەيدىكى ارزان بولۋىنىڭ باستى سەبەبى وسىندا», دەيدى س.زۆولسكي.
الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەت رەسەيگە ۋكرايناداعى «ارناۋلى اسكەري وپەراتسياسى» ءۇشىن سانكتسيا سالۋىنىڭ سالدارىنان سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ استىعىن ساتاتىن نارىق تارىلىپ, قازاقستانعا زاڭدى-زاڭسىز ەكسپورتتالعان بيداي اعىنى تولاستار ەمەس. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى بيداي باعاسى كۇرت ارزانداپ, قازىر تونناسىنا 75 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوقتى.اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسەي استىعىن اۆتوموبيل كولىگىمەن اكەلۋدى شەكتەۋى باعانىڭ ودان ءارى قۇلدىراۋىن ءسال ۋاقىت قانا تەجەگەنىمەن, قازاقستاندىق ديقاندار كۇتكەندەي ناتيجە بەرگەن جوق. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قازىر ءوز بيزنەستەرىنىڭ بولاشاعىنا قاتتى الاڭداۋلى. وسى ورايدا سەرگەي زۆولسكي: «زاماناۋي تەحنولوگيا مەن تەحنيكانى قولدانبايىنشا, ەگىن شىعىمدىلىعىن ارتتىرىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن جانە باعاسىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى كانادا سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان ەلدە دە جىل سايىن جۇزدەگەن فەرمەر بانكروت بولىپ جاتادى. بىراق كانادالىقتار مۇنى قاسىرەت سانامايدى ەكەن. ء«بىر جاماندىقتىڭ ءبىر جاقسىلىعى بولادى» دەمەكشى, بانكروت بولعان شارۋالاردىڭ ورىندارىن الەۋەتى جوعارى تاۋار وندىرۋشىلەر باسادى ەكەن. ءبىزدىڭ ەلدە دە بيىل, نەگىزىنەن, بولاشاعىن ويلاماي, بۇگىنگى كۇنمەن عانا ءومىر سۇرەتىن ۇساق فەرمەرلەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولماسا, بانكروتتىققا ۇشىراۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونداي فەرمەرلەر جاقسى ءونىم العان جىلى استىق ساتۋدان تۇسكەن تابىسىن ءوز ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋعا ەمەس, قالادان جايلى پاتەر نەمەسە جاڭا جەڭىل اۆتوموبيل ساتىپ الۋعا جانە باسقا دا تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمساپ جاتادى. ارينە, تۇرعىنجاي دا, كولىك تە كەرەك, بىراق ونىڭ ءبارىن اياققا نىق تۇرىپ العاننان كەيىن عانا ساتىپ الۋ كەرەك», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
كەيبىر ساراپشىلار «قازاقستانعا رەسەيدەن بەيرەسمي جولدارمەن ەكسپورتالعان بيداي كولەمىن ەسكەرسەك, يمپورتتىڭ ناقتى كولەمى رەسمي كورسەتكىش – 1,5 ملن توننادان ەكى ەسەدەي كوپ», دەپ سانايدى. سەبەبى رەسەيدەن ەلىمىزگە بيدايدى ەش قۇجاتسىز, ءارى قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەمەي زاڭسىز تاسىمالداۋدىڭ جانە ءۇشىنشى ەلدەرگە قازاقستاندىق ءونىم رەتىندە ساتىپ, قوسىمشا قۇن سالىعىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قايتارۋدىڭ تۇراقتى سحەماسى جاسالعان كورىنەدى. ماسەلەن, 2019 جىلدان بەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى رەسەيدەن 450 مىڭ توننا ارزان بيداي ساتىپ اكەلىپ, جەرگىلىكتى ەلەۆاتورلارعا ساقتاۋعا تاپسىرعان. ىلە ونى وزدەرى وسىرگەن وتاندىق ءونىم رەتىندە وزبەكستان, اۋعانستان جانە تاجىكستانعا ەكسپورتتاعان. ولاردىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىن زاڭسىز قايتارۋدان مەملەكەتكە كەلتىرگەن زالالى 660 ملن تەڭگەدەن استام. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى تاراپىنان رەسەيدەن اكەلىنەتىن استىق ونىمدەرىن ەسەپكە الۋ جانە ولاردىڭ ودان ءارى پايدالانىلۋىن باقىلاۋ جۇيەسى جوعىن كورسەتەدى. وسىنداي بەلەڭ العان بۇزۋشىلىقتان سىبايلاس جەمقورلىق ءيىسى دە مۇڭكىپ تۇرعان ءتارىزدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ساپالى دا مول استىعى شەت مەملەكەتتەرگە شيكىزات رەتىندە ساتىلىپ, ءوز ەلىمىزدىڭ ەمەس, وزبەكستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وركەندەۋىنە وڭتايلى مۇمكىندىك بەردى. «وزبەكستان قازاقستاننان اكەلىنەتىن ۇنعا جوعارى باج سالىعىن سالىپ, بيدايعا ونداي سالىق سالماي وتىر. وسىلايشا, وزبەكتەر قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم وندىرۋگە قول جەتكىزدى. ارينە, كەز كەلگەن مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەل دە وسىلاي ىستەۋگە ءتيىس», دەيدى س.زۆولسكي.
قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 5 جىلدان بەرى استىق وڭدەۋدى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن مۇددەلى بيزنەس جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرىمەن بىرلەسە ازىرلەپ بولماپتى. وندا استىق وڭدەۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلماقشى ەكەن. ازىرشە مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى رەتتەۋ بولماعاندىقتان, استىق جانە ۇن ءوندىرۋ سىندى «باۋىرلاس» سالالاردىڭ باستارى بىرىگەر ەمەس. اقىلعا سىيمايتىن نەبىر كەلەڭسىز وقيعالار بولىپ جاتقان قازىرگى الماعايىپ زاماندا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاساق, اتالعان سالالاردى ۇشتاستىرا دامىتۋ ماسەلەسىن شەشۋدى سوزباققا سالىپ, كەشەۋىلدەتە بەرۋدىڭ ءجونى جوق.
