قالاعا قىربايلاعان سوڭ, انانى ءبىر, مىنانى ءبىر كورەسىز دە, كوشتەن قالىپ قويعانىڭىزدى اڭدايسىز. ىشتەي كوڭىلىڭىزدى الدەنە كەمىرەدى. ءوز-ءوزىڭىزدى قامشىلايسىز. قالاي دا قاتارىڭىزدى قۋىپ جەتۋ كەرەك. ول ءۇشىن دۇنيەدە وقۋ مەن توقۋدان باسقا شارعى جوقتاي كورىنەدى سوسىن. ادەتتەگىدەي گازەت-جۋرنال, توم-توم كىتاپ, كۇندەلىكتى ساباق ءتارتىبى مەزگىل جوسپارىڭىزدىڭ مەرەكەسىنە اينالادى. بىرتە-بىرتە ىشكى باعاڭىزدى بىلە باستايسىز. قۇدايمەن دە سول ارقىلى ۇندەسۋىڭىز مۇمكىن. ول بولمادى ما, ءسىز دە جوقسىز ومىردە. كوپكە ىلەسىڭىز, جۇيەگە جاعىڭىز, باسشى بولىڭىز, ءبارى ءبىر جوقسىز دەگەن ءسوز. كۇنەلتىپ قانا وتەسىز. «مالدا دا بار جان مەن ءتان» دەيدى مۇنداي دا الىپ اباي. داۋلەت قۇراپ, باي بەرىڭىز. ءبارىبىر دۇنيە بايانسىز. زامان تۇرلاۋسىز. ابايدىڭ وسى تاقىلەتتەس ءسوزى بار-دى. مال-مۇلكىڭىز بالاڭىزعا ماڭگى مۇرا بولارىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى دەگەن سىڭايدا. ال, بولمىس پەن تۋمىس تۋرالى اڭگىمە بولەك. ەكەۋى دە تىلدە ساقتالادى.
العاشقىسى الدۇزىك اقىن قادىر مىرزاليەۆتىڭ «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل» فيلوسوفياسى. بۇل وركەنيەت دامۋىنىڭ باستى كرەدوسى. الدىمەن اڭگىمەنى وسى جايىندا وربىتسەك.
نە كەرەك, «ىمدى تۇسىنبەگەن – دىمدى تۇسىنبەيدى» دەگەندى ءبىز ەمەس, وسى كەمەڭگەر ەلدىڭ ءوزى ايتقان. بۇگىندە بۇل تىركەستى ء«تىلدى بىلمەگەن – دىمدى بىلمەيدى» دەپ تۇبەگەيلى وزگەرتپەسەك تە, توتەلەۋگە بولاتىن سياقتى. ىم ارعى جاعى, ءتىل بەرگى جاعى ەمەس پە؟ تار ماعىناسىندا قاراعاندا, ءتىل – قارىم-قاتىناس, بايلانىس قۇرالى دەسەك, ۇلكەن ماعىناسىندا ءتىل دەگەن – تۇتاستىق, ءتىل – تاتۋلىق پەن تۋىستىق, بىرلىك پەن بەرەكە, تاعىسىن تاعى تارقاتىپ ايتا بەرەر ەدىك.
ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «الەم حالىقتارىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويعا ءسىڭىرىپ, وزىق ۇردىستەرىن ۇيرەنۋ ءۇشىن ءتىل ءبىلۋ قاجەت. بابالارىمىز «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءىلىم ءبىل» دەپ ايتقان. شىن مانىندە, جاستار نەشە ءتىل بىلسە, الدىنان سونشا ەلدىڭ ەسىگى ايقارا اشىلادى. بۇل تۋعان ەلىڭنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قاجەت», دەدى. ياكي, الەمدى تانۋ مەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى وزەگى – ءتىل دەگەن ءسوز. رۋحاني كەمەلدەنۋ دە, جاڭارۋ دا تىلدەن باستالادى. جازۋ-سىزۋ, سوعان قۇرىلعان لاتىن گرافيكاسى دا سونى توركىندەپ تۇرعان جوق پا؟
ءبىزدىڭ «ۇلتتىق كود» دەگەنىمىز – ليرو-ەپوستىق باتىرلار جىرىنان باستاپ, اسان قايعى مەن قازتۋعان, بۇقار جىراۋلار, قازىبەك, تولە, ايتەكە بيلەر مەن اباي, ماعجان, قاسىمنىڭ ايتقاندارى. ال, انا ءتىلىن بىلمەيتىندەر مۇنداي الىپتار ءسوزىن قالاي ءتۇسىنىپ, زەردەلەمەكشى؟ انا ءتىلىڭدى بىلمەيدى ەكەنسىڭ – «ۇلتتىق كودتىڭ» اۋىلى الىس. مەشەۋ كۇيى قالاسىڭ. ءوز انا تىلىڭدە جازىپ-سىزىپ, وقي الماساڭ وعان مۇلدە جولاي المايسىڭ! لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋدىڭ سىرى – سوندا. وزىندىك ەرەكشەلىگى بار دامىعان قوعام قۇرۋ ءۇشىن سول ۇلتتىڭ ءتىلى دە ەسكى كەلەڭسىزدىكتەردەن ارىلىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋى كەرەك. جانە ءوز ءتىلىڭدى ءبىلۋ – ازدىق ەتەدى. ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتى ەلىمىزدە ەرتەدەن بار. ونى ءبىزدىڭ «ۇلتتىق كودىمىزدى» ساقتاۋشىلاردىڭ ءوزى ەرتەدە ايتىپ كەتكەن. شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلى بابامىز:
«جاسىمنان جەتىك ءبىلدىم تۇرىك ءتىلىن,
سول تىلگە اۋدارىلعان بۇكىل ءبىلىم» دەپ ءوستى.
باسقا ءتىلدى ءبىلۋ – وزگەنىڭ ارتىقشىلىعىن الىپ, وركەنيەتكە جول اشۋ ەكەنىن سول كەزدىڭ وزىندە كورسەتىپ كەتىپتى. سوندىقتان, ءتىل بىلگەننىڭ ارتىقشىلىعى كوپ.
رۋحاني جاڭعىرۋ – قۇر كوز قىلىپ, مادەني شارا وتكىزۋ ەمەس, ساناعا سىلكىنىس جاساپ, رۋحاني ىزگىلىككە جول اشۋ. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ونسىز دا ءوتىپ جاتاتىن اعىمدىق دۇنيەلەردىڭ ءبارىن وسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىنا تەلىپ جىبەرەردەي جالعان ۇران مەن جاپپاي ناۋقانشىلدىق ەمەس. قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ۇلكەن ءىستىڭ باسى. الداعى ۋاقىتتا ويداعىداي كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالىپ, جۇزەگە اسىپ كەتسە, جاڭعىرۋدىڭ باستى ناتيجەسىن سوندا كورەمىز.
ەندى ماسەلەنىڭ ارعى بەتىنە قاراساق. «دەگەنمەن, ەڭ الدىمەن, جاستارىمىز انا ءتىلىن – قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك». بۇل دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەگەندەي, ءبىلىم قۋعان جاستىڭ انا تىلىنەن اتتاپ كەتۋگە حاقىسى جوق. بۇل تۇستا قادىر اقىننىڭ ء«وز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» فيلوسوفياسى ويعا ورالادى. نەگە مۇنى جىكتەپ, سارالاپ وتىرمىز, سەبەبى قالانى مەڭگەرۋ اسىققان قازاقتىڭ دەرتى وسى بولىپ وتىر. سۇتپەن سىڭگەن انا ءتىلى اۋىلدا قالىپ كەتەدى. جانىمىزعا باتاتىنى سول. ەندى اقىن ولەڭىنىڭ ەكىنشى تارماعىنان تاعان تارتساق.
سونىمەن, العاش وركەنيەت كوشىنە ىلەسىپ, قالالىق بولۋ ءۇشىن وسى قوعامنىڭ ادەتىنە باسقان كۇندەر دە از بولعان جوق. قالا قازاعىنىڭ شاتتى-بۇتتى ءتىلى, كەرەك جەرىندە كىسىمسىپ قالۋ, تاعىسىن تاعى. نەگىزگىسى ءتىل عوي. ورىسشا مۇلتىكسىز سويلەۋگە تىرىسۋ. قازىر قاراپ وتىرسام, ول دا ءوز بولمىسىڭا, تابيعاتىڭا قاستاندىق جاساعانمەن بىردەي جاعداي, ءتىپتى, بارىپ تۇرعان ساتقىندىق ەكەن. مىقتى بولساڭ, ونى ءوز تىلىڭدە سويلەتە ءبىل. ول ساعان ۇقساعىسى كەلسىن. وزىندە ەشتەڭە جوقتار عانا ەلىكتەگىش كەلەدى. ماسەلە مىنادا, كوپ ءتىل ءبىل, بىراق ونى قاي كەزدە قولدانۋ كەرەكتىگىن دە بىلگەنىن ابزال.
ءتىل – ۇلتتىڭ جان-جۇرەگى, باستى قادىر-قاسيەتى. ءوز الدىنا وركەنيەت تۋدىراتىن دا, ەكونوميكا جاسايتىن دا ۇلتتىڭ ءتىلى ەكەن. ماسەلەن, بىرەۋگە ول تۇسىنەتىن باسقا تىلدە سويلەسەڭ, ساناسىنا اسەر ەتەتىن كورىنەدى. ال, انا تىلىندە ءۇن قاتساڭ, اسەردى جۇرەگىنە الاتىنى دالەلدەنگەن. سوندا ەڭ اۋەلگى دۇنيە تىلدە دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك سانا مەن تۋ سودان كەيىن بارىپ بوي كوتەرسە كەرەك. دەمەك, تۋعان انا ءتىلىڭ ءوز بيىگىندە تۇرماسا, ۇستەمدىك قۇرۋى ءتيىس وتانىندا وگەيدىڭ كۇيىن كەشىپ جاتسا, ۇلتتىڭ ۇپايى تۇگەندەلمەيدى. سەن ەڭ نەگىزگى قادىر-قاسيەتىڭدى ءوز قولىڭمەن جىعىپ بەرىپ وتىرعان سوڭ, باسقاسى قالاي وڭادى؟
ۇلتتىق وركەنيەت اۋەلى تىلگە قۇرمەتتەن تۋادى. مەملەكەتتىك ءتىل ءۇشىن ءار قازاق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا المايىنشا, ءىس وڭالمايدى. باسقا ەتنوستاردى بىلاي قويعاندا, ءار قازاق انا تىلىندە سويلەپ, قازاق بولۋعا تالپىنسا, ءىستىڭ باسى – سول. سوندا ءبارى بىرتە-بىرتە ورنىنا كەلە باستايدى. مۇنى بىزگە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار مۇراتقىزى ايتقان ەدى. «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن نەمىستەر وزدەرىن نەمىس دەۋگە ۇيالعان. نەمىس ءسوزى فاشيست دەپ ەستىلەتىندەي قابىلدانعان دا, وزدەرىن جەك كورىپ كەتكەن. سوندا ولاردىڭ وقىمىستىلارى «شەتەلدەن كەلىپ جاتقان ۇعىم-تۇسىنىك اتاۋلىنى نەمىسشە اتاماي, اعىلشىنشا اتاي بەرىڭدەر» دەگەن. اعىلشىنشا جازا باستاعان. ناتيجەسىندە نەمىس تەرمينولوگياسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اعىلشىن سوزىمەن تولىققان. سويتسە, نەمىس ەكونوميكاسى قۇلدىراعان ۇستىنە قۇلدىراي بەرگەن. بەرەكەسىزدىك بەلەڭ العان ەلدە. ويلانا كەلە, نەمىستىڭ ءتىلتانۋشى عالىمدارى «تەرمينولوگيامىزدى قايتادان ۇلتتىق تىلىمىزگە اۋدارىپ, بارلىعىن نەمىس تىلىندە جاساۋ كەرەك» دەگەن ماسەلە كوتەرگەن. اقىرىندا, نەمىستەر وسىنداي ارەكەتكە بارعاندا, تۇرالاعان ەكونوميكاسى اياعىنان تىك تۇرىپ, وركەندەپ شىعا كەلەدى. سول كەزدەن باستاپ الەمدىك ەكونوميكادا «لينگۆا ەكونوميكا» دەگەن سالا ورنىققان. ونى قالىپتاستىرعان دا نەمىستەر. «لينگۆا ەكونوميكا» تەورياسىنىڭ فورمۋلاسى بىلاي: ء«تىلى دامىعان ۇلتتىڭ ەكونوميكاسى داميدى. دامىعان ەكونوميكا ءتىلدى كۇشەيتەدى», دەيدى ءتىل جاناشىرى. بۇل نەمىستى نەمىس ەتكەن قاعيدا بولسا, قازاقتى تولىق قازاق ەتەتىندە وسىنداي قۇندىلىقتار اۋاداي قاجەت سەكىلدى.
نەگە دەيسىز عوي!؟ كەزىندە بۇل ءۇردىستى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاپوندىقتار دا جۇرگىزگەن ەكەن. ال, وسى نەمىس پەن جاپوننىڭ ۇلتتىق ار-نامىسى مەن مەملەكەتتىك رامىزدەرى قورلاندى دەگەندى ەستىگەندەرىڭىز بار ما؟! جوق, اتاي كورمەڭىز. ۇلت بولىپ قالۋ ءۇشىن وسىنداي قارەكەتكە بارساق قاتەلەسپەسىمىز انىق. كوپ ءتىل ءبىلىڭىز, بىراق انا تىلىڭىزدە سويلەۋگە ارلاڭباڭىزشى!
