يندەكس قوعامنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىسى مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن ەسەپتەۋ ءۇشىن 12 ساناتتى ولشەيدى. ولارعا قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك, جەكە بوستاندىق, مەملەكەتتىك باسقارۋ, الەۋمەتتىك كاپيتال, ينۆەستيتسيا مۇمكىندىگى, كاسىپتى قولداۋ, ينفراقۇرىلىم جانە نارىق مۇمكىندىگى, ەكونوميكا ساپاسى, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, تابيعي لاندشافتى جاتادى.
2023 جىلعى وركەندەۋ يندەكسىندە دانيا تاعى دا كوش باسىندا تۇر. رەيتينگتە ودان كەيىنگى ورىندى شۆەيتساريا, نورۆەگيا, شۆەتسيا, فينليانديا سەكىلدى مەملەكەتتەر جالعاستىردى. ال بىزگە كورشىلەس ورتالىق ازيا ەلدەرى كوشتىڭ ورتاسىنان تومەنىرەك ورنالاسقان – قىرعىزستان 89-ورىن, وزبەكستان 97-ورىن, تۇرىكمەنستان 105-ورىن جانە تاجىكستان 110-ورىن.
يندەكستەگى ساناتتار بويىنشا قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋ (35-ورىن), ەكونوميكا الەۋەتى (38-ورىن) جانە ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى (53-ورىن) جاقسى دامىعان. ەلىمىزدەگى ءالسىز ساناتتار قاتارىنا جەكە بوستاندىق, تابيعي لاندشافت (ەكەۋى دە 126-ورىن) جانە الەۋمەتتىك كاپيتال (108-ورىن) جاتادى. ال قالعان كورسەتكىشتەر بويىنشا مەملەكەتىمىز ورتاعا جاقىن ورنالاسقان, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيا مۇمكىندىگى – 74, دەنساۋلىق ساقتاۋ – 77, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك – 81, كاسىپتى قولداۋ – 83, ينفراقۇرىلىم جانە نارىق مۇمكىندىگى – 91, مەملەكەتتىك باسقارۋ 99-ورىندا.
يندەكستى تالداي كەلە, الەم حالقىنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرى تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ جاتقانىن كورە الامىز. كەيىنگى ونجىلدىقتا ادامزاتتىڭ تاماقتانۋ, باسپانا سەكىلدى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ قاراپايىم قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ جاقساردى. سونىمەن قاتار ادامنىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ ارتۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋشى ءبىلىم دەڭگەيى دە الەم بويىنشا جاقساردى, اسىرەسە جوعارى ءبىلىم ساپاسى مەن ەرەسەك ادامداردىڭ داعدىلارى كۇشەيگەن. پاندەميادان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساناتىنداعى كورسەتكىشتەر دە بارلىق ەلدە جاقساردى. قازىرگى ءولىم دەڭگەيى 10 جىل بۇرىنعىدان الدەقايدا تومەن.
وركەندەۋ يندەكسىندەگى دەموكراتيا جانە ازاماتتىق بوستاندىقتىڭ ناشارلاۋى – الەمدىك ءۇردىس. بۇل تۋرالى ءتۇرلى زەرتتەۋ ورتالىعى مەن ساراپشىلار جازىپ ءجۇر. دەموكراتيانىڭ السىرەۋىن ەۋروپانىڭ ءبىرشاما ەلىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. ادامزاتتىڭ ەركىندىك قۇندىلىعى ءومىر ساپاسىن انىقتايتىن نەگىزگى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
جوعارىدا جازىلعانداي, احۋال ازاماتتىق قوعام بوستاندىعىنا دا قاتىستى. ويتكەنى كەيىنگى ونجىلدىقتا 108 ەلدە بىرلەستىك پەن ءسوز بوستاندىعىنا جانە اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە دەگەن قىسىمنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا جەكە بوستاندىق كورسەتكىشى تومەندەي باستاعان. ءتۇرلى تسەنزۋرانىڭ قالىپتاسۋى بۇكىل الەمدە, سونىڭ ىشىندە دەموكراتيانى ۇستاناتىن ەلدەردە كەڭ تارالعان.
يندەكستەگى كوش باسىندا تۇرعان ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ جاعدايى جاقسى بولعانىمەن, كەيبىر كەم تۇستارى دا بار. مىسالى نەگىزگى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلە الماۋ سالدارىنان جۇمىسشىلار تابىسىنىڭ تۇرالاۋى مەن تومەندەۋى بايقالادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتار اراسىندا «ارتتا قالۋ» سەزىمى كۇشەيىپ, ازاماتتاردىڭ ءوز ۇكىمەتىنىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانباۋى مەن پوپۋليزم كورسەتكىشى ارتىپ وتىر.
دامىعان ەلدەردەگى ءارتۇرلى ەكونوميكالىق تراەكتوريا الەۋمەتتىك كاپيتالدىڭ ازايۋىمەن ۇيلەسەدى. ساياسي ينستيتۋتتارعا سەنىمنىڭ تومەندەۋى ليبەرال دەموكراتيانىڭ نەگىزگى سيپاتتامالارىنىڭ – ىزگىلىك, قاۋىمداستىق جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ – قۇلدىراۋىنا اكەلدى. دەگەنمەن الەمنىڭ كوپ بولىگىندە الەۋمەتتىك كاپيتال ءوسىپ كەلەدى. بۇل ادامدارعا ينكليۋزيۆ قوعامدا ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قورىتىندىلاساق, يندەكستە كورسەتىلگەندەي پاندەميادان كەيىن الەمنىڭ تىنىسى وزگەرىپ, دامۋى تەجەلە تۇسكەن. وركەندەۋدە ولشەۋ ساناتتارىنىڭ كەيبىر كورسەتكىشتەرى دامىپ, ءبىر بولىگى ناشارلاعانىن كورۋگە بولادى. قازاقستاندا, جالپى العاندا, دامۋ ءۇردىسى بار جانە ءالى دە ءوسۋ الەۋەتىنە يە, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ماسەلە مەن جەكە بوستاندىق ساناتى بويىنشا بىرنەشە شەشۋشى قادام ەلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە سەرپىن بەرەدى.
سۇيىندىك قابىل,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
