كەڭەسكە سونداي-اق تۇركيا, گەرمانيا, چيلي, اۋستراليا, پاكىستان, قىرعىزستان ەلدەرىنەن كەلگەن سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى جونىندەگى جەتەكشى شەتەلدىك ماماندار, پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىم-زەرتتەۋشىلەرى, وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ جانە اۋماقتىق ينسپەكتسيالاردىڭ باسشىلارى كەلدى.
كەڭەسكە قاتىسۋشىلار ەلىمىزدەگى ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىن تاماشالادى.
بۇگىنگى وتە جىلدام وزگەرەتىن ۋاقىتتا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن وندىرىستە قولدانۋ قوعامنىڭ دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ىلگەرىلەتۋ مەن پروگرەسكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن عىلىمي قوعامداستىق پەن وندىرىستىك سەكتور اراسىنداعى ءتيىمدى ءوزارا بايلانىستاردى نىعايتۋ قاجەتتىلىگى كۇن وتكەن سايىن انىق بايقالىپ وتىر.
«ەگىنجاي كۇنى» دالالىق سەمينار-كەڭەسىندە وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قازىرگى جاعدايى مەن پەرسپەكتيۆالارى, ەگىس داقىلدارىنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ جانە وتاندىق يننوۆاتسيانى دامىتۋ تەتىكتەرى, جاڭا سورتتاردى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
«الايدا ءدال قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە قاتتى قۋاڭشىلىق بەلەڭ الىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ورىن العان گەوساياسي جاعداي ازىقتىق ونىمدەردىڭ تاپشىلىعىن سەزدىرىپ جاتىر. دەمەك ەكونوميكا ءۇشىن دە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋدا قۋاڭشىلىققا بەيىمدەلگەن ەگىس تۇقىمدارى قاجەت. ەۋروپا مەن امەريكادا شىعارىلعان ءونىم تۇقىمدارى ءبىزدىڭ اۋا رايىمىزعا بەيىمدەلمەگەن. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ وتاندىق سەلەكتسياسىن جاقسارتۋ, سول ارقىلى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم مىندەتتەرىنە اينالۋعا ءتيىس», دەگەن مودەراتور اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ وندىرىسكە باياۋ ەنگىزىلىپ جاتقان سەبەپتەرىنە توقتالىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 15 جىل بۇرىنعى وندىرىستە قولداناتىن وتاندىق تۇقىمنىڭ ۇلەسى ەسەلەپ كەمىپ كەتكەن. مىسالعا ايتار بولساق, بۇگىندە تۇقىمنىڭ 70 پايىزى شەتەلدەن الىنسا, 30 پايىزى عانا وتاندىق ۇلەس سانالادى. سول سەبەپتى وڭتۇستىك وڭىردە تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىن دامىتۋ ماقساتىندا تۇقىم ءوندىرۋ جانە ساتۋمەن اينالىساتىن اتتەستاتتالعان تۇقىم وندىرۋشىلەر شارۋاشىلىعىن ءاربىر وبلىستا داقىلداردىڭ باعىتىنا بايلانىستى كوبەيتۋ جانە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعىن (ەكستەنشن) ءاربىر وبلىستا اشۋدى ۇسىندى.
سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردى شەتەلدىك ءونىم سورتتارىنا ەمەس, تەك قانا وتاندىق ءونىم سورتتارىن جەتىلدىرۋگە بەرۋ, عالىمداردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى وبلىستىق اكىمشىلىك تاراپىنان قولداۋ كورسەتە وتىرىپ, جەرگىلىكتى 019 باعدارلاماسىنا بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
وڭىرلەردەگى سۋ تاپشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سۋارۋدا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جايى دا تىلگە تيەك بولدى.
وتاندىق عالىمداردىڭ پوتەنتسيالىن پايدالانا وتىرىپ, جەمشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ باعدارلاماسىن (ونىڭ ىشىندە, اۋىسپالى ەگىستەگى جەمشوپ داقىلدارىنىڭ كەمىندە 30 پايىزىن), جەمشوپ داقىلدارىنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسىن, اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلىكتەردەگى جايىلىمداردى ءتيىمدى باسقارۋ مەن توزعان جايىلىمداردى جاقسارتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىن, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالار اۋقىمىنا توقتالىپ ءوتتى.
«ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورلارى جاقسى سورتتار مەن ساپالى تۇقىم بولىپ تابىلادى. تۇقىمنىڭ جوعارى ساپاسىمەن عانا سورتتىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. مىسالى, تەڭ جاعدايدا ءداندى داقىلداردىڭ جوعارى ساپالى تۇقىمىن سەبۋ ونىمدىلىكتى 1,5-2 ەسە ارتتىرادى جانە استىق ونىمدىلىگىن گەكتارىنا 70-100 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزەدى», دەگەن ءوڭىر باسشىسى شارۋالار ءۇشىن جوعارى ساپالى تۇقىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا اتادى.
ءداندى داقىلداردىڭ جوعارى ونىمدىلىگى ءۇشىن سۋارۋ ماڭىزدى فاكتور سانالادى.
«جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, اعىمداعى جىلى وبلىس بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس القابى 3,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 465,8 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلدى, ونىڭ ىشىندە 264 مىڭ گەكتار – سۋارمالى جەر. بارلىق سۋارۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 9,4 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ باسقا ادىستەرمەن سالىستىرعاندا سۋ شىعىنىن 20-دان 80 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا داقىلداردى كۇتىپ-باپتاۋ ء(وسىرۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتار سەبۋ جانە سۋارۋ) جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. كۇزگى ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنا دا دايىندىعىمىز جاقسى. بۇگىنگى جيىندا كوتەرىلىپ وتىرعان ماڭىزدى تاقىرىپ – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن اگرووندىرىستە قولدانۋ ماسەلەسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەرمەن تىكەلەي جۇمىس جاسايتىن بىزگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز. ەل يگىلىگىن ەسەلەۋ جولىندا بىرلەسە قىزمەت ەتۋگە نيەت ەتىپ وتىرعان بارشا عالىمدار مەن ماماندارعا ساتتىلىك تىلەيمىن», دەدى مارات ەلەۋسىز ۇلى.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرىنە ورنالاسقان وبلىستار ءوزىنىڭ بىرەگەي تابيعاتىمەن, قۇنارلى سۋارمالى جەرلەرىمەن عانا باي ەمەس, سونىمەن قاتار بۇل ايماق ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى الەۋەتىن ارتتىرۋمەن دە ەرەكشەلەنەدى. بۇل ايماقتا سۋارمالى جەرلەردىڭ 5%-ى عانا ورنالاسقانىمەن, ولار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 25-30%-ىن قۇرايدى.
«ەگىنجاي كۇنىندە» اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەربول تاسجۇرەكوۆ الەمدىك اۋىلشارۋاشىلىق نارىعىنداعى بولىپ جاتقان جاھاندىق وزگەرىستەردى العا تارتا وتىرىپ, تۇراقسىز گەوساياسي جاعداي قوعامعا كوپتەگەن زاماناۋي ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرىنىڭ ءالسىز جاقتارىن اشىپ كورسەتكەنىنە توقتالدى.
«بۇل ۇدەرىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا دا اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن ورنىقتى دامىتۋ ماقساتىندا سالانى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلىپ وتىر. ونى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە ون جىل ىشىندە وتاندىق ءوندىرىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن
3 ەسەگە ۇلعايتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن
3 ەسە ارتتىرۋ جانە اوك-كە ينۆەستيتسيالار اعىنىن 4 ەسەگە ۇلعايتۋ جوسپارلانعان.
وسى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن اوك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, جەر قاتىناستارىن دامىتۋدى جانە سالانى تسيفرلاندىرۋدى, سونداي-اق ۆەتەريناريالىق جانە فيتوسانيتاريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن شارالار كەشەنى قولعا الىندى», دەدى ەربول تاسجۇرەكوۆ.
ۆيتسە-مينيستر بۇل قادامداردىڭ ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن, كورشى ارىپتەس ەلدەر تاراپىنان باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى, الەمدىك نارىق كونيۋنكتۋراسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, سونداي-اق كليماتتىڭ وزگەرۋى مەملەكەت تاراپىنان سالانى دامىتۋدا جاڭا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىنىن جاسىرمادى.
«سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى مەن مينيسترلىك اوك سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا جانە ماماندار دايارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. وسىلايشا, اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ جانە جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ عانا اوك دامۋىنداعى لوكوموتيۆكە اينالۋىنا ىقپالى تيەرى انىق. بۇگىنگى ديالوگ ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە قىزمەت ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز ارقاشان ديالوگكە اشىقپىز, سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن ودان ءارى ءتيىمدى جانە ورنىقتى دامىتۋ جونىندەگى سىزدەردىڭ يدەيالارىڭىز بەن ۇسىنىستارىڭىزدى قاراۋعا جانە تالقىلاۋعا دايىنبىز», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ەربول قۋانىش ۇلى.
«عىلىم مەن ءوندىرىس بايلانىسىن نىعايتۋ – زامان تالابى» اتتى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارى تالقىلانعان كەلەلى كەڭەستە رەسپۋبليكاداعى جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن «قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي» باسقارما توراعاسى شولپان باستاۋباەۆا سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردى ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىمەن, القاپتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارىمەن, اوك سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەرمەن تانىستىردى.
شولپان ورازقىزىنىڭ ايتۋىنشا, عزي عالىمدارى اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرىنىڭ 500-دەن استام سورت پەن بۋدانىن ءوسىرىپ شىعارعان, ولاردىڭ ىشىندە قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 203 سورت پەن بۋداندى پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, 31 – كۇزدىك بيداي جانە تريتيكالە, 34 – جەمشوپ, كوپجىلدىق شوپتەر, 31 – جۇگەرى, 31 – جازدىق بيداي, 24 – مايلى داقىلدار, 18 – ارپا, 14 – س ۇلى, 8 – بۇرشاق داقىلدارى, 8 – قانت قىزىلشاسى, 4 كۇرىش بۋدانى بار. تاياۋ شەتەلدەردە وندىرىستە 42 سورتتى پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ولار قازاقستان مەن تمد ەلدەرىندە شامامەن 3,0 ملن گەكتار جەردى الىپ جاتىر.
ءىس-شارا اياسىندا كورنەكتى عالىمدار, بيزنەس, ءوندىرىس وكىلدەرى جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرى عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىندا قۋاتتى سەرىكتەستىك قۇرۋ تۋرالى ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى قولداۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى دامىتۋ بويىنشا باياندامالارىن ۇسىندى.
سونداي-اق سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشى ماماندار عالىمداردىڭ جاساعان كليماتقا ءتوزىمدى وتاندىق سۇرىپتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە اگرارلىق سالا ماماندارى جۇدىرىقتاي جۇمىلا جۇمىس جاساۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
عالىمدار «ەگىنجاي كۇنى» سەمينار-كەڭەسى جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جوعارى سىنىپتى تۇقىمدارىمەن ءوندىرىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ, نورماتيۆتىك-ادىستەمەلىك جانە زاڭنامالىق بازاسىن ۇيلەستىرۋ پەرسپەكتيۆالارىن شەشۋگە باستاماشى بولعانىن اتاپ ءوتتى جانە ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىس ءبىلدىردى.
