زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنا جۇگىنسەك, قاس تاڭبانىڭ تاريحى تىم تەرەڭ. بىراق ونىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىنان ءوشىرىلىپ, رۋحاني تانىمىنان الاستاتىلۋىنا باستى سەبەپ – وتكەن عاسىر باسىندا كەڭەس وداعىنىڭ قاس دۇشپانى گەرمانيانىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزى وسىعان ۇقساس بولعانى.
ايتپەگەندە, بۇل تاڭبا قازاققا جات ەمەس. حالقىمىزدىڭ رۋحاني تانىمىندا بۇل بەلگىنى «ايقىش تاڭبا», «قوسۋ تاڭبا», «اشاماي تاڭبا» ت.ب. دەپ اتاپ ءجۇر. سونىمەن قاتار «قاس» اتاۋىنىڭ ءسينونيمى دۇنيەتانىمىمىزدا «ەرەكشە», «كەرەمەت», «ناعىز» دەگەن ۇعىمعا ساي كۇشەيتپەلى تۇسىنىك بەرەدى.
مىسالى, «قاس جۇيرىكتە سىن بولماس, قاس سۇلۋدا ءمىن بولماس» (ماقال), ء«ا, كەلدىڭ بە, قاس باتىرىم, جان قيار, كەتىپ ەدىڭ ءۇش كۇن بويى حابارسىز؟» (م.شاحانوۆ) نەمەسە «شىڭنان ۇشقان قاس قىراننىڭ ءبىرىسىز, دارقان قازاق ونەرىنىڭ گ ۇلىسىز» (م.شاحانوۆ), ء«ار ساباق, ءار ءپان, ءبىر جاعىنان وزىنە قاس ماقساتىن كوزدەسە, ەكىنشى جاعىنان ءتىل ساباعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس» (ج.ايماۋىتوۆ), «مۇنداي سۋىت ءجۇرىس... بەلگىلى ادامعا عانا قاس ءجۇرىس قوي» (ح.ەسەنجانوۆ) ت.ب.
قازاق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قاس تاڭبا بايىرعى قىپشاقتاردىڭ سيمۆولى بولعان دەسە, زەرتتەۋشى باقىتبەك ءبامىش ۇلى: «قاس بەلگى قازاق تانىمىندا – اشاماي تاڭباسىنا وتە ۇقساس ەكi كوسەۋدiڭ ايقاسۋىمەن تاڭبالانىپ, ءار تاياقشانىڭ ۇشى كۇن اينالىسىنا قاراي نەمەسە كەرى باعىتتا تiك بۇرىش پىشىندە يiلiپ جاسالادى. بۇل – وتە كونەدەن كەلە جاتقان مۇرا. ونىڭ سىرتىندا قاس تاڭبانىڭ قازاق تانىمىندا قوسۋ (+) ءھام كوبەيتۋ (ح) مازمۇندى ميستيكالىق نۇسقالارى بار. بۇلاردى كەيبىر ولكەلەردە «اشاماي تاڭبا» دەپ تە ايتادى. جوعارىداعى قوسۋ جانە كوبەيتۋ تاڭبالارىنىڭ تانىمدىق-رۋحاني ماڭىزى بىرىنشىدەن, «ەلگە ەل قوسىلسا قۇت», «دوسى كوپتى جاۋ المايدى, اقىلى كوپتى داۋ المايدى» دەگەنىندەي نەمەسە ىرىس پەن بەرەكەنىڭ توعىسى (قوسىلۋى) سياقتى ۇعىم-تۇسىنىكپەن استاسىپ جاتسا, ەكىنشىدەن, قۇشاق ايقاسقان دوستىقتىڭ, ءوسىپ-ءونىپ كوبەيۋدىڭ ىرىمدىق تيتۋلى رەتىندە قالىپتاسقان» ء(بامىش ۇلى ب. ءسوز مايەگى. پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار. الماتى, جشس رپبك ء«داۋىر», 2019.- 88 بەت).
وسى ورايدا قازاقتىڭ «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى», «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, كوپپەن بىرگە اداس», «كوپ قاراسا, جوق تابىلار», «كوپتىك قايدا بولسا, توقتىق سوندا», «كوپتىڭ قۇرىعى ۇزىن» ماقالدارى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «كوبەيتۋ» (ح) جانە «قوسۋ» (+) سيمۆولدارىنىڭ قاراپايىم حالىق اۋزىنداعى ءتاپسىرى ىسپەتتەس.
كونە جازۋ-تاڭبالاردىڭ بىلگىرى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى تالعات مولداباي: «قاس تاڭبا ەجەلگى حالىقتىڭ بارلىعىندا كيەلى سيمۆول رەتىندە: ازتەك, اري, شۋمەر, ەۆرەي جانە كونە تۇرىكتەردە (پروتوتۇرىك) قولدانىلعان. ءتىپتى كونە تۇرىك جازۋ تاڭبالارىندا «د» ءارىپ تاڭباسى جانە «ز» ءارىپ تاڭباسى نۇسقاسىندا تاڭبالانعان (مولداباي ت. «كونە تۇرىك جازۋ تاريحى». – استانا, 2016. – 80 بەت) دەپ جازىپتى. وسىعان قاراعاندا, كونە تۇركىلەر جازۋ تاڭباسىندا قاس بەلگىسىن پايدالانعانى انىق.
دەمەك قاس تاڭبا حالقىمىزدىڭ تانىمىنا وتە كونە زاماندا ورنىققانى انىق. ءتىپتى قازىردىڭ وزىندە ەجەلگى سيمۆولدىق تاڭباسىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي جۇرگەن ادامدار دا بار. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قوبدا بەتى باي-ولكە ايماعىن مەكەندەپ جاتقان قانداستارىمىز اراسىندا وزدەرىنىڭ مەنشىك جىلقىسىنا «قاس» تاڭباسىن باساتىندار دا بار ەكەن. بۇل دەگەنىمىز, جوعارىدا اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ءرامىزىن ۇمىتپاعانىنا دالەل.
