ەلىمىز – ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان, شىعىس پەن باتىس ءداستۇرىن بايلانىستىرعان بىرەگەي مەملەكەت. جاھانداعى توعىزىنشى تەرريتوريادان ءشولدى ايماقتى, ورماندى, سۋلى-نۋلى ولكەنى كەزىكتىرۋگە بولادى. تالاي تارلاننىڭ ءان-جىرىنا, ولەڭ-شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان التايدان اتىراۋعا دەيىنگى اتىراپ كەز كەلگەن جاندى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. الايدا پافوسقا بەرىلىپ, جاڭا يندۋستريانىڭ مىقتى مۇمكىندىگىنەن قاعىلىپ وتىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس. اڭعارساڭىز, تاۋەلسىزدىكتى قاتار العان وزبەكستانمەن, قىرعىزستانمەن سالىستىرعاندا تۋريزم بويىنشا ايتارلىقتاي كەنجەلەپ قالعانىمىز جاسىرىن ەمەس. Google ۇسىنعان دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, بىلتىر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وزبەكستانعا 5,2 ملن, قىرعىزستانعا 7,5 ملن شەتەلدىك كەلگەن. ال قازاقستاندا نەبارى 3,4 ملن-نان اسا شەتەلدىك تۋريست دەمالعان. سوندا گەوگرافيالىق لاندشافتى, مادەني مۇراسى مەن جاۋھار جادىگەرى ءبىر باۋىرلاس ەلدەردى دارالاپ تۇرعان نە نارسە؟
– تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ دامۋى بىرنەشە فاكتورعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. وعان كوزتارتارلىق تابيعات, شيپالى, ەمدىك سۋ كوزدەرى, تاۋلى ايماق, اڭىزعا اينالعان ورىندار, تاريحي-تانىمدىق مەكەندەردىڭ كوپتىگى جانە وسى دايىن تۋريزم نىساندارىنا ادام شاقىرىپ, دەمالۋشىلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ماڭىزدى جۇمىس. مۇنىڭ ار جاعىندا سەرۆيس ماسەلەسى بار. جول قاتىناسى, قوناقۇي, تاماقپەن قامتۋ, قىل اياعى اجەتحاناعا دەيىن تۋريستەر سۇرانىسىنا ساي ساپالى بولۋى ءۇشىن ءالى كوپ نارسە جاساۋىمىز كەرەك. سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا, قىرعىزستانداعى تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك-اق. كورشىلەر ەتنوتۋريزمدى دامىتۋمەن قاتار, دەمالۋشىلارعا ءتول ءونىمىن ۇسىنۋدىڭ جولىن تاپقان. ماسەلەن, «سۋپارا» جوباسى ارقىلى ساياحاتتاۋشىلار قىرعىز حالقىنىڭ كوشپەلى ومىرىمەن تولىق تانىسىپ شىعادى. اتاۋىنىڭ ءوزى كونە زامانعا شاقىرىپ تۇر. قىرعىزدار تەرىدەن جاسالعان جۇقا توسەنىشتى سۋپارا دەپ اتايدى ەكەن. كەلۋشىلەرگە تەك ۇلتتىق اسحانا ءمازىرى ۇسىنىلادى. مەيرامحانالارى بوز ۇيلەردە ورنالاسقان, ءىشى-سىرتى ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن. بۇل قىرعىز ەتنومادەنيەتىن تۋريستەر نازارىنا ۇسىناتىن ورتا عانا ەمەس, ادام اياعى ۇزىلمەيتىن تابىستى بيزنەس ەكەنىنە ءتانتى بولدىق. قىرعىزدار بۇل سالانى تۇتاس كلاستەرگە اينالدىرىپتى. جاڭا تەحنولوگيانى دا وندىرىسكە ەنگىزىپ ۇلگەرگەن. بۇعان قوسا ء«بىر ايىل – ءبىر ءونىم» جوباسى قازىر قىرعىز اۋىلدارىن دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما رەتىندە قابىلدانىپتى. جوبا اياسىندا ءوندىرۋشى بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن اينالىسىپ, ءبىر عانا ءونىم ءتۇرىن شىعارادى. مەملەكەت سوعان لايىق قولداۋ جاسايدى. مىسالى, ىستىقكول وبلىسىندا بال اراسىن ءوسىرۋ قولايلى بولسا, ونى ءوندىرىس رەتىندە جولعا قويىپ, بالدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن دايىندايدى. ىڭعايلى ىدىسقا سالىنعان ارا بالىنىڭ ءدامىن ءبىر تاتقان ادام, ونى مىندەتتى تۇردە ساتىپ الادى. ەكىنشى ءبىر ايماق ءسۇت ونىمدەرىن دامىتقان. كادىمگى قۇرتتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن جاساپ, ادەمىلەپ قاپتاپ كەلۋشىلەرگە ۇسىنۋ ۇلكەن ۇدەرىستى قامتيتىن جۇمىس. بۇلاردان جەڭىل ونەركاسىپ پەن قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋشىلار دا قالىسپايدى. مەنەدجمەنت جۇيەلەنگەن, سەرۆيس بار, تۋريزم مادەنيەتى قالىپتاسقان, – دەيدى «Adal As» وندىرىستىك كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, كاسىپكەر ەرمەك مەزىباەۆ.
كاسىپكەردىڭ تۋريزم مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى ويى كوپ نارسەگە قوزعاۋ سالادى. ياعني ەل ىشىندە قاراپايىم دەمالىس مادەنيەتى تۇرالاپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. وعان بىرەر جىل بۇرىن جاريا بولعان, استانانىڭ ىرگەسىندەگى قىزعىلت ءتۇستى كوبەيتۇزداعى تۇزدى الەۋمەتتىك جەلىدە حالىقتىڭ شەلەكتەپ, ماشيناعا سالىپ الىپ بارا جاتقان بەينەجازبالارى دالەل. بۇعان قوسا كەز كەلگەن ەلدىڭ تابيعاتىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن بۋراباي كولىنىڭ قازىر لاستانىپ, كۋرورتتى ايماقتىڭ قوقىسقا تۇنشىعىپ جاتقانىن ايتساق جەتكىلىكتى شىعار.
– ەل ءتۋريزمىن دامىتۋدى ەڭ الدىمەن جول جوندەۋدەن باستاۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدەگى ەڭ ءبىرىنشى كەمشىلىك – وسى. ويتكەنى ساياحاتقا شىققان كەز كەلگەن ادام دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي شارشايدى. ال ادام ساياحاتتان ءلاززات الامىن دەپ جولعا شىقپاي ما؟ تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بىزدەگى كورنەكى ورىندار ءبىرى-بىرىنەن وتە الشاق ورنالاسقان. ول دا ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى. جانە بايقاعانىم, كەرەمەت تاريحي ورىندارىمىزدىڭ ناسيحاتى از. ەتنوتۋريزمنىڭ دامىماي تۇرعان تاعى ءبىر سەبەبى – تاريحي قۇندى دۇنيەلەرىمىزدى دۇرىس ساقتاي الماي وتىرعانىمىز. قاجەتتى اقپاراتتاردى گيدتەردىڭ ءوزى قىزىقتى ەتىپ جەتكىزە المايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەتنوتۋريزم – كيىز ءۇيىمىز عانا ەمەس. ول – ۇلتتىڭ بارلىق ادەت-عۇرپى, سالتى, ءجون-جورالعىسى. ءدال قازىر شەتەلدىكتەر تەك وسى دۇنيەلەرگە قاتتى قىزىعادى. ماسەلەن, وزگە ەلدەرى وسى تۇستى ۇتىمدى پايدالانىپ, ەشقانداي اڭىزعا قۇرىلماعان جەرلەرىن اسپەتتەپ, ويدان شىعارسا دا تارتىمدى ەتىپ, جۇرتتى وزىنە شاقىرۋدىڭ بار امالىن قاراستىرىپ جاتادى. ءبىز بار تاريحىمىزدى كورسەتىپ, شىنايى دەرەگىمىزدى جەتكىزە المايمىز, – دەدى ەل ارالاپ, جيھانگەز اتانىپ جۇرگەن بلوگەر دانا ەسكەندىر.
بۇل ويدىڭ دا سالماعى بار. ويتكەنى قازىر الەم تۋريزمىندە ەتنوستيل ترەندكە اينالدى. ياعني ساياحاتتاۋشىلار قارجىسىن ءىشىپ-جەۋدەن گورى, حالىقتىڭ كونە سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, ۇلتتىق تاعام ءوندىرىسىن, قولونەرىن تانۋعا جۇمساي باستادى. ءتۋريزمنىڭ بۇل جاڭا باعىتى ءالى دە الەمگە ەسىگىن ايقارا اشىپ ۇلگەرمەگەن ءبىز سەكىلدى ەلدەرگە ۇلكەن مۇمكىندىك. ءبىزدىڭ مەملەكەت مىنبەرىندەگى جاۋاپتىلار وسىنى ەسكەرگەن بولۋى كەرەك ءبىراز ءىس-شارالاردىڭ جوباسىن بەكىتىپ, قابىلداعان-دى. بۇل تۋرالى گازەتتىڭ الدىڭعى نومىرلەرىندە جازعان ەدىك. ونى قىسقاشا «Kazakh Tourism» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ەرنۇر كەنجەبەكوۆتىڭ پىكىرىمەن كەلتىرسەك:
– بىزدە كۋرورت, جاعاجاي ءتۋريزمى ەندى-ەندى دامىپ كەلەدى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى جوق ەمەس. مىسالى, تۇركيا مەن ەلدەگى كليماتتىڭ ايىرماشىلىعى بار. بىزدە جىلدىڭ تەك ەكى ايىندا عانا جاعاجاي ءتۋريزمى اشىلادى. ارينە, تۋريستەردى جىل بويى قابىلداۋعا قولايلى ورىندار بار. بىراق جاعاجاي ەمەس. ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزم تيىمدىرەك. سول ءۇشىن دە مەملەكەت ءتۋريزمدى دامىتۋدى كوزدەگەن كاسىپكەرلەردى اركەز قولدايدى. جاڭادان سالىناتىن تۋريستىك ورىنداردىڭ جالپى شىعىنىنىڭ 10 پايىزىن وتەۋگە مەملەكەت جاردەمدەسەدى. تۋريزم ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستا. قازىر الەمدە ءاربىر ءتۋريستى ەلگە تارتۋ ماقساتىندا ۇلكەن باسەكە ءجۇرىپ جاتىر. سالاعا قىرۋار قاراجات جۇمسايتىن ەلدەر كوپ. جۋىردا عانا بەرليندە اۋقىمدى تۋريستىك كورمە وتكەن ەدى. سول كورمەگە گرۋزيا سەرىكتەس بولىپ, 35 ملن دوللاردان اسا قاراجات جۇمساعان. راسىمەن دە بۇل – ءبىر كورمە ءۇشىن قوماقتى قاراجات. باسەكەنىڭ قىزىپ تۇرعانىن سالىستىرمالى تۇردە وسىعان قاراپ باعامداي بەرسەك بولادى, – دەيدى ول.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزگە 2,5 مىڭعا جۋىق تۇركيا ازاماتى, 1,4 مىڭعا جۋىق گەرمانيا ازاماتى, 1,4 مىڭعا جۋىق اقش ازاماتى, ال ۇلىبريتانيادان 1,2 مىڭعا جۋىق ازامات كەلگەن. تۋريستەرگە ەڭ تارتىمدى قالالار قاتارىندا الماتى, استانا, اقتوبە, اتىراۋ, ال ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى, شىمكەنت قالاسى مەن قاراعاندى وبلىسى بار. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى بولادى دەپ, وسى باعىتتا ميللياردتاعان قارجى جۇمساعان تۇركىستان قالاسى العاشقى وندىققا دا ىلىگە المادى. 2018 جىلى تۇركىستان وبلىسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 288,1 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, 2019 جىلى ول 441,2 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 38,5%-عا ارتتى. ال 2020 جىلى وبلىسقا 703,3 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالىپ, 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,4 ەسەگە ءوستى. ياعني ءار جىلداردا بولىنەتىن بيۋدجەتتىڭ ۇلعايعانىن كورۋگە بولادى. بىراق «كەرۋەن ساراي», باسقا دا نىساندار, ورتالىقتار, قوناقۇيلەر, مەيرامحانالار, فورۋمدار مەن جيىندار تۇركىستاننىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىنا اسەر ەتپەگەن سىڭايلى.
نەگىزى, قازاقستان – تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋعا ىڭعايلى مەملەكەت. ونىڭ ىشىندە ەتنوتۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعانداي. تاريحقا تۇنىپ تۇرعان كەڭ دالا, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى كونە قالالار الەمگە پاش ەتۋگە تۇرارلىق مۇرا. بۇگىندە ەلىمىزدە 25 000-نان اسا تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشى, 29 ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق, ونىڭ ىشىندە 13 مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك بار. ونىڭ ۇستىنە اdventure تۋريزمگە سۇرانىس جىل سايىن 46 پايىزعا دەيىن ارتۋدا. سوندىقتان بىزگە ولكەنى ورىستەتەتىن تانىمدىق, ساۋىقتىق, ەتنيكالىق, ەكولوگيالىق, شيپاجاي-ساۋىقتىرۋ, اڭشىلىق سەكىلدى ءتۇرلى تۋريزم تۇرلەرىن كوپتەپ ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ ەسەبىنشە, تۋريزم الەمنىڭ وندىرىستىك-سەرۆيستىك نارىق اينالىمىنىڭ 10%-ىن يەمدەنىپ وتىر. دەمەك تۋريستەر مەملەكەت قازىناسىنىڭ تولۋىنا ىقپال ەتەتىن بىردەن-ءبىر ءتيىمدى ينۆەستيتسيا.
