ەلوردانىڭ اقمەشىت كوشەسىمەن ۇيگە قاراي بەتتەگەن ەدىك. ساعات تۇنگى 12-گە تاياعان شاق. الدىمنان ءبىر قۇشاق گۇل ۇستاعان 13-15 جاس شاماسىنداعى بالا شىعا قالدى: «مىنا راۋشانداردى اناڭىزعا اپارىڭىز. نەبارى 5000 تەڭگە» دەپ قولىنداعىسىن ۇسىندى. راحمەتىمدى ايتىپ, وتە بەردىم. ەرتەسىنە ءدال وسى ۋاقىت شاماسىندا جاڭاعى بالا تاتتىلەرىمەن قارسى الدى. دۇكەن سورەلەرىندەگى باعادان الدەقايدا قىمبات. بۇل جولى كوڭىلىن قيماي, اقىسىن تولەپ, بىرەۋىن ساتىپ الدىم. كەيىن اڭگىمەگە تارتتىم. ەسىمى ءالي. بيىل 6-سىنىپتى ءبىتىرىپتى. ۇيىندە تورتەۋ ەكەن. اناسى اۋرۋحانادا. اكەسى وسى ماڭداعى سۋپەرماركەتتە كۇزەتشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. باۋىرلارىنىڭ ۇيىقتاعان ۋاقىتىندا دالاعا شىعىپ, ساۋدا جاسايتىن كورىنەدى.
– سىنىپتاستارىمنىڭ كوبى وسىلاي اقشا تاۋىپ ءجۇر. ءبىر دوسىم جاعالاۋدا سۋ ساتادى. كۇنىنە 2-5 مىڭ تەڭگە اراسىندا الادى. مەندە قىزىعىپ, اكەمنەن رۇقسات سۇرادىم. وسى ماڭدا عانا جۇرەمىن. اكەم سىرتىمنان قاراپ وتىرادى. تاپقانىمدى اناشىمنىڭ ءدارى-دارمەگىنە جۇمسايمىز. قالعانىنا كەرەك زاتىمدى الامىن. ۇيدەگىلەرگە قولىمنان كەلگەنشە كومەكتەسىپ ءجۇرمىن, – دەدى 12 جاستاعى بالا.
سارايشىق كوشەسىندە جەمىس-جيدەك, كوكونىس ساتاتىن دۇڭگىرشەك كوپ. وندا دا ساۋدا-ساتتىقتا اتا-انالارىنا كومەكتەسىپ, بالالارى زىر جۇگىرىپ ءجۇر. سونىڭ بىرىندە ساتۋشى بولىپ جۇرگەن ءاسيا ەسىمدى كەلىنشەك «بالانىڭ ەڭبەككە جاستايىنان ارالاسقانى دۇرىس» دەگەن پىكىردە.
– تاڭعى ساعات 8-دە تۇرىپ, قوسشىدان وسىندا كەلەمىز. ءىشتى جيناقتاپ, كۇن سايىن جەمىس-جيدەكتى, كوكونىستەردى جەتكىزۋشىلەردەن قابىلداپ الامىز. ولاردى ورنالاستىرىپ, ساعات 10-داردا ساتىپ الۋشىلاردى كۇتەمىز. كليەنتتەر كوبىنەسە كەشكە تامان بولادى. بالام ەكەۋمىز بىرگە بارىنە قىزمەت كورسەتەمىز. جالعىزباستى انامىن. ق ۇلىنىم ءوزى قولعابىس بولامىن دەگەن سوڭ, كەلىستىم. ءارى ول اقشانىڭ قالاي كەلىپ جاتقانىن كورەدى. ءوزى دە شىمىر بولىپ وسەدى. 10-جاستا عوي. قازىر بالانىڭ ءبارى تەلەفونعا قۇمار عوي. ينتەرنەتتەن انانى-مىنانى اقتارىپ, ويىن ويناۋمەن جازدىق دەمالىسىن وتكىزىپ جاتىر. ءبىر كىتاپ وقىمايدى. مەن مۇندايعا مۇلدەم قارسىمىن. سوندىقتان جانىمنان قالدىرماي, ەرتىپ ءجۇرمىن. ولار ماڭداي تەرىمەن تابىس تاپقاندا عانا, جۇمىس ىستەۋدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنەدى جانە اقشانىڭ قۇنىن بىلەدى. ءوزى اقشا تاپقان بالا اتا-اناسىن قىمبات زاتتى ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەمەيدى. كەز كەلگەن نارسەدە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن بولادى, – دەدى ساتۋشى.
ءاسيانىڭ بۇل ۇستانىمىن قولدايتىن وزگە دە اتا-انالار بارشىلىق. «Adal As» وندىرىستىك كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, كاسىپكەر ەرمەك مەزىباەۆ بالالارعا ينتەللەكتۋالدى ەڭبەك نەمەسە اعزاعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كۇش تۇسىرمەيتىن جۇمىس ىستەۋگە بولادى دەگەن تۇسىنىكتە.
– قازىر بالالار ەرتە باستان ەڭبەككە ارالاسادى. جالپى, ۇلكەندەر بالانى دۇنيەگە اكەلگەننەن كەيىن تاربيەلەۋگە, قاجەت دۇنيەسىن شەشىپ بەرۋگە اتا-انا رەتىندە جاۋاپتى. دەگەنمەن جۇمىس ىستەۋ نەمەسە ىستەمەۋ دەگەن شەشىمدى بالانىڭ ءوزى قابىلداعانى دۇرىس. مەن ءوزىم ۇلداردىڭ ەرتە باستان جۇمىس ىستەۋىنە قارسى ەمەسپىن. ويتكەنى بالا جاس كۇنىنەن ۇيرەنگەنى دۇرىس. ۇيرەنەمىن دەپ تۇرعان بالاعا كومەكتەسىپ جىبەرگەن ءجون. ەڭبەككە ەرتە ارالاسۋ قورشاعان ورتانى, ادامداردى, قوعامدى جاستاي تانىپ-بىلۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق. تانىم دەمەكشى, جاقىندا اۆستريالىق فيلوسوف ۆيكتور شاۋبەرگەردىڭ كىتابىن وقىدىم. ول ورمانشىنىڭ بالاسى بولعان. كىشكەنە كۇنىنەن تابيعاتپەن ەتەنە وسكەن. ءار قۇبىلىسقا كوز تىگىپ, تىلسىم سىر ىزدەۋگە ادەتتەنگەن. اكەسى ورمانشى بولعاسىن, شارۋاشىلىقتاعى جۇمىسقا دا ەرتە باستان ارالاسىپتى. اكەسى بالاسىن ورمانشى بولادى دەپ ويلاعان ەكەن, ۆيكتور ودان اسىپ ءتۇسىپ ناعىز ناتۋراليست جازۋشى, تابيعاتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن عالىم, ويشىل, ونەرتاپقىش بولىپ شىققان. كەيىن ءوزى «ەگەر مەن ورمانشىنىڭ جۇمىسىنا بالا كەزدەن كىرىسپەسەم, مۇنداي جەتىستىككە جەتپەيتىن ەدىم...» دەپ جازعان ەكەن. بۇل, ارينە, مىسال. ياعني بالانى ەرتە باستان ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ وي-ساناسىنىڭ, تانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن مۇنى اتا-انا رەتتەۋگە ءتيىس. جانە بالانى ەڭبەككە ۇيرەتۋ مەن اقشا تابۋعا جۇمساۋ ەكى ءتۇرلى نارسە. بۇل جەردە تاعى دا بالانىڭ شەشىمىمەن ساناسۋ كەرەك, – دەدى ول.
ءيا, مۇنداي جاعدايدا اتا-انا بالامەن اقىلداسۋى كەرەك. الايدا ەركىنەن تىس بولماعانىمەن, امالسىزدان جەڭ تۇرگەن كامەلەتكە تولماعانداردى قايتپەكپىز؟ مەيرامحانا مەن تويحانالاردا داياشى بولىپ, كۇندى تاڭعا سوعىپ جەگىلىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ قۇقىعى قالاي قورعالادى؟
– كامەلەتكە تولماعاندارعا وقۋدان بوس ۋاقىتىندا ەڭبەك شارتى جاسالعان جاعدايدا دەنساۋلىققا زيان كەلتىرمەيتىن جانە وقۋ پروتسەسىن بۇزبايتىن جۇمىستاردى ورىنداۋعا رۇقسات ەتىلەدى. قۇجات 14 جاسقا تولعان كامەلەتكە تولماعان اداممەن, سونداي-اق اتا-اناسىمەن, قورعانشىسىمەن, قامقورشىسىمەن نەمەسە اسىراپ الۋشىسىمەن جاسالادى. سونداي-اق تۇنگى ۋاقىتتا (22.00-دەن 06.00-گە دەيىن), سونىمەن قاتار اۋىر جۇمىس ىستەۋگە, ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جانە (نەمەسە) قاۋىپتى جۇمىستاردى اتقارۋعا, تولىق ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەۋگە, ۆاحتالىق ادىسپەن جانە قىزمەت ۋاقىتىنان تىس مەرزىمدە جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالىنادى. 18 جاسقا تولماعان قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قىسقارتىلعان جۇمىس ۋاقىتى بەلگىلەنەدى: 14 جاستان 16 جاسقا دەيىن – اپتاسىنا 24 ساعاتتان, 16 جاستان 18 جاسقا دەيىن – 36 ساعاتتان اسپايدى. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن: ەڭبەك ينسپەكتسياسى, پروكۋراتۋرا, ءبىلىم ءبولىمى قورعايدى. بۇل جۇمىس بەرۋشىلەرگە ءتيىمدى بولماۋى مۇمكىن. بىراق جۇمىس بەرۋشى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋعا, كامەلەتكە تولماعاندارعا ەڭبەك جاعدايىن جاساۋعا, مەرزىمدەردى بۇزباۋعا جانە ەڭبەك شارتىن جاساسۋعا مىندەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزعانى, ونىڭ ىشىندە بالالار ەڭبەگىن پايدالانعانى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. دەگەنمەن جاز مەزگىلىندە بالالاردىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن ءجيى كورەمىز. بەيرەسمي تۇردە – ەڭ تومەنگى جالاقى ءۇشىن, ويتكەنى جۇمىس بەرۋشىگە جۇمىس كۇنىنىڭ تولىق قۇنىن تولەۋ ءتيىمسىز. ادەتتە, بالا ەڭبەگى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا الدەقايدا ارزان. ەكىنشى جاعىنان, ءجاسوسپىرىم اشۋلانبايدى, ويتكەنى بۇل قاراجات وعان جەتكىلىكتى. وسىدان ون جىل بۇرىن «150» سەنىم تەلەفونىنا بالالار ەڭبەگىن پايدالانۋعا قاتىستى وتىنىشتەر كەلىپ تۇسكەن. بۇگىنگە دەيىن بىزگە ونداي قوڭىراۋلار تۇسكەن جوق. ادامدار بارلىق قاجەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىلەتىن ەڭبەكتى باقىلاۋ بولىمىنەن كەڭەس سۇراي باستادى, – دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى ءزۇلفيا بايساقوۆا.
ال پسيحولوگ گۇلميرا بوپەتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, اركىمنىڭ بالالىق شاعى قىزىقتى ءوتۋى كەرەك, بالانى ەرتە باستان ەڭبەككە جەگۋگە بولمايدى. بالا ءبىلىم الۋعا ءتيىس, ال ەڭبەككە ەرتە ارالاسۋ ونىڭ پسيحيكاسىن بۇلدىرەدى دەپ وتىر.
– بالا ەرتە باستان اقشاعا قۇنىعادى دا, بارلىق شارۋانى تەك اقشا ءۇشىن ىستەيتىن بولادى. جاقسى ىستەرى ءۇشىن بالانى اقشا بەرىپ ىنتالاندىرۋعا مۇلدە بولمايدى, مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولادى, – دەدى مامان.
جالپى, دۇنيەجۇزىندە ءار ونىنشى ءجاسوسپىرىم ەڭبەككە ارالاسۋعا ءماجبۇر. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى جيلبەر ۋنگبو سوڭعى 20 جىلدا العاش رەت بالالار ەڭبەگىن پايدالانۋدىڭ ارتۋى بايقالعانىن مالىمدەدى. «بالا ەڭبەگى كوبىنەسە اتا-اناسىنىڭ ناشارلىعى نەمەسە قامقورلىعىن كورمەي وتىر دەۋمەن تۇسىندىرىلەدى. كەرىسىنشە, بۇل – الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتەن تۋىنداپ وتىر. بالالار ەڭبەگىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – وتباسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەرەسەكتەرگە لايىقتى جۇمىس ورىندارى قاجەت. بۇعان قوسا بالالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك», – دەدى ول.
