قىل ۇستىندەگى بالا تاعدىرى

جالپى بۇل تاقىرىپ ەش­ۋاقىتتا كۇن تارتىبىنەن تۇس­كەن دە ەمەس. بالالارعا قارسى قىل­مىستار, جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ءبىر-بىرىنە الىمجەتتىك جاساۋى, وتباسىنداعى زومبىلىق ماسە­لەلەرىن جۋىردا وتكەن ۇلتتىق قۇ­رىلتاي كەزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا كو­تەرگەن بولاتىن.

ء«بىز جاستاردى جاھاندانۋدىڭ قاتەرلى ىقپالىنان بارىنشا ساقتاۋعا مىندەتتىمىز. ۇرپاق تار­بيەسىنە ىقپال ەتەتىن شارالارعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بۇل سالادا كەمشىلىكتەر كوپ ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسى اقساپ تۇر. سوڭعى كەزدە وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە قى­سىم, زورلىق-زومبىلىق, الىمجەتتىك كورسەتۋى ءجيى بولىپ كەت­تى» دەگەن مەملەكەت باسشى­سى وتباسىنداعى كەلەڭسىز وقي­عا­­لارىنىڭ دا قازاق قوعامىن الاڭ­داتىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «مۇنداي زاڭسىز ارەكەت جاساعاندار مىندەتتى تۇردە زاڭ ايا­سىندا ءتيىستى جازاسىن الۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى وتباسىندا قالىپتاسادى. ال وتباسى باقىتتى بولسا, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى دە جارقىن بولادى» دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

جۋىردا بالا قۇقىقتارى جو­نىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆانى قابىلداعان مەملەكەت باسشىسى بالالاردىڭ قۇقى­عىن قورعاۋ ماسە­لەسى مەملەكەتتىك ساياسات­تىڭ نە­گىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكە­نىن تاعى دا باسا ايتتى.

پرەزيدەنت بالالار اراسىندا زورلىق-زومبىلىق جانە بۋللينگ فاكتىلەرى ءالى دە ازايماي تۇرعانىن اتاپ ءوتىپ, اتا-انالارمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن ءوزارا تىعىز جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.

بالالارعا قارسى قۇقىق بۇزۋشىلىق پروبلەماسىنىڭ پرەزيدەنتتەن باستاپ بارلىق دەڭگەيدە كوتەرىلىپ, ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, ماماندار سوڭعى كەزدە مۇنداي سيپاتتاعى قىل­مىستاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن العا تارتىپ وتىر. سەبەبى نەدە؟ زاڭىمىز سولقىلداق پا؟ ادامدار ازعىندانىپ كەتتى مە؟ بالكىم قوعامدى ىزگىلەندىرەتىن رۋحاني تاربيە جاعى اقساپ تۇرعان شىعار؟ شىن مانىندە, ماماندار مۇن­داي قىلمىستاردىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن جۇمىس ىستەۋ, ياعني الدىن الۋ شارالارىنىڭ جوقتىعى قايعىلى جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرىپ وتىرعانىن ايتادى. ماسەلەن, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆانىڭ پىكىرى دە وسىعان سايادى.

«تۇركىستان وبلىسىنداعى 5 جاسار قىز بەن الماتىداعى 7 جاسار قىز­عا ق­اتىستى بولعان ەكى قايعىلى وقيعا – جەرگىلىكتى جەرلەردە پروفيلاك­تيكا جۇيەسىنىڭ جوقتىعىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن دالەلى. كۇن سايىن بالا­لارعا قارسى 6 قىلمىس جاسالادى. وقي­عالاردىڭ 70%-دا بۇل كومەكتىڭ ۋاق­تىلى كورسەتىلمەۋى مەن الدىن الۋ شارالارىنىڭ بولماۋىنىڭ سالدارى. قازىر جۇمىس نەگىزىنەن سالدارلارمەن عانا جۇرگىزىلەدى. بۇل ەكى جاعدايدا قايعىلى وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا بولاتىن ەدى», دەيدى ول.

ءماجىلىس دەپۋتاتى قاراقات اب­دەننىڭ پىكىرىنشە, قوعامدا رۋحاني تاربيەنىڭ السىرەپ كەتكەنى ءتۇرلى قۇقىققا قايشى ارەكەتتەردىڭ جانە قىلمىستاردىڭ جا­سالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. «جىل با­سىندا ءبىز پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەمو­گرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزدىك. سول كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان بالالارعا قارسى جاسالاتىن قىل­مىستار سانىن سۇراتقاندا سوڭعى جىلدارى ستاتيستيكا وزگەرمەگەنىن كوردىك. ياعني بۇل ساناتتاعى قىلمىستار قاتارى كەيىنگى جىلدارى جوعارىلاماسا دا, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارقاسىندا قوعام­دىق ءدۇمپۋ تۋعىزىپ جاتقانى اي­تىلادى. دەگەنمەن مەن رۋحاني تار­بيەنىڭ اقساپ جاتقاندىعىنان رەسمي ستاتيستيكاعا قاراماستان, بالالارعا قارسى قىلمىستار كوبەيدى دەپ ويلايمىن» دەيدى ول.

بۇل ويدى ادۆوكات, «AU» قۇقىقتىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايمان وماروۆا دا قۇپتايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭدى قاتاڭداتۋ پروبلەمانى تۇپكىلىكتى شەشپەيدى. ول وسى باعىتتا قولعا الىناتىن شارالاردىڭ ءبىرى عانا بولۋعا ءتيىس. ال بالالارعا قارسى قىلمىستارعا بارىنشا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار كەرەك.

– ەڭ الدىمەن اتا-انا جانە بالا­باقشا مەن مەكتەپ تاراپىنان با­قىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. جاس جەت­كىنشەكتەر نەنىڭ اق, نەنىڭ قارا ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان ەس بىلگەن شاقتان ولارعا كوپ نارسەنى ۇيرەتۋ كەرەك. ماسەلەن, اقش-تا بالاعا 1 جاستان باستاپ-اق: «مىناۋ سەنىڭ قولىڭ, مىناۋ اياعىڭ» دەپ بارلىق دەنە مۇشەلەرىن كورسەتىپ, باسقا ادامدارعا ۇستاتۋعا بولمايتىن جەرلەرىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. بالا ەسەيگەن سايىن جىنىستىق تاربيەنى تەرەڭىرەك ۇيرەتەدى. مۇنداي الدىن الۋ جۇمىستارى پەدوفيليا سەكىلدى قىلمىستاردىڭ ازايۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. ال ءبىز كىش­كەنتاي بالالارعا كوشەدە كەزدەسكەن ادامعا سالەم بەر دەپ ايتامىز. تاربيە تۇرعىسىنان بۇل دا دۇرىس شىعار, الايدا قازىرگى كۇنى ونىڭ قاۋىپتى جاعى دا بار, – دەيدى ول.

ايمان وماروۆانىڭ پىكىرىنشە, بالالارعا قارسى قىلمىستاردىڭ ءبارى بىردەي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ەسەپكە الىنا بەرمەيدى. سوندىقتان رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا جاعداي تۇراقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. «قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى سىباي­لاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان قىل­مىسكەرلەر جازادان قۇتىلىپ كەتەتىن جايتتار از ەمەس. سىبايلاس جەمقورلىق – تەرروريزمنەن دە جامان. سونىڭ سالدارىنان ءبىز ەلىمىزدەگى قىلمىستاردىڭ شىن اۋقىمىن بىلە الماي جاتىرمىز», دەيدى ول. اد­ۆوكاتتىڭ پىكىرىنشە, بالالارعا قارسى قىلمىستاردىڭ كوبەيۋىنە ىق­پال ەتىپ وتىرعان سەبەپتەردىڭ ءبىرى – وتبا­سىنداعى زورلىق-زومبىلىق. «وتبا­سىنداعى جانجالداردى, اكەسىنىڭ اناسىن ۇرعانىن كورىپ وسكەن بالا وزىنە قارسى سەكسۋالدى سيپاتتاعى قىلمىستار جاسالسا دا, ونى ەشكىمگە ايتپايدى. مەن قازىر وسى سيپاتتاعى 6 وقيعانى قاراپ جاتىرمىن. ەكەۋىندە وگەي اكە, ءتورت جاعدايدا تۋعان اكەسى ءوز قىزدارىنا جىنىستىق قىسىم جاساعان. بالالار ونى اناسىنا ايتقىسى كەلەدى, بىراق اكەسىنىڭ اناسىن ۇرىپ جۇرگەنىن كورگەن بالا ودان كومەك سۇراعاننان ەشتەڭە شىقپايدى دەپ ءۇنسىز قالادى», دەيدى قۇقىق قورعاۋشى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوز سوزىندە وتباسى تاربيەسىنىڭ السىرە­گەنىن ايتقان بولاتىن. «بالا تاربيەسى – ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ مىندەتى. الايدا كەيدە اتا-انالار دۇرىس تاربيە بەرۋدىڭ ورنىنا وزدەرى جاعىمسىز ۇلگى كورسەتەدى. بالالاردىڭ تارتىبىنە بەيتاراپ, سەلقوس قارايدى, ءتىپتى, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبارىن مەكتەپكە, مۇعالىمدەرگە جۇكتەيدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سوڭعى ۋاقىتتارى, اسىرەسە سارى­اعاش­تاعى وقيعادان كەيىن پەدوفيلدەر ءۇشىن ءولىم جازاسىن قايتارۋ تۋرالى اڭگىمە تاعى دا كوتەرىلدى. وسىعان قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن دەپۋتات قاراقات ابدەن ءولىم جازاسىن قايتارۋعا بەلگىلى ءبىر كەدەرگىلەر بار ەكەنىن جەتكىزدى.

– ءيا, وسى سيپاتتاعى اۋىر قىلمىس­تاردى جاسايتىن ادامدارعا, ادامدار ەمەس, حايۋاندارعا اتۋ جازاسىن قايتارۋدى سۇرايتىندار كوپ. بىراق مىنا نارسەنى نازارعا الۋ كەرەك. بىزدە ءالى دە سوت جۇيەسىندە قاتەلىكتەر كوپ. ونى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز. وسى سالاداعى كەلەڭسىزدىكتەردى جويماي, اتۋ جازاسىن قايتارۋدى دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ەگەر كىناسى جوق ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ جاتسا نە بولماق؟ سوندىقتان مەن ەڭ اۋىر جازا رەتىندە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ تاعايىندالۋىن قولدايمىن. بالالارعا قارسى زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن قىلمىسكەرلەرگە وسى جازانى تاعايىنداۋ كەرەك», دەدى ول.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بالا قۇقىق­تارىنا قارسى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ينفراقۇرىلىمى مەن تە­تىكتەرىن جاساۋ بويىنشا جۇمىس جۇر­گىزىلىپ جاتىر. بۇل تۋرالى بالا قۇ­قىق­تارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, سول شا­رالاردىڭ ءبىرى – وتباسىمەن جۇمىس ىستەۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ جونىن­دەگى فۋنكتسيالاردى ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەردەگى الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارمالارىنا زاڭدى تۇردە بەكىتىپ, اياسىن كەڭەيتۋ. بۇل باسقارمالار وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى مەن ءموبيلدى توپتار ارقىلى ۋچاسكەلىك بولىمشەلەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋگە, كەلىپ تۇسكەن اقپارات بويىنشا جەدەل ارەكەت ەتۋگە جانە قاجەت بولعان جاعدايدا ازا­ماتتارعا, وتباسىلارعا, بالالارعا بارلىق قاجەتتى بەيىندىك قىزمەتتەر مەن باسقارمالاردى ء(بىلىم بەرۋ , دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ت.ب.) تارتا وتىرىپ, اتاۋلى كەشەندى كومەكتى ۇيىمداستىرۋعا ءتيىس.

– بۇل نەلىكتەن ماڭىزدى؟ قازىر اكىم­دىكتەردە بارلىق قاجەتتى قىزمەت­تەردى تارتۋ ارقىلى الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزەتىن, وتباسىمەن, بالالارمەن ۋاقىتىلى جۇمىس ىستەيتىن, بۇرىن سوتتالعان ادامداردى وڭالتۋ مەن قايتا الەۋمەتتەندىرۋ جانە ت.ب. جاۋاپتى ۇي­لەستىرۋشى باسقارما جوق. ودان بولەك, زاڭدا مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ەسەپكە الۋ تۋرالى نورما بار. ول كومەككە مۇقتاج, جاعدايى تومەن وتباسىلار مەن بالالاردى انىقتاپ, ولارعا كومەكتەسۋدى ۇيىمداستىرۋدى كوزدەيدى. الايدا بۇعان جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان ءالى انىقتالماعاندىقتان, اتالعان زاڭ جۇمىس ىستەمەيدى, – دەيدى ول.

سونىمەن قاتار دينارا زاكيەۆا جاعدايى تومەن وتباسىلار مەن بالالاردى انىقتاپ, كومەك ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ءموبيلدى توپتاردى زاڭنا­مالىق تۇرعىدان بەكىتۋ, ەلىمىزدىڭ 152 اۋدانىندا وتباسىن قولداۋ ورتا­لىقتارىن اشۋ, بالالار دا, ەرەسەكتەر دە بىلەتىن جانە كەز كەلگەن ۋا­قىتتا كومەك سۇراي الاتىن بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ءانونيمدى سەنىم تەلەفو­نىن, ياعني بايلانىس ورتالىعىن قۇرۋ, ت.ب. ماڭىزدى باعىتتاردا جۇمىس جۇر­گىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.

– قىلمىستاردى تەرگەۋ كەزىندە  كوپ جاعدايدا (60%) وتباسىندا بالا­عا قاتىستى نە بولىپ جاتقانىن ەستى­گەن جانە بىلگەن, بىراق حابارلاۋعا قورىق­قان نە ول ىسكە ارالاسقىسى كەلمەگەن ادامداردىڭ بولعانى انىقتالادى. سوندىقتان ءانونيمدى سەنىم تەلەفونى كەرەك. ارينە, جاعدايلار مەن حابارلامالاردىڭ ءبارىن مەملەكەتتىك ورگاندار تەكسەرۋى كەرەك. زاڭناماعا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى ماسەلەلەرىنە قا­تىستى وزگەرىستەر پاكەتىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وسىنداي قىلمىستىق ىستەردىڭ 30%-ى تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىمەن جابىلىپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ سوڭى اۋىرىراق قىل­مىستارعا اكەلىپ سوعادى. بۇل جۇمىستى پارلامەنتپەن بىرلەسىپ كۇزدە باستايمىز دەگەن ۇمىت­تەمىن, – دەدى ەلىمىزدىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى دينارا زاكيەۆا

بەيبىت ەلدە بالالارىمىزدىڭ ءوز اكەسىنەن نەمەسە كورشىسىنەن جاپا شەگىپ, ءولىم قۇشىپ جاتقانى – ادىلەتتى قازاق­ستاننىڭ اتىنا سىن. بۇل كەلەڭسىزدىكپەن قوعام بولىپ بىرلەسىپ كۇرەسپەسەك, قايعىلى جاعدايلار قايتالا بەرەتىنى تالاس تۋدىرمايدى. سارىاعاشتاعى سويقان – كوپ وقيعانىڭ ءبىرى عانا.