الىستاعى ديقان اعايىننىڭ حال-احۋالىن بىلمەككە ارنايى حابارلاستىق. جاعدايلارى راسىندا, ءماز ەمەس. «اشۋلى ادام نە دەمەيدى؟» دەگەننىڭ وزىندە دە, ايتقان ماسەلەلەرى الاڭداۋعا تۇرارلىقتاي. شيەتتەي بالا-شاعالى ءوز وتباسىمەن قاتار, ەرتە كوكتەمنەن بەرى قاسىندا ءجۇرىپ, قاتار ەڭبەك ەتكەن 2-3 ادامنىڭ ماڭداياقى تەرىن وتەۋ بىلاي تۇرسىن, قاۋىن-قاربىز وسىرۋگە سالعان قارجىسىنىڭ 4-تەن 1-ءىن دە قايتا شىعارا الماي جۇرگەن جاننىڭ قايعىسى, شىنىندا دا اشىنارلىقتاي...
«بىزدەگى قيىندىق وزبەكستاننان كەلەتىن سۋدان باستالادى. سۋ تاپشىلىعى ۇنەمى بولاتىندىقتان سۋ ارنالارىنا سۋسورعى تاستاپ, كوبىنە-كوپ ەگىستى سولاي سۋعارامىز.
«بىزدەگى قيىندىق وزبەكستاننان كەلەتىن سۋدان باستالادى. سۋ ۇنەمى تاپشى بولاتىندىقتان ەگىستى سۋسورعىمەن سۋعارامىز. ال تامشىلاتىپ سۋعارۋ تەحنولوگياسى دەگەن قاۋىن-قاربىزعا جارامايدى ەكەن. ونى ديقاندار 2-3 جىل پايدالانىپ كوردى. ناتيجە ويداعىداي بولمادى. ولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە بارمىز. ءىرى ءارى ءدامدى قاۋىن-قاربىز ءوسىرۋ ءۇشىن ۇنەمى اعىندى سۋ كەرەك», دەيدى ماقتاارال اۋدانىنىڭ تۇرعىنى سەيىتبەك قۇدايبەرگەن ۇلى.
شارۋانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولار – وزبەكستاننان كوشىپ كەل-
گەن قانداستار. جەكەمەنشىك جەرى بولماعان سوڭ, ەگىس القاپتارىن 800 مىڭ تەڭگە تولەپ, ءبىر جىلعا جالعا الادى. وسى ارادا ديقان ۇكىمەتكە وكپە-نازىن دا ايتىپ قالدى. «بابالارىمىز مۇراعا قالدىرعان ۇلان-عايىر جەردەن بىزگە ۇلەس تيمەي وتىر. ال پايدالانىلماي جاتقان جەر قانشاما!» دەيدى ول.
وسى ورايدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى جادىمىزدا قايتا جاڭعىرعانىن جاسىرىپ قايتەمىز. وندا سىرتتاعى قانداستار كوشىپ كەلگەن جاعدايدا ولارعا دا جەر ۇلەسىن بەرۋ ماسەلەسى جاقسى شەشىمىن تاپقان ەدى.
ديقانداردىڭ ماسەلەسى مۇنىمەن بىتپەيدى. قاۋىن-قاربىز كوشەتىن قىستىڭ سوڭى, ەرتە كوكتەمنىڭ باسىندا وتىرعىزاتىندىقتان ونىڭ استىنا دا, ۇستىنە دە ارنايى ماتەريال توسەلۋى كەرەك. ونىڭ ءار كەلىسى 700-800 تەڭگە تۇرادى ەكەن. سوندا قاۋىن-قاربىز ەگىلەتىن ءبىر گەكتار جەرگە 420 كگ كلەەنكا كەرەك. قىس بويى جەردى قايتا وڭدەپ, تولىق بابىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وعان تاعى تىڭايتقىش بەرۋ ءلازىم. تىڭايتقىش وزبەكستاننان اكەلىنەتىندىكتەن ءار كيلوسى – 200, ال ءبىر قابى 10 مىڭ تەڭگەگە باعالانادى. وعان قوسا ءۇستىن جابۋ ءۇشىن كلەەنكانى ۇستاپ تۇراتىن سىمدى دا بىرنەشە شاقىرىمعا جەتەتىن ەتىپ ساتىپ الادى.
تاعى ءبىر ماسەلە, ەلدەگى ءىرى قالالاردىڭ ءبارىن دەرلىك ءدامدى, قاۋىن-قاربىزبەن جىل سايىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان وسى ديقاندارعا باسقا شارۋاشىلىقتارداعى سياقتى ليزينگ نەمەسە باسقالاي كومەكتەر مەن جەڭىلدىكتەر مۇلدە قاراستىرىلماعان ەكەن. كەرىسىنشە بيىل وزبەكستان شەكاراسى اشىلعان سوڭ ولارمەن باسەكەگە تۇسكەندە جاعدايلارى كۇرت ناشارلاعان. سەبەبى سۋ مەن تىڭايتقىش وزبەكستاننان كەلەدى. سونداي-اق كورشى ەلدە قاۋىن-قاربىزدى قايتا وڭدەپ, ءتۇرلى ازىق جاسايتىن كاسىپورىندار بار كورىنەدى.
«وزبەكستاندا ءتۇرلى جەمىس-جيدەكپەن قاتار, قاۋىن-قاربىزدى دا كادەگە اسىرىپ كونسەرۆىلەيتىن, ودان قالعانىن كەپتىرىپ, قاۋىنقاق, قاربىزقاق جاسايتىن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەپ تۇر. لوگيستيكاسى دا رەتكە كەلتىرىلگەن. بىزدە ءبارى جابايى. ءتىپتى جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى دە بىلگەنىن ىستەپ جۇرە بەرەدى. ەگەر كورشى ەلدەگىدەي كاسىپورىندار اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرسا, ديقان مەن بازار اراسىنداعى باعانى قۇبىلتىپ وتىرعان دەلدالدار جويىلسا, سۋ مەن تىڭايتقىش ماسەلەسى دۇرىس شەشىمىن تاپسا, جەر ەمگەن قازاق كىممەن بولسا دا باسەكەگە ءتۇسىپ, ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەس ەدى», دەيدى سەيىتقۇل جۇمانوۆ.
تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر گەكتار جەرگە 7 مىڭ كوشەت ەگىلەدى. ونىڭ ءار داناسى – 15 تەڭگەدەن. كوشەتتەردى بىرنەشە ديقان بىرىگىپ, ونى وسىرە الاتىن, سوعان لايىقتى جىلىجايى بار ءبىر ادامعا تاپسىرىس بەرەدى ەكەن. سويتە ءجۇرىپ ول كوشەتتەردى تاعى 15 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. «مەن بيىل 3 گەكتار جەرگە قاربىز ەكتىم. وعان 4 ملن تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسادىم. بۇگىنگە دەيىن ساتقان ءونىمىم 1 ملن تەڭگەگە ءالى جەتكەن جوق. بۇدان ءارى قالاي بولارى بەلگىسىز. جەرگە سالعان اقشامنىڭ تىم قۇرىعاندا جارتىسىن دا قايتارا المايمىن با دەگەن قاۋىپ باسىم بولىپ تۇر», دەدى سەيىتبەك قۇدايبەرگەن ۇلى.
«وزبەك دەلدالدارى كەلىپ, باعانى قاساقانا ءتۇسىرىپ جاتىر-اۋ دەگەن الاڭ بار. بيىل سۋ تاپشىلىعى مەن تىڭايتقىشتىڭ ازدىعىنان ءبىزدىڭ ءونىم ۇساقتاۋ بولىپ قالعانى راس. ال وزبەكتەردىڭ قاۋىن-قاربىزى ءىرى شىقتى. سونى پايدالانعان ولار ءبىزدىڭ الدىمىزدى وراپ كەتىپ وتىر. شەكارانىڭ اشىقتىعىن پايدالانىپ, ارزانعا وسىرىلگەن ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تاعى دا ءتۇسىرىپ, ءبىزدى تىرپ ەتكىزبەي قويدى. الداعى جىلداردا بۇلاي جالعاساتىن بولسا, كوپ جاعدايدا وزبەكستانعا تاۋەلدى ءبىزدىڭ جاقتا قاۋىن-قاربىز ءوسىرۋ ءىسى مۇلدە توقىراپ, توقتايتىن شىعار. وزبەك ديقاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاراپ ولاردىڭ كوزدەپ وتىرعانى دا وسى ما دەگەن وي مازالايدى. ولار قازاق ديقاندارىن نارىقتان شىعارىپ تاستاسا, كەيىن ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە ءوز ونىمدەرىن قالاعان باعاسىنا ساتاتىنى انىق», دەدى كەيىس بىلدىرگەن شارۋا.
وسى جىلى شىعىنعا ۇرىنىپ, ۇلكەن زيان شەككەن ديقان سەيىتبەك قۇدايبەرگەن ۇلى عانا ەمەس. ونىمەن قاتار 4 گەكتار جەرگە قاربىز وسىرگەن مارات قاينازاروۆ, 20 گەكتار القاپقا قاۋىن ەككەن ەرعالي ازبەرگەنوۆ سياقتى ديقانداردىڭ ەڭبەگى ەش بولعالى تۇر.
«قاربىز ەگىلگەن 4 گەكتار القاپقا 5 توننادان استام تىڭايتقىش بەردىك. ونىڭ ءبىر كيلوسى 200 تەڭگەدەن كەلەدى. ءار گەكتارعا 7 مىڭ قاربىز كوشەتىن وتىرعىزعان بولساق, تولىق القاپقا 28 مىڭ ءتۇپ كوشەت ەگىلگەن. ونىڭ ءاربىرىن 15 تەڭگەدەن ساتىپ الامىز. كوشەتتەر تەگىس ءارى بىركەلكى ءوسۋى ءۇشىن جانە ەرتەرەك جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 5-6 ادامدى جۇمىسقا تارتىپ, اربىرىنە كۇندەلىكتى 5-6 مىڭ تەڭگەدەن ەڭبەكاقى تولەپ وتىرامىز. ال ءونىم دايىن بولىپ, قاۋىن-قاربىز ءپىسىپ جەتىلگەندە استانا, قوستاناي سىندى قالالارعا كولىكپەن جەتكىزۋدىڭ قۇنى 1 ملن 200 مىڭ تەڭگەگە شىعىپ تۇر. قىس بويى «ارقا ەتىمىز ارشا, بورباي ەتىمىز بورشا» بولىپ ءجۇرىپ وسىرگەن ءونىمدى قالاعان قالا بازارىنا ءوز قولىمىزبەن الىپ بارا الماعان سوڭ, سونشاما ەڭبەگىمىز تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتىپ بارا جاتقانىنا جانىمىز كۇيەدى», دەدى مارات قاينازاروۆ.
قاۋىن-قاربىز ءوز مەرزىمىندە ءپىسىپ-جەتىلەدى دە, ۋاقتىلى ساتىپ, وتكىزىپ ۇلگىرمەسەڭ, ءپىسىمى وتكەندە سۋعا اينالىپ, اعادى دا كەتەدى. سوندىقتان ديقانداردى تىڭداعاندا ءتۇرلى وي كەلەدى. راسىندا دا, ولاردىڭ اۋىر جاعدايىن ەستىگەن ۇكىمەت ءمان-جايدى زەرتتەپ-زەردەلەپ قيىندىقتان قۇتقارۋدىڭ ءبىر امالىن تابۋىنا بولار ەدى عوي. مىسالى, ەگىنشىلەر مەن مالشىلارعا تەحنيكانى ليزينگپەن بەرگەنى سياقتى قاۋىن-قاربىز ءوسىرۋشى ديقاندارعا دا وسىنداي كومەك جولىن قاراستىرعان ءجون بولار. سوندا جەر جىرتىپ, ەگىس القاپتارىن وڭدەيتىن تەحنيكالارىمەن بىرگە, الىستاعى ءىرى قالالارعا ءونىمىن ءوزىنىڭ جۇك كولىگىمەن اپارا الاتىن جاعدايعا جەتەر. ءسويتىپ, باسەكەدە ءباسى جوعارى بولىپ, اراداعى الاياق دەلدالداردان قۇتىلىپ, تابىسقا كەنەلسە, وتباسىنىڭ جانە قاسىندا قىزمەتتە جۇرگەن ءبىر قاۋىم ەلدىڭ ىرىزدىق-نەسىبەسى ارتار.
ايتقانداي, جەتىساي, ماقتاارال وڭىرىندەگى شارۋالارعا جەلتوقسان ايىنان باستاپ, اقپان, ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىنا دەيىن گەكتارلاپ ولشەنەتىن جىلىجايدا كوشەت دايىنداپ بەرەتىن ديقانداردىڭ باسى ءسابيت سارتاەۆ اتالعان 3-4 ايدا جىل سايىن 50-60 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرادى. ول دا مول شىعىنعا باتۋى كادىك. ويتكەنى كوشەتتى قارىزعا الىپ, اقىسىن جازعى ءپىسىم ناۋقانىندا تولەمەك بولعان ديقاندار دا بار. ال ولاردىڭ جاعدايى ازىرشە وسىنداي.
بۇگىندە نە ىستەرىن بىلمەي داعدارعان ديقانداردىڭ قيىندىعىن وڭايلاتىپ, اۋىرىن جەڭىلدەتەتىن تاعى ءبىر جاعداي بار. قازىرگى تاڭدا كەزىندە جەردى زاڭسىز يەمدەنىپ العان ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن جەرى مەملەكەتكە قايتارىلىپ جاتىر. مۇمكىن جەر ۇلەسىن الا الماي قالعان وزبەكستان, قىتاي, رەسەي, موڭعوليادان كەلگەن قانداستارعا سول مەملەكەتكە قايتارىلىپ جاتقان ەگىن, ەگىس القاپتارىنان تيەسىلى ۇلەسىن بەرگەن دۇرىس شىعار.
قاۋىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۋاقتىلى جيناپ الىپ, دەر كەزىندە وتكىزىپ ۇلگىرمەگەندىكتەن ۋاقىتى ءوتىپ كەتىپ, جارامسىز بولىپ قالعان. ەندى ولار تاستالادى, كەيبىرى مالعا جەم بولادى. قولداۋشىسى جوق ديقان قاۋىمنىڭ ەڭبەگى ەش بولدى دەگەن وسى.
