كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە شەكارا اسىپ, شەت مەملەكەتتەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن وتانداستارىمىزدىڭ بەينەجازباسى كوپتەپ كەزدەسەدى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا قۇلپىناي تەرىپ, اپتاسىنا 250-300 مىڭ تەڭگە تاۋىپ جۇرگەن لالاگۇل قۇدايبەرگەنقىزىنىڭ «TikTok»-تاعى ۆيدەوسى بىرنەشە كۇن ترەندتەن تۇسپەدى. وسىنداي اجەپتاۋىر جالاقى مەن جۇمىس ساعاتىنا قىزىققانداردىڭ دەنى – جاستار.
كۇنكورىس قامى ءۇشىن ەلىنەن جىراقتا قارعا قۋىپ, قۇلپىناي تەرىپ, ەگىندىكتى سۋاراتىنداردىڭ قاتارى كوبەيگەنى جاسىرىن ەمەس. كەيىپكەرىمىز 45 جاستاعى كەلىنشەك تە نەسيەسىن جابۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيادا تاڭعى 4-تە تۇرىپ, ەڭبەك ەتۋگە ءماجبۇر. ءتورت بالانىڭ اناسى مۇنداعى ەڭبەكاقى قازاقستانعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ ەكەنىن ايتادى.
– بۇرىن قازاقستاندا ءتۇرلى جەرلەردە اسپاز بولىپ تا, بازاردا ءجۇرىپ تە 300 مىڭ تەڭگەنى ايىنا الىپ قاناعات ەتتىك. ال مۇندا بۇل اقشانى اپتاسىنا تاۋىپ جاتىرمىن. جۇمىس قاتتى قيىن دا, وڭاي دا ەمەس. باستىسى, تابىسى مول. تاڭدا باستالىپ, تۇستەن وتە اياقتالادى. اراسىندا 1 ساعات تىنىعۋ مەن تاماقتانۋعا بەرىلەدى. مۇندا ءتىپتى 50 جاسقا دەيىنگى ادامدار دا ەڭبەك ەتۋىنە بولادى, – دەدى لالاگۇل قۇدايبەرگەنقىزى.
لالاگۇل سەكىلدى تۇماندى البيوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستىڭ ءبىرى – يلدار ياگياەۆ. بەلگىلى سپورتشى, گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەكى مارتە ەنگەن, ستريتليفتينگ پەن ستريتۆوركاۋتتان الەم چەمپيوناتىندا جەتى مەدال جەڭىپ العان قازاقستان ازاماتى قازىر انگليادا كوكونىس تەرىپ ءجۇر.
– جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات التى ايعا عانا بەرىلەدى. مەن انگلياعا كوكتەمدە كەلگەنمىن. باستاپقىدا قارا سۋىق ەدى. قازىر اۋا رايى الدەقايدا جاقسى. ءبىز جۇمىس بەرۋشى ۇسىنعان كولىكپەن القاپقا جەتەمىز. گازدىڭ اقىسىن جاۋىپ, كولىك جۇرگىزەتىن جىگىتكە قوسىمشا اقى تولەيدى. العاشىندا دالادا قىرىققابات پەن بروككوليدى قولىممەن تەرەتىنمىن. كەيىن قىزمەتىم جوعارىلاپ, قازىر تراكتور جۇرگىزىپ ءجۇرمىن. جاز ماۋسىمى جۇمىستىڭ قىزىپ تۇرعان شاعى. ايىنا 2000 فۋنت ستەرلينگ شىعادى, بۇل شامامەن ميلليون تەڭگەدەن اسادى. وعان مەنىڭ ساقتاندىرۋىم مەن سالىقتارىم كىرەدى. ياعني قىزمەتكەرلەردىڭ اي سايىنعى جالپى تابىسىنىڭ 20% كولەمىندە سالىق تولەۋگە كەتەدى. ال ءومىر سۇرۋگە ماعان اپتاسىنا 60 فۋنت جەتكىلىكتى. تەڭىز جاعاسىنداعى ءتورت قاباتتى ۇيدە باسقا دا جۇمىسشىلارمەن بىرگە تۇرامىز. اقشانىڭ كوپ بولىگىن وتباسىما جىبەرەمىن. مەنى ۇيدە اتا-انام, ايەلىم, بالالارىم كۇتىپ وتىر. قازاقستاندا مۇنداي اقشانى ارەڭ تاباتىن ەدىم. ول ءۇشىن بىرنەشە جەردە جۇمىس ىستەپ, كۇنىنە 2-3 ساعات ۇيىقتاۋعا تۋرا كەلەدى. اقتاۋدا سپورتتى دامىتۋعا دەگەن تالپىنىستارىم ناتيجەسىز بولدى. تۋىمىزدى جەلبىرەتىپ, قانشاما اۋقىمدى جارىستاردان جۇلدەلى ورالدىم, ءتىپتى اۋەجايدان ەشكىم قارسى المادى. «AktauOpenFest» – ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق بىرەگەي جوبا. بۇل فەستيۆالدە كوشە سپورتىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى: باسكەتبول, ستريتليفتينگ جانە ستريتۆوركاۋت. بىراق كەيبىر تۇسىنىكسىز جاعدايلارعا بايلانىستى فەستيۆالدى وتكىزۋ توقتاتىلدى. وڭىردە كوشە سپورتىنا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەيتىنىن تىزبەكتەپ, وبلىس باسشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ماقساتىندا پاراقشامدا پوست جاريالاعانمىن. سالدارىنان ماعان بىرنەشە رەت قوقان-لوقى كورسەتتى. تۇسىنبەۋشىلىكتەر بولدى, – دەدى ول.
الەۋمەتتىك جەلىدەگى قارعا قۋعان قازاقتىڭ بەينەجازباسى كوپتىڭ ەسىندە شىعار. وندا وتانداسىمىز انگلياداعى ەگىستىكتە ءجۇرىپ, ءبىر كۇندە 12 ساعات جۇمىس ىستەپ, 72 مىڭ تەڭگە الاتىنىن ايتقان ەدى. «مەنىڭ جۇمىسىم – مىناۋ ۇلكەن الاڭ, بىراق بۇل جەردە نە وسەتىنىن بىلمەيمىن. تەك وسى جەردەگى قارعالاردى قۋامىن. سوسىن سومكەمدە جارىلعىش زاتتار بار, قاجەت بولسا, سونىمەن اتامىن. قارعالاردى قۋ – كۇلكىلى, بىراق كۇشتى جۇمىس», دەيدى ەر ادام.
«Iskeradam» پاراقشاسىنداعى بۇل جازبانىڭ كوممەنتاريىنە كوز سالساق: «وسكەندە كىم بولاسىڭ دەسە, قارعا قۋامىن» دەپ قالجىڭداسسا, ەندى ءبىرى «شەتەلگە وسىنداي جۇمىسقا ورنالاسۋ قانشالىقتى قاۋىپسىز؟», «جۇمىس تاۋىپ بەرەتىن ورتالىقتاردى قايدان تاپسا بولادى؟», دەگەن ساۋالدارىن جولداپ الەك.
اركىم-اق تالاساتىن جۇمىس. ويتكەنى شەتتە جۇمىس ىستەپ, ناپاقا تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرازى ەلدەگى قارىزىنان قۇتىلىپ, ءبىر ايدا تەمىر تۇلپار ساتىپ العان. ءارى ۇلىبريتانيا تمد ەلدەرىنەن ەڭبەك يمميگرانتتارىن تارتۋ ماقساتىندا بولىنەتىن كۆوتا سانىن ارتتىردى. وعان باستى سەبەپ – ۋكرايناداعى احۋالعا بايلانىستى شىعىس ەۋروپادان بريتاندىق فەرمالارداعى ماۋسىمدىق جۇمىسكەرلەر سانىنىڭ ازايۋى. بۇعان قوسا ەلدىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋى دا ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىرعان. سوندىقتان اعىلشىندار اۋىل شارۋاشىلىعى شاتقاياقتاپ قالماس ءۇشىن, بيىل جالدامالى جۇمىسشىلارعا 45 مىڭ كۆوتا بولگەن.
وسى ارالىقتا «باتىس ەلدەرىنىڭ ەڭبەك ۆيزاسىن الىپ بەرەمىن, سول جاقتان جالاقىسى جوعارى ماۋسىمدىق جۇمىس ۇسىنامىن» دەپ ۋادە بەرىپ, ورتالىق ازيادا جۇزدەگەن ادامنىڭ تاباناقى ماڭداي تەرمەن جيعان پ ۇلىن الىپ, تاقىرعا وتىرعىزعان الاياقتار جەتەرلىك. ولار وزدەرىن ادەتتە شەتەلدىك فيرما وكىلى نەمەسە دەلدال رەتىندە تانىستىرىپ, الدىن الا قىزمەت كورسەتۋ اقىسىن تولەۋدى سۇرايدى ەكەن. مۇنداي اككىلەردىڭ قۇربانى بولعان قازاقتار دا بار.
– مەن انگلياعا بارىپ جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنىن دوستارىمنان ەستىدىم. ولار ايىنا ميلليون تابۋعا بولادى دەگەن سوڭ, قاتتى قىزىعىپ, ينتەرنەتتەن وسى جاققا جۇمىسقا ورنالاستىرىپ بەرەتىن كومپانيالاردى ىزدەستىردىم. ارقايسىسىنا حابارلاسىپ, قىزمەت قۇنىن سۇرادىم. اقىسى دا اسپانداپ تۇر. مەندە 200 مىڭ تەڭگە قايدان بولسىن, ستۋدەنتپىن عوي, ارزان دۇنيەنى ىزدەيمىز. ءسويتىپ ءبىر تانىسىم, مامان تاپتى. باستاپقىدا 100 مىڭ تەڭگە تولەپ, انگلياعا بارعان سوڭ, جۇمىسىڭدى كورگەننەن كەيىن قالعانىن بەرۋگە بولادى دەپ, كەلىستىردى. ارينە ۋايىمدادىق. بىراق تاۋەكەل ەتىپ كورەيىك دەپ كەلىسكەن سومانى اۋداردىق. ارتىنشا ءبىر-ەكى اپتا كۇتتىك. وسى ارالىقتا قۇجاتتارىمىزدى سۇراپ تا ۇلگەردى. الدەبىر قاعازداردى جىبەرىپ, تولتىرۋىن ءوتىندى. سودان كەيىن, ول ادام تەلەفون كوتەرمەي, بىرتىندەپ ءىزىن سۋىتتى. ولار كىممەن, قالاي بايلانىسۋ كەرەك ەكەنىن جاتقا بىلەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, اقشاسىز, جۇمىسسىز قالدىق, – دەدى مۇحاممەد ۇلىقپانوۆ.
كەلەڭسىز جايتتاردى الدىن الۋ ءۇشىن بريتان ۇكىمەتى «Concordia», «Pro Force Limited», «Fruitful Jobs» جانە «AG Recruitment and Management Ltd.» اتتى ءىرى رەكرۋتينگتىك كومپانيانى ىرىكتەۋدەن وتكىزگەن-ءدى. ولار تەگىن قىزمەت كورسەتەدى. جالپى, بۇعان دەيىن دە وتانداستارىمىز انگلياعا زاڭدى تۇردە «Seasonal worker (Tier-5)» ۆيزاسىن الىپ, ۇشاق بيلەتىن عانا تولەپ, جۇمىس ىستەدى. ازاماتتار كوكونىس پەن باۋ-باقشا سەكتورىندا, وندىرىستىك ورىنداردا 6 ايعا دەيىن ەڭبەك ەتتى. ۇلىبريتانيا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بىلتىرعى دەرەگىنە سۇيەنسەك, قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا قازاقستاننان 1 700-گە جۋىق ادام جالدامالى جۇمىسقا تارتىلعان.
شەتەلگە جوڭكىلە باستاعانداردىڭ دەنى جاستار دەپ ايتتىق. الەۋمەتتانۋشى ايدىن لۇقپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تاجىريبە مەن قارىم-قابىلەتى بولماسا, ەلىمىزدە 14 پەن 35 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتارعا 500 مىڭ تەڭگە مەن 1 ملن تەڭگەنىڭ اينالاسىندا جالاقىسى بار جۇمىس تابۋ قيىن ەكەن. «ال ولاردىڭ تانىمى باياعى قازاقى قاناعاتشىلدىقتان گورى, جەتىلسەم, كورسەم دەگەن قاعيداتپەن ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان ەميگراتسياعا يتەرمەيتىن بىردەن ءبىر فاكتور – قازاقستانداعى جالاقىنىڭ ازدىعى» دەگەن ويدا الەۋمەتتانۋشى.
– ەڭبەك رەسۋرستارىن ءالى دە رەتتەۋ كەرەك. قانشا گرانت ءبولىنۋ كەرەك, قانداي اۋىلعا قانداي ماماندار جەتىسپەيدى بارلىعىن ءجىتى باقىلاۋ قاجەت. بۇرىن جاقىن شەتەلدەگى جۇمىس كۇشى ءوز ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا مول تابىس تابۋ ءۇشىن قۇرىلىس, قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ ەسىگىن قاعاتىن بولسا, ەندى ءوز وتانداستارىمىز شەتەلگە ناپاقا تابۋ ءۇشىن شەكارا اسۋى قاتتى ويلاندىرادى. ارينە, كۇنكورىس قامى ءۇشىن عوي. بىراق بۇل مەملەكەتتىڭ ىشكى جۇمىس كۇشتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى جوق دەگەندى بىلدىرەدى. قول بۇلعاپ شاقىرىپ وتىرعان انگليا, كانادا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەر, ىرگەمىزدەگى رەسەيگە دە ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلار دەپ التى ايلاپ جۇمىسقا كەتىپ جاتقاندار كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. ويتكەنى قازىر جۇمىسىڭ بولسا, بولاشاققا سەنىممەن قارايسىڭ. بالالارىڭدى الاڭسىز اسىراي الاتىنىڭدى تۇيسىنەسىڭ. بۇل – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالۋى كەرەك ماسەلە. بىزدە جۇمىسسىزدار سانى ءالى ازايماي تۇر. ونىڭ ۇستىنە جالاقى تومەن. ايلىعى شايلىعىنان اسپاي وتىرعان وتباسىلار كوپ. بىرەۋلەر بالاسىنىڭ وقۋىن وتەۋ ءۇشىن زار جۇگىرسە, كەيبىرەۋلەرى بۇگىنگى اسىن تاۋىپ بەرسەم بولدى دەپ تىراشتانىپ ءجۇر. ۇكىمەت جالاقى مەن جاردەماقىنى, زەينەتكەرلەردىڭ اقشاسىن وسىردىك دەگەنىنىڭ ەرتەسىندە تاماق باعاسى دا قىمباتتاپ كەتەدى. وعان ۇيرەندىك. ەڭبەك نارىعىندا بيزنەس تاراپىنان, مەملەكەت تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان جۇمىستىڭ وتەماقىسى وتە تومەن. تەك ايتارىم, بىزدە ورتا تاپ قالىپتاسپاي, قوعامدا تۇراقتى دامۋ بولمايدى. مەيلى 10-15% باي بولسىن, بىراق 70%-ى وزدەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرا الاتىن ازاماتتار بولۋى قاجەت. سوندا عانا ەلدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال جاقسارادى, – دەدى ايدىن لۇقپانوۆ.
قوش, انگلياعا بارىپ-كەلگەندەردىڭ بارلىعى مەملەكەت باقىلاۋىندا دەدىك. ال وڭتۇستىك كورەياعا زاڭسىز جولمەن كەتەتىندەردىڭ دە قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى ەكەن. كورەي ەلىنە اعىلعان وتانداستارىمىزدىڭ سانى ەكى جىل بۇرىن 35 مىڭعا جەتكەن. بۇگىندە ستاتيستيكا بۇدان ارتپاسا, كەمىمەگەنى انىق. بۇل الاڭداتارلىق جاعداي. بىرنەشە اي بۇرىن اۋەجايدان قاشقان ەكى قازاقتىڭ وقيعاسى كوپتىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرگەن ەدى. ويتكەنى وڭتۇستىك كورەيا بيلىگىنىڭ ۇكىمىمەن شەكارانى كەسىپ وتپەك بولعانى ءۇشىن عانا 15 جىلعا تەمىر تورعا توعىتىلعان-دى.
– باستى ماسەلە – ەڭبەك ەتۋگە زاڭنامالىق نەگىز, رۇقساتتىڭ بولماۋى. كەزىندە 2014 جىلى كورەي ەلى «ەڭبەككە رۇقسات بەرۋ» جۇيەسىن ۇسىنعان بولاتىن, بىراق ول كەزدە جاعداي باسقا بولدى, بۇگىنگىدەي قاجەتتىلىك بولماعان. سول سەبەپتى ۇسىنىستان باس تارتقانبىز. قازىر وتانداستارىمىزدىڭ ءبىرازى سول ەلدە زاڭسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەرى بارىمىزگە ايان, سوندىقتان حالىقتىڭ سۇرانىسىنا وراي ەڭبەك ەتۋدى زاڭداستىرۋ باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. الداعى ەكى جىل ىشىندە قازاقستان ءىرى كومپانيالار شوعىرلانعان وڭتۇستىك كورەيا, ءباا, تۇركيا سىندى بارلىعى 5 ەلمەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن الدىمەن جۇمىسقا جىبەرەتىن ەلدەگى ءىرى كومپانيالارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋ, سوسىن ءبىزدىڭ وتانداستار ءجيى باراتىن ەلدەرمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى جونىندە كەلىسىمگە كەلۋ قاراستىرىلعان, – دەدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات ابۋلحاتين.
ەگەر كوزدەلگەن ەلدەردە زاڭدى نەگىزدە ەڭبەك ەتۋگە رۇقسات ەتىلسە, جۇمىس بەرۋشىلەردەن ۋاقتىلى جالاقى تولەۋىن, ءتيىستى الەۋمەتتىك جارنالار مەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ ءجۇرۋىن تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىلىمىز. ەگەر زاڭسىز ارەكەتتەر ورىن العان جاعدايدا سوتقا جۇگىنە الۋ, جالپى جىراقتا ءجۇرىپ جان باققان وتانداستارىمىزدى قورعاي الۋعا مۇمكىندىك اشىلادى. بۇعان قوسا توسىننان توسىرقاتاتىن جايتتار تۋىنداعاندا ەلشىلىك ارقىلى ولاردى ەلگە قايتارۋ, جەكەمەنشىك جۇمىسپەن قامتۋ اگەنتتىكتەرى ارقىلى وتانىنا ورالۋعا كەپىلدىك بولادى.
ازىرگە ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىن ەسكەرسەك, ەلدەگى 14-29 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,8%-دى قۇرايدى. دەمەك جاستار قازاقستاندا جاقسى جالاقى تاۋىپ, جارقىن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءالى ءبىراز ۋاقىت كەرەك. ويتكەنى ءبىز كوتەرگەن ءبىر عانا پروبلەمانىڭ استارىندا رەت-رەتىمەن تىزبەكتەلگەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشەتىن بىرنەشە ماسەلە جاتىر.
