ايتكەنمەن, اتالعان زاڭنىڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ونى دايىنداعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارىنا كەيبىر سىني ەسكەرتپەلەر ايتقان ەدى. ولارعا جاۋاپ قايتارعان شەنەۋنىكتەر: «بۇل زاڭ جوباسىن قىسقا مەرزىمدە اسىعىس ازىرلەۋىمىزگە تۋرا كەلدى. سىزدەر كورسەتكەن ولقىلىقتاردى الداعى ۋاقىتتا تۇزەتەمىز», دەپ اقتالىپ, ۋادە بەرگەن. دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنشە, باستى كەمشىلىك – «ارداگەر» مارتەبەسى بەرىلەتىن ادامدار ساناتىنىڭ تىم شەكتەۋلىلىگى ەدى. سەبەبى اتالعان زاڭعا سايكەس ارداگەرلەر بولىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرى, باسقا مەملەكەتتەردiڭ اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ارداگەرلەرى, جەڭىلدىكتەر بويىنشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن ارداگەرلەر جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى تانىلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە تەك سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى, ءۇش دارەجەلى ەڭبەك داڭقى وردەنىنىڭ يەگەرلەرى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى», «حالىق قاھارمانى» اتاقتارىنا يە بولعان ادامدار, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا تىلداعى قاجىرلى ەڭبەگى مەن ءمىنسىز اسكەري قىزمەتى ءۇشىن بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ وردەندەرىمەن جانە مەدالدارىمەن ناگرادتالعان ادامدار, 1941 جىلعى 22 ماۋسىم – 1945 جىلعى 9 مامىر ارالىعىندا كەمiندە التى اي جۇمىس iستەگەن ادامدار جاتقىزىلدى.
الايدا ۇزاق جىل بويى ەڭبەك ەتىپ, جاسىنا بايلانىستى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان كوپتەگەن زەينەتكەر زاڭ جۇزىندە ارداگەر قاتارىنا ەنبەي قالدى.
بۇل اعاتتىق ارادا ءبىر جىل بەس ايدان استام ۋاقىت وتكەندە تۇزەتىلدى. ناقتى ايتساق, 2021 جىلعى 12 قازاندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ «ەڭبەك ارداگەرلەرى» اتتى 7-بابى «جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن نەمەسە ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋشىلار بولىپ تابىلاتىن جانە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وردەندەرىمەن نەمەسە مەدالدارىمەن ناگرادتالعان نە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى اتاقتارىنا يە بولعان, نە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ناگرادتالعان, نە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆەدومستۆولىق ناگرادالارىمەن ناگرادتالعان ادامدار» دەگەن جاڭا 5-تارماقپەن تولىقتىرىلدى. بىراق پايىمداپ قاراساق, بۇل تۇزەتۋمەن دە تولىق كەلىسۋ قيىن. ويتكەنى «ەڭبەك ارداگەرى» قۇرمەتتى اتاعى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ناگرادالارىمەن ماراپاتتالعان زەينەتكەرلەرگە عانا بەرىلۋى ادىلدىككە جاتا قويار ما ەكەن؟ ونىڭ ۇستىنە, جاپپاي جەمقورلىقتان ءالى ارىلىپ بولماعان ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردى كوبىنەسە شەنەۋنىكتەرمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان پىسىقاي جاندار يەلەنىپ جاتاتىنى, ال ءومىر بويى ادال ەڭبەك ەتىپ, ەل ىشىندە ابىرويعا بولەنگەن قاراپايىم ادامداردىڭ مۇنداي قۇرمەتكە بولەنۋى نەكەن-ساياق ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى تاپسىرىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 5-تارماعىن قايتا قاراپ, «ەڭبەك ارداگەرى» ساناتىنا جاتقىزىلاتىن ادامدار تىزبەسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەت دەپ بىلەمىز.
ال وسى زاڭناماعا كەيىن قوسىلعان توپتاعى ەڭبەك ارداگەرلەرىنە كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ەل قازىناسىنا سالماق تۇسىرەتىندەي كوپ ەمەس. «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ 12-بابىنا سايكەس ولارعا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىندە تىركەلگەن ەمحانالاردى زەينەتكەرلىككە شىققان كەزدە دە پايدالانۋ قۇقىعى بەرىلگەن جانە قايتىس بولعان جاعدايدا وتباسى مۇشەلەرىنە نە ونى جەرلەۋدى جۇزەگە اسىرعان ادامعا بىرجولعى تولەم تولەۋ قاراستىرىلعان. بيىلعى جىلى قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكستە وسى ساناتتاعى ەڭبەك ارداگەرلەرىنە ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەۋ كوزدەلمەگەن.
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت: «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن زەينەتكەرلەردىڭ ءبارى دە ەڭبەك ارداگەرلەرى بولىپ سانالىپ كەلدى. ولار ءارتۇرلى دەڭگەيلەردەگى ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ مۇشەلەرى رەتىندە قوعامدىق جۇمىستارعا حال-قادەرلەرىنشە اتسالىستى. ەندى مۇنداي ۇيىمداردىڭ قايسىنىڭ بولسىن اتاۋىن «ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەر ۇيىمى» دەپ وزگەرتۋ كەرەك. سەبەبى «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ بويىنشا زەينەتكەرلەردىڭ ءبارى بىردەي ارداگەر ساناتىنا جاتقىزىلمايتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
«ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە جىبەرىلگەن ەكىنشى ءبىر اعاتتىق – اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ارداگەرلەرى 1995 جىلعى 28 ساۋىردە قابىلدانعان « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرiنە جانە سولارعا تەڭەستiرiلگەن ادامدارعا بەرiلەتiن جەڭiلدiكتەر مەن ولاردى الەۋمەتتiك قورعاۋ تۋرالى» زاڭدا كوزدەلگەن كەيبىر جەڭىلدىكتەردەن قاعىلعانى. ماسەلەن, «اۋعاندىقتار» بۇرىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن ازاماتتار رەتىندە بiرiنشi كەزەكتە تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتىلۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشiن 30 جىلعا بەس پايىزدىق جەڭiلدiكتi كرەديتپەن نەسيە الۋ, كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ ۇيلەرiندەگi ءوزi تۇرىپ جاتقان پاتەرلەرiن تۇرعىن ءۇي زاڭناماسىندا بەلگiلەنگەن تارتiپپەن مەنشiككە الۋ سياقتى قۇقىقتارعا يە بولعان ەدى. «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا مۇنداي جەڭىلدىكتەر الىنىپ تاستالعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەۋمەتتىك كودەكسى 194-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس قازىر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە – 16 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (55 200 تەڭگە), ال اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ارداگەرلەرىنە نەبارى 6,19 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (21 355 تەڭگە) مولشەرىندە ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەنەدى.
«قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايدا بۇل تولەم وتە از. ويتكەنى اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ كوبىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن. بۇگىندە الدى 70-كە كەلسە, ارتى 55 جاستان استى. جارتىسىنان استامىنىڭ مۇگەدەكتىگى بار. وسى ساناتتا جۇرسە دە, مەملەكەت قورىنان پاتەر الا الماي جۇرگەندەرى قانشاما؟! ولار وزدەرىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن ادامدار رەتىندە سەزىنبەيدى. سوعان قاراماستان, اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسۋشىلار مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە, جالپى قوعامدا جاستاردى وتانعا سۇيىسپەنشىلىككە باۋلىپ, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى شىن مانىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى سەنات دەپۋتاتى امانگەلدى نۇعمانوۆ جۋىردا ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنا قازاقستاننان 21 239 ادام اتتانىپ, ونىڭ 947-ءسى جات جەردە قازا تاپقان, 1 770-ءى جاراقات العان. بۇگىنگى كۇنى «جاريالانباعان سوعىستان» ءتىرى ورالعان ازاماتتاردىڭ 16 مىڭعا جۋىعى عانا قالعان. شىنتۋايتىندا, ولار دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرلەرى سىندى ون سەگىزىندە وت كەشىپ, جۇيكەلەرىن توزدىرىپ, جازىلماس جان دەرتىنە شالدىقتى ەمەس پە؟ ەندەشە ولاردى ەش الالاماي, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشىلارمەن تەڭ دارەجەدە قامقورلىق كورسەتۋ – ادىلەتتى قازاقستانعا سىن.
