«ۆەرنىي» اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى و.جاندوسوۆ قول قويعان قاۋلى; اكادەميك ۆ.ۆ.ءبارتولدتىڭ قورىتىندىسى
الەمگە تانىمال جازۋشى, عالىم مۇحتار اۋەزوۆ: ء«بىزدىڭ قازاق – جەر اتى, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا, جەر, سۋ, جاپان دۇزدە كەزدەسەتىن كىشكەنە بۇلاق اتاۋىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى», دەيدى. نە جازسا دا, اقىل-وي تۇڭعيىعىنىڭ تەرەڭىنەن ارشىپ الىپ جازاتىن دانىشپان بۇل جولى دا تاۋىپ-اق ايتقان.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى نەگىزىن قالاعان قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قالىپتاسىپ, دامىعانىنا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. وزگە تۇركىتىلدەس ەلدەرگە بارىپ-كەلىپ جۇرگەندە بايقاعانىمىز: وتاندىق لينگۆيستيكا عىلىمى تۋىسقان حالىقتاردىڭ كوبىنەن وزىپ-اق تۇر. ايتسە دە, سان-سالادا دامىعان ءتىل ءبىلىمىنىڭ ۇلت تاريحىنا, شەجىرەسىنە, رۋحانياتىنا, ءتىپتى كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وتە جاقىنى – ونوماستيكا مەن ونىڭ ىرگەلى بولىگى – توپونيميكا سالاسى كەنجەلەۋ دامىدى. بۇعان كەشەگى كەر زامان, كەرەعار ساياسات كىنالى ەدى.
يمپەريالىق رەسەي مەن كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتى وزدەرى استامشىلىقپەن بۇراتانا, تۇزەم, «مادەنيەتتەن مەشەۋ قالعان» دەپ ايدار تاققان ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ, ولاردىڭ ىشىندە تاريحىن تەرەڭنەن تارتاتىن ءارى التىن وردا سالتانات قۇرعان زاماندا رەسەيدىڭ ءوزىن 3 عاسىر بويى تابانىندا ۇستاعان تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن سەرپىلتەتىن ەڭبەكتەردىڭ جازىلۋىنا ءتۇرلى توسقاۋىل قويدى.
دۇنيە سوزدەن تۇرادى. ءبىزدى قورشاعان ورتا, جاندى, جانسىز تابيعات – ءبارى سوزدەن قۇرالعان. ءبىز اتا-بابا تاريحى مەن اماناتىن سوزبەن ۇعامىز. ءتىپتى ولاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاق اشپاعان ءالى تالاي قۇپيالارى سوزبەن تاڭبالانىپ, سوزبەن جاسىرىنعان. بابالاردىڭ جان سىرىن ىزدەگەندە مەن دە ۇنەمى سوزگە جۇگىنەمىن. ءبىر عاجابى, ولار دا مەن ءۇشىن ءتورت كىتاپتان تۇرادى.
مۇنىڭ العاشقىسى – ءVىى-ءحىىى عاسىردا دۇنيەگە كەلگەن كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن ءسۇزىپ الىنعان 20 مىڭنان استام ءسوز بەن ءسوز تىركەسىنەن تۇراتىن, 1968 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ ايگىلى تۇركولوگتەرى د.م.ناسيلوۆ, ا.ن.كونونوۆ, ە.ر.تەنيشەۆ, ا.م.ششەرباكتاردىڭ باسشىلىعىمەن جارىق كورگەن «كونەتۇركى سوزدىگى» («درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار»). بۇل – الەم عالىمدارىن ءالى كۇنگە دەيىن تاڭ-تاماشا ەتۋمەن كەلە جاتقان عاجايىپ ەسكەرتكىش.
ەكىنشىسى – كورنەكتى تۇركولوگ, پروفەسسور ە.ۆ.سەۆورتياننىڭ باسشىلىعىمەن دايىندالعان 8 تومدىق «تۇركى تىلدەرىنىڭ ەتيمولوگيالىق سوزدىگى» («ەتيمولوگيچەسكي سلوۆار تيۋركسكيح يازىكوۆ»). بۇل دا سول زاماندا وركەنيەت كوشىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعان تۇركى حالىقتارىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى (سالىستىرۋ ءۇشىن: م.فاسمەر قۇراستىرعان «ورىس ءتىلىنىڭ ەتيمولوگيالىق سوزدىگى» 4 توم عانا).
ءۇشىنشىسى – ءحى عاسىرعا دەيىنگى اراب, پارسى, تۇركى عىلىمىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى مەن تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ ەنتسيكلوپەدياسى سانالاتىن ماحمۇد قاشقاريدىڭ «تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى» («ديۋاني لۋعات ات-تۇرك»). بۇل دا بۇگىنگە دەيىن عىلىمي قۇندىلىعىن جوعالتپاعان بىرەگەي ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك.
ءتورتىنشىسى – مۇسىلمان الەمى – «قىپشاق», ەۋروپالىقتار – «كۋمان», ورىس-سلاۆيان قاۋىمى «پولوۆەتس» دەپ اتاعان بابالارىمىزدان قالعان مول مۇرا جيناقتالعان, پروفەسسور الەكساندر گاركاۆەتستىڭ 2011 جىلى باسىلعان «قىپشاق سوزدىگى» («كىپچاكسكي سلوۆار») دەپ اتالاتىن
1 800 بەتتىك كەرە قارىس كىتابى.
وسى ماقالادا ءجيى جۇگىنەتىن ءتورت كىتاپقا ارنالعان قىسقاشا ەكسكۋرستان كەيىن تاقىرىپتىڭ قوسىمشا اتاۋىندا مەڭزەلگەن توپونيميكالىق پايىمداۋعا كوشەيىك.
توپونيميكا – ونوماستيكا عىلىمىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى. ەكەۋى دە ۇلت تاريحى مەن ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا اسەر ەتەدى. اۋەزوۆتەي دانانىڭ ءوزى جەر-سۋ اتاۋلارىندا «قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى» دەپ قاداپ تۇرىپ ايتۋى وسىدان شىققان.
توپونيميكا – قانشالىقتى ينتەگرالدىق عىلىم بولسا دا, ەڭ الدىمەن, ءتىل بىلىمىنە قاتىستى سالا. وندا جەكەلەگەن سوزدەردىڭ ماعىناسىن اشۋ عانا ەمەس, ءسوز جاساۋدىڭ پرينتسيپتەرى مەن زاڭدىلىعىن انىقتاۋ دا ەرەكشە ماڭىزعا يە.
قازىرگى ءتىل بىلىمىندە ءتىل تۋىستىعىن انىقتاۋدا ءتۇبىر سوزدەردەن تۇراتىن سەمانتيكالىق پرينتسيپپەن سوزجاسامدىق ءتۇزىلىم – گرامماتيكالىق قاعيداتقا ەرەكشە ماعىنا بەرىلەدى. بۇل – تاريحي-سالىستىرمالى ءتىل ءبىلىمى, ياعني ماكرو-كومپاراتيۆيستيكانىڭ زەرتتەۋ نىسانى. وسى سالا تىلدەر تۋىستىعىن, ءبىزدىڭ جاعدايدا التاي تىلدەر توبىنداعى حالىقتاردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, فولكلورىن, ەتنوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىن تەرەڭ ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى.
تۇركى تىلدەرى, شىعۋ تەگى عىلىمي پىكىرتالاس تۋعىزۋمەن كەلە جاتقان ساق-سكيف, عۇن تىلدەرىن بىلاي قويعاندا, كونەتۇركىدەن بەرگى كەزەڭنىڭ وزىندە ۇلكەن دامۋ جولىنان, گرامماتيكالىق تۇرلەنۋلەردەن ءوتتى. ونىڭ كونە ۇلگىلەرىنەن كوز جازىپ قالدىق. بىراق تابا بىلسەك, سونىڭ ءبارى ۇلتتىق توپونيميكا مەن فولكلوردا تۇنىپ تۇر.
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ىشىندە توپونيميكالىق زەرتتەۋلەرگە كوز جىبەرسەك, ونىڭ باستاۋىندا ع.قوڭقاشباەۆ, ە.قويشىباەۆ, ا.ءابدىراحمانوۆ, ت.جانۇزاقوۆ سەكىلدى اعا بۋىن عالىمدار تۇرعانىن بايقايمىز.
ءبىزدىڭ ماقسات – بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان «الماتى» دەگەن ءبىر عانا اتاۋدىڭ ەتيمولوگيالىق, توپونيميكالىق ماعىناسىن اشىپ, سەمانتيكالىق, گرامماتيكالىق تۇرعىدان تالداۋ.
كەز كەلگەن اتاۋ ءسوزدىڭ قۇپياسى سول اتاۋدى تۋدىرعان حالىقتىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ادەبيەتى مەن فولكلورى تۇرعىسىنان سالىستىرا تالداعاندا عانا اشىلادى. ءسوز سىرىن اشۋدىڭ ەكىنشى ءتاسىلى – ونىڭ مورفەما-ءتۇبىرىن وزگە تىلدەرمەن, اسىرەسە تۋىس تىلدەرمەن تىلارالىق دەريۆات تۇرعىسىنان سالىستىرا قاراۋ. ءۇشىنشى ءادىس سوزگە تازا لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساۋ: توپونەگىزگە جالعاناتىن جۇرناق, جالعاۋ, ياعني فورمانت اتاۋلى تالدانىپ, ءسوز جاساۋ, ءسوز تۋىنداتۋ تاسىلدەرى تالقىعا تۇسەدى. ءسوزدىڭ سەمانتيكاسىن اشۋدا ونىڭ اۋەزدىلىگىنە, دىبىستاردىڭ ۇندەستىگىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىلۋگە ءتيىس.
الماتىنىڭ ىرگەسى قالانعان كەزدەن باستاپ 1921 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ورتاعاسىرلىق اراب, پارسى, قىتاي, تۇرىك, شاعاتاي جانە قازاق تىلدەرىندەگى بىردە-ءبىر ەڭبەكتە «الما-اتا» دەگەن اتاۋ مۇلدە كەزدەسپەيدى. «الما-اتا» دەگەن ويكونيمدى توڭكەرىسكە دەيىن الماتىدا بولعان, ونى زەرتتەگەن, جالپى, وسى تاقىرىپقا قالام تارتقان ورىس عالىمدارى, ساياحاتشىلارى, ءتىپتى وتارلىق اپپارات شەنەۋنىكتەرىنىڭ بىردە-بىرەۋى قولدانباعان.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن ەسىمى تاريحتا قالعان كەيبىرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە توقتالا كەتەيىك. الماتىعا ءار جىلدارى كەلگەن عالىمدار مەن ساياحاتشىلار, زەرتتەۋشىلەر ول تۋرالى ءوز جازبالارىن قالدىردى. ورىستىڭ اسا كورنەكتى عالىمى شوقانعا قامقورلىق جاساپ, ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرگەن پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي «نەبەسنىي حرەبەت ي زايليسكي كراي» اتتى ەڭبەگىندە: «كۇن شىجىپ تۇرعان 30 تامىزدا (1856 جىل – م.ق-م.) جازىق دالا ارقىلى ۆەرنىيعا كەلدىم. الماتى القابىنان سوققان سامال جەل پىسكەن المالاردىڭ جۇپار ءيسىن اكەلدى (الما+تى, بۇل – المالى مەكەن)», – دەپ جازادى (سەميونوۆ-تيان-شانسكي پ.پ. پۋتەشەستۆيە ۆ تيان-شان, موسكۆا, 2009, س. 311). يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامىن 40 جىلعا جۋىق باسقارعان ءىرى عالىم الماتى اتاۋىنىڭ الماعا بايلانىستى (+تى) نۇسقاسىن ۇقىپتىلىقپەن ءتۇبىر سوزدەن ءبولىپ جازىپ, عىلىمي تياناقتىلىق كورسەتەدى.
تۇركىستان ولكەسى سىرداريا وبلىسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى دارەجەسىندە قىزمەت اتقارعان ورىس تاريحشىسى ي.ي.گەيەر دە توڭكەرىسكە دەيىن ەكى رەت باسىلعان «تۋركەستان» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىندە: «ۆەرنىي بۇراتانالار, دۇنگەندەر مەن ورىس كولونيستەرى اراسىندا «الماتى» دەگەن اتپەن بەلگىلى. بۇل «المالى تاۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى», دەپ جازادى (گەيەر ي.ي. تۋركەستان, 1909, س. 13).
ورىستىڭ بەلگىلى اسكەري گەوگراف-ساياحاتشىسى, كەيىن گەنەرال-مايور شەنىنە دەيىن كوتەرىلگەن م.ي.ۆەنيۋكوۆ ءوزىنىڭ «وچەركي زايليسكوگو كرايا ي پريچۋيسكوي سترانى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىنىڭ العاشقى تاراۋىندا «الماتى» دەپ, ونىڭ تاريحىنا, حالقىنا, گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالا كەلىپ: «الماتى كۇندەردىڭ كۇنىندە, ءتىپتى جاقىن ارادا بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ ەڭ ماڭىزدى ساۋدا ورنىنا اينالۋى مۇمكىن», دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى («زاپيسكي رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا», 1864, كن. 4). ىرگەسى قالانا باستاعانىنا نەبارى ءۇش-اق جىل وتكەن (ول الماتىدا 1859 جىلى بولعان) شاعىن بەكىنىس تۋرالى ونىڭ باتىل بولجامى تۇگەلدەي راسقا شىقتى.
اسا كورنەكتى زاڭگەر, كولچاك ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى, كەزىندە سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, توڭكەرىستەن سوڭ اۋەلى قىتايداعى حاربين ۋنيۆەرسيتەتىندە, كەيىن اقش-تاعى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور بولعان گ.ك.گينستىڭ «تارانچي ي دۋنگانە» دەيتىن ماقالاسىندا: «الماتا – ۆەرنىي قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى اتاۋى – الما دەگەن ماعىناعا يە. ويتكەنى ۆەرنىيدىڭ عاجايىپ اپورتىمەن داڭقى شىققان», – دەپ جازادى (گينس گ.ك. يستوريچەسكي ۆەستنيك. ت. 125, 1911, س. 676).
ۆەرنىيدىڭ الماتىدان تامىر تارتاتىنىن توڭكەرىسكە دەيىنگى ورىس ەنتسيكلوپەديالارى دا اتتاپ وتپەگەن. ماسەلەن, اۆتورلىعىنا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان تارتىلعان «نوۆىي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار»-داعى «ۆەرنىي» اتتى ماقالادا: «جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا ۆەرنىي ءالى كۇنگە دەيىن تاۋ بەتكەيىندەگى الما اعاشتارىنىڭ مولدىعىنان شىققان «الماتى» (المالى) دەگەن اتاۋمەن اتالادى», دەپ جازىلعان («نوۆىي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار», 1913 گ., ت. 12, س. 166).
اۋەلدە شاعىن بەكىنىس ۆەرنىيدا رەسەي وتارشىلدىعى ورتالىق ازياعا قاراي باعىتتالعان اسكەري-فورتيفيكاتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزىن كۇشەيتە ءتۇستى. سول كەزدەگى اسكەري قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگىندە ۆەرنىيدىڭ رەسمي اتاۋىمەن بىرگە ونىڭ الماتى نۇسقاسى دا انىقتاما رەتىندە قوسا قاباتتاسىپ ءجۇردى. ويتكەنى جەرگىلىكتى حالىق ۇزاق جىلدار بويى جات تىلدەن ەنگەن «ۆەرنىي» دەگەن اتاۋعا كوندىگە الماي, ونى «الماتى» دەگەن ۇيرەنشىكتى اتىمەن اتايتىن. وسىنداي قوسارلى اتاۋدان ابدەن ىعىر بولعاندىقتان 1867 جىلى وتارلىق بيلىك ۆەرنىي اتاۋىن الماتينسك («الما-اتا» ەمەس) دەپ وزگەرتەدى. الماتىتانۋشىلاردىڭ نازارىنان ۇنەمى تىس قالىپ كەلە جاتقان بۇل دەرەككە كۇمانمەن قارايتىندار دا بار. بۇل وزگەرىس ۇكىمەتتىك «ستەپنوي كوميسسيانىڭ» 1867 جىلى 11 ساۋىردەگى شەشىمىندە ناقتى كورسەتىلگەن. ءدال وسى جىلى قازاق ولكەسىندە اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورما جۇرگىزىلىپ, 13 شىلدەدە جەتىسۋ وبلىسى قايتا قۇرىلادى. جاڭادان قۇرىلعان وبلىستىڭ ورتالىعى رەتىندە الماتينسك قالاسى تاڭدالىپ, وعان بۇرىنعى ۆەرنىي اتاۋى قايتارىلادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ا.گورياچەۆا جاڭادان قۇرىلعان جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اتاۋىن وسىلاي كەلتىرەدى (ۋچەنىە زاپيسكي, ت. XXXVIII ۆىپۋسك, 1959, س. 103). بىراق بۇل ۇسىنىس وتپەي, وبلىس رەسمي تۇردە «سەميرەچەنسكايا وبلاست» دەگەن اتاۋىنا قايتا يە بولعان.
ۆەرنىيعا XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ولكە تاريحى مەن گەوگرافياسىن زەرتتەۋ ءۇشىن ەۋروپا مەن ورىستىڭ تالاي عالىمدارى كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ايگىلى ساياحاتشى, گەنەرال ن.م.پرجەۆالسكي, عالىمدار ي.ۆ.مۋشكەتوۆ پەن گ.د.رومانوۆسكي, ولكەنىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسىن زەرتتەۋگە زور ۇلەس قوسقان سانكت-پەتەربۋرگ عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ە.ل.رەگەل, بەلگىلى بوتانيك ا.م.فەتيسوۆ, جەتىسۋ ءوڭىرى, جالپى, تۇركىستان ولكەسىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسىن مۇقيات زەرتتەپ, تاماشا زەرتتەۋلەر قالدىرعان, ايگىلى زوولوگ ن.ا.سەۆەرتسەۆ, الەمگە ايگىلى نەمىس زوولوگى, الەمنىڭ كوپتەگەن تىلىنە اۋدارىلعان «جيزن جيۆوتنىح» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى ا.برەم, اتاقتى فرانتسۋز انتروپولوگى شارل ەجەن ۋيفالۆيلەر بولدى. بۇلاردىڭ قالامىنان شىققان ەڭبەكتەردىڭ بارىنەن كوزىمىزگە وتتاي باسىلاتىن اياۋلى الماتىنىڭ اتاۋىن مولىنان كەزدەستىرەمىز.
ەندى ورىس عالىمدارىنىڭ الماتىعا قاتىستى تۇجىرىمدارىن ءتامامداپ, «الما-اتا» اتاۋى قايدان شىقتى؟» دەگەن سۇراققا ورالايىق.
الماتى وبلىستىق مۇراعاتىندا جەتىسۋ وبلىستىق توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ قىزمەتىنە ارنالعان 350-قوردىڭ 1920-1921 جىلدارداعى بۇيرىقتار تىزىمىندە «الماتى» اتاۋىنىڭ كەيىنگى تاريحىن كۇرت وزگەرتكەن جەتىسۋ وبلىستىق رەۆكومىنىڭ توراعاسى 1921 جىلدىڭ
5 اقپانىندا قول قويعان 18-«a» ءنومىرلى بۇيرىق ساقتالعان. تۇپنۇسقانىڭ ءتىلى مەن راسىمدەلۋ ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ كەلتىرەر بولساق, وندا بىلاي دەلىنگەن: «بىۆشەە ۋكرەپلەنيە ۆەرنوە, وسنوۆاننوە نا مەستنوستي «الما-اتا», پري كولونيالنوم زاحۆاتە سەميرەچيا تسارسكيم سامودەرجاۆيەم ۆپوسلەدستۆي بىلو پرەوبرازوۆانو, پەرەيمەنوۆانو ي نىنە نازىۆاەتسيا گورودوم «ۆەرنىي».
كاك تو, تاك ي درۋگوە نايمەنوۆانيە, داننوە ۆ زناك ۆەرنوستي كولونيالنومۋ پرويزۆولۋ ۆ سوزداني ماسس پريوبرەستي يمەننو تاكوي سمىسل, چتو گور. ۆەرنىي پو سۆوەمۋ نايمەنوۆانيۋ ي پو سۆوەمۋ زناچەنيۋ ياۆلياەتسيا وپلوتوم تسارسكوگو سامودەرجاۆيا ۆ سرەدنەي ازي, نايمەنوۆانيە «ۆەرنىي», ۋكازىۆايۋششەە ي ۋۆەكوۆەچيۆايۋششەە كولونيزاتورسكوە پروشلوە, نە موجەت بىت تەرپيمو ترۋدياششيميسيا تەپەر, كوگدا ۆەرنىي پريوبرەل زناچەنيە رەۆوليۋتسيوننوگو تسەنترا سەميرەچيا.
سوبرانيە پرولەتارسكيح ورگانيزاتسي گورودا ۆەرناگو ي پرەدستاۆيتەلەي بەدنوتى اۋلوۆ ۋەزدا, 3 فەۆراليا 1921 گودا ۆ پريسۋتستۆي پرەزيديۋما تۋرتسيكا, پرينيمايا ۆو ۆنيمانيە ەتۋ پروشلۋيۋ يستوريچەسكۋيۋ رول گور. ۆەرناگو پوستانوۆيلو: پەرەيمەنوۆات گور. ۆەرنىي ۆ گورود الما-اتا (الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى, 350-قور, 1-تىزىمدەمە, 18-ءىس,146-بەت).
بۇيرىقتا جەتىسۋ وبلىستىق رەۆكومى بۇدان كەيىنگى بارلىق رەسمي ءىس-قاعازدا قالانىڭ اتىن «الما-اتا», ال ۋەزدىڭ اتىن «الما-اتينسكي» دەپ جازۋدى جالپىعا بىردەي مىندەتتەيدى. سول كەزدە جەتىسۋ وبلىسى تۇركىستان اسسر-ىنە كىرگەن, ال ول ءوز كەزەگىندە رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا مارتەبەسىندە بولعانىن دا ەسكەرتە كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.
بۇيرىققا قازاقستاننىڭ 20-30 جىلدارداعى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, كەيىن ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 2-حاتشىسى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن ەلشىل ازامات وراز قيقىم ۇلى جاندوسوۆ قول قويعان (سۋرەتتە). ەڭ باستىسى – قايراتكەر الماتىنىڭ ءدال ىرگەسىندە تۋعان, وسى قالاداعى ەرلەر گيمنازياسىن بىتىرگەن, ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكە تاريحىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى.
قالانىڭ اتىن وزگەرتكەنى ءۇشىن وراز اعامىزدى كىنالاۋعا بولا قويماس. ول وتارشىلدىق ەزگىنى بالا كۇنىنەن ءوز كوزىمەن كورىپ, «بۇراتانا, جابايى» دەگەن كەمسىتۋلەردى جاستايىنان-اق ەستىپ وسكەن. ءوزى تۋىپ-وسكەن قالانىڭ ەجەلدەن «الماتى» دەپ اتالاتىنىن دا جاقسى بىلگەن. ونىڭ قالا اتاۋىن جەدەلدەتە وزگەرتۋگە كىرىسكەن باستى ماقساتى – تاريحقا قيانات, ۇلت قابىلداۋىنا جات «ۆەرنىي» دەگەن اتتان تەزدەتىپ قۇتىلۋ ەدى. توراعانىڭ قالامىنان شىققان ورىس تىلىندەگى ماقالالارىنىڭ ءتىل-ستيلىنە قاراپ, بۇيرىقتى دا ءوز قولىمەن جازعان بولۋى مۇمكىن دەپ شامالايمىز. بۇيرىقتان وتارشىلدىق ەزگى مەن قاناۋعا دەگەن ىزا-كەك ايقىن بايقالادى. ونىڭ ماتىنىندە كەزدەسەتىن «كولونيالنىي زاحۆات», «كولونيالنىي پرويزۆول», «كولونيزاتورسكوە پروشلوە» تىركەستەرى وسىنى كورسەتەدى.
ارينە, و.جاندوسوۆ بۇيرىققا قول قويعاندا الماتى سول كەزدەگى ەل استاناسى ورىنبور دا, كەيىنگى باس قالاسى قىزىلوردا دا ەمەس, رەسپۋبليكاداعى كوپ ۋەزدىك ورتالىقتىڭ ءبىرى عانا ەدى. سوندىقتان رەۆكوم جاندوسوۆتىڭ بۇيرىعىمەن شاعىن قالا اتاۋىنىڭ وزگەرتىلۋىنە ەشكىم نازار اۋدارا قويماعان سىڭايلى. بىراق بۇيرىقتىڭ اتى – بۇيرىق. ءدال وسى قۇجاتتان كەيىن بارلىق رەسمي قاتىناستا قالانىڭ ورىسشا اتاۋى «الما-اتا» دەپ اتالا باستايدى, بىراق جەرگىلىكتى حالىق ونى ەسكى داستۇرمەن «الماتى» دەپ ايتۋدان جاڭىلعان جوق.
ۋەزدىك قالانى بىلاي قويعاندا, قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى اتاۋى «قىرعىز», ال رەسپۋبليكا «قىرعىز اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالعان تۇستا قابىلدانعان الماتىعا قاتىستى بۇيرىقتى قالانىڭ ەجەلگى تاريحي اتاۋىن قايتارۋعا ارنالعان ءبىر قادام العا جىلجۋ بولدى دەپ باعالاعان ءجون.
رەسپۋبليكامىزدى «قىرعىز اكسر-ءى» دەپ اتاپ كەلگەن تاريحي قيانات كەڭەستىك قازاقستاننىڭ 1925 جىلعى 15-19 ساۋىردە وتكەن V سەزىندە وزگەرتىلىپ, بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا اتاۋى «قازاقستان», «قازاق اكسر-ءى» دەپ اتالا باستادى. ءدال وسى سەزدە قازاق حالقىنىڭ بايىرعى اتاۋى دا قالپىنا كەلتىرىلدى, بىراق 1925-1936 جىلدار اراسىندا ۇلتىمىزدىڭ اتى ورىس تىلىندە «كازاك», ال رەسپۋبليكا «كازاكستان» دەپ جازىلىپ كەلدى. تەك قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1936 جىلعى 9 اقپانداعى قاۋلىسىمەن ورىس تىلىندە بۇگىنگىدەي «كازاح», «كازاحستان» دەپ جازۋ ءبىرجولاتا ورنىقتى.
ورتالىق ازيا مەن قازاقستاندا 1924-1925 جىلدارى وڭىردە ورنالاسقان بەس بىردەي رەسپۋبليكانىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا ەرەكشە اسەر ەتكەن ايرىقشا وقيعا بولىپ, رەسپۋبليكالاردىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق مەجەلەنۋى جۇزەگە استى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ەجەلدەن قازاقتاردىڭ اتا قونىسى بولعان اقمەشىت, تۇركىستان, شىمكەنت جانە قازالى ۋەزدەرى, اۋليەاتا ۋەزىنىڭ باسىم بولىگى, بۇرىنعى سىرداريا وبلىسىنا قاراستى تاشكەنت جانە ءمىرزاشول ۋەزدەرىنىڭ ەداۋىر جەرى قازاق رەسپۋبليكاسىنا ءوتتى. ءدال وسى كەزدە جەتىسۋ وبلىسىنىڭ الماتى, جاركەنت, لەپسى, قاپال ۋەزدەرى قازاقستان قۇرامىنا قايتارىلدى.
قازاق جەرى ءبىر كەزدەرى الاش ارىستارى جوسپارلاعانداي ءبىرتۇتاس اۋماققا اينالعاندا قازاقستان استاناسىن وزگەرتۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە شىعادى. رەسپۋبليكانىڭ باس قالاسىن تاڭداۋ قاتارداعى كوپ شارۋانىڭ ءبىرى ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سولاي بولا تۇرسا دا, استانانى قىزىلوردادان الماتىعا كوشىرۋ جايىن قاراستىرعان قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1927 جىلدىڭ
3 ناۋرىزىنداعى وتىرىسى كۇن تارتىبىنە ارتىق-كەمى جوق, تۇپ-تۋرا 20 ماسەلە شىعارىلىپتى. سونىڭ ەل ورتالىعىن اۋىستىرۋ جونىندەگى – 8-ماسەلەسى بويىنشا مىنانداي قاۋلى قابىلدانعان: «پرەزيديۋم كازتسيكا ي سوۆەت نارودنىح كوميسساروۆ كسسر پوستانوۆلياەت:
1. تسەنتر كسسر پەرەنەستي يز گ.كزىل-وردا ۆ گ.الما-اتا. 2. سروك پەرەنەسەنيا تسەنترا ۆ گ. الما-اتا وپرەدەليت كو ۆرەمەني ۋستانوۆلەنيا نورمالنوي ي بەسپەرەبوينوي سۆيازي س پوسلەدنيم.
3. ناستوياششەە پوستانوۆلەنيە ۆنەستي نا ۋتۆەرجدەنيە پرەدستوياششەگو شەستوگو ۆسەكازاحسكوگو سەزدا سوۆەتوۆ. 4. دليا پرورابوتكي پراكتيچەسكيح مەروپرياتي و پەرەنەسەني تسەنترا يز گ.كزىل-وردى ۆ الما-اتا سوزدات كوميسسيۋ پود پرەدسەداتەلستۆوم توۆ. كۋلۋمبەتوۆا ۆ سوستاۆە چلەنوۆ جولوبوۆا, مۋسينا, تاتيموۆا ي نوسوۆا» (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى, 30-قور, 1-ءتىزىم, 704-ءىس, 59-بۋما, 5-بەت).
اتالعان قاۋلىعا سايكەس 1927 جىلدىڭ 3 ساۋىرىندە وتكەن بۇكىلقازاقتىق VI سەزىندە قازاق اكسر-ءنىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ جوعارىداعى قاۋلىسى رەسمي تۇردە بەكىتىلەدى.
بۇل كەزدە وسى كۇنگى پارلامەنت ءرولىن اتقارعان – ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن 20-جىلدارداعى قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زور ەڭبەك سىڭىرگەن, اسىرەسە قىزىلوردا قالاسى استانا مارتەبەسىنە يە بولعاندا ونى اباتتاندىرۋعا زور ۇلەس قوسقان قايراتكەر تۇلعا جالاۋ مىڭباەۆ ەدى. ومىردەن تىم ەرتەرەك وزعان (1929 جىلى) بۇل ازاماتتىڭ ەل تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە. مۇستافا شوقايدىڭ ومىرىنە زور قاۋىپ تونگەندە, ءوز باسىن بايگەگە تىگە ءجۇرىپ, ونى ماڭعىستاۋ ارقىلى ازەربايجانعا جونەلتۋدى ۇيىمداستىرعان دا ءدال وسى جالاۋ مىڭباەۆ بولاتىن. «كىشى وكتيابر» جاسايمىن دەپ ءجۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن قىرىپ سالعان ف.گولوششەكيننىڭ سولاقاي ساياساتى باستالعان 1925 جىلى-اق وعان قاسقايا قارسى تۇرىپ, ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە اشىق تويتارىس بەرگەن ساباز دا وسى وتانشىل ازامات ەدى.
قاۋلى بۇكىلقازاقتىق سەزدە راسىمدەلگەن كەزدە توراعا مىڭباەۆ الماتى اتاۋىنىڭ ماسەلەسىن ءبىرجولاتا ايقىنداۋ ءۇشىن دۋالى اۋىز عىلىمي قاۋىمنىڭ پىكىرىنە جۇگىنەدى. ماسەلە كوتەرىلگەن كەزدە قازاقستان مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىندا عىلىمي اكادەمياسىن بىلاي قويعاندا, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيليالدارى دا ءالى اشىلا قويماعان ەدى.
ورتالىق ازيا مەن قازاقستاندا 1924 جىلى ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋ جۇزەگە اسىپ, ولاردىڭ ءوز ىشىندە جاڭا اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىكتەر قۇرىلا باستاعاندا وبلىس, گۋبەرنيا, ۋەزد, كەيىن اۋدان مەن قالا اتاۋلارىن بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلەدى. ەندى عانا ۇلتتىق مەملەكەتتىككە قول جەتكىزگەن ورتالىق ازيا حالىقتارى تاريحي نەگىزدە وزدەرىنىڭ ەجەلگى جەر-سۋ اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋگە قۇلشىنا كىرىسەدى.
كسرو عىلىم اكادەمياسى 1926 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وداقتاس جانە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ەرەكشە كوميتەت (وسوبىي كوميتەت پو يسسلەدوۆانيۋ سويۋزنىح ي اۆتونومنىح رەسپۋبليك) دەگەن ۇيىم قۇرادى. ارينە, ەرەكشە كوميتەتكە رۋحانيات ماسەلەلەرىنەن باسقا جاڭادان قۇرىلعان رەسپۋبليكالاردىڭ قازبا بايلىقتارى, ەكونوميكا مەن وندىرىستىك قۋاتىن زەرتتەۋ دە قوسا تاپسىرىلادى.
ەرەكشە كوميتەت قۇرامىندا اكادەميك ا.ە.فەرسمان باسقاراتىن قازاق اكسر-ءىن زەرتتەۋگە ارنالعان ارنايى كوميسسيا جاساقتالادى. بۇل كوميسسيادا ەسىمى ءدۇيىم جۇرتقا بەلگىلى اكادەميكتەر – ا.ن.سامويلوۆيچ, ي.م.گۋبكين, پروفەسسورلار س.ي.رۋدەنكو, ا.ا.گريگورەۆ, ت.ب. جەمىستى ەڭبەك ەتتى. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان دا وسى كوميسسيا جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, 1927 جىلى «اداي ۋەزىنىڭ قازاقتارى» اتتى ىرگەلى مونوگرافياسىن جاريالايدى. كوميسسيانىڭ باسقا سالالارداعى ەڭبەكتەرىن بىلاي قويعاندا, قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءلازىم.
ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ 30-قورىندا «و ترانسكريپتسي نازۆان. گور. الما-اتا» دەگەن بىرنەشە پاراقتان تۇراتىن تاريحي قۇجات ساقتالعان. قۇجاتتىڭ وڭ جاق بۇرىشىندا «پريلوجەنيە ك پروتوكولۋ زاسەدانيا وكيسار-ا وت 16.ءىV-1927» دەپ كورسەتىلگەن. مۇنداعى وكيسار – ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى ەرەكشە كوميتەتتىڭ اببرەۆياتۋراسى. «زاكليۋچەنيە اكادەميكا ۆ.ۆ.بارتولدا پو ۆوپروسۋ ترانسكريپتسي نازۆانيا گور. الماتى» دەگەن تاقىرىپ قويىلعان نەبارى ءبىر ابزاتستان تۇراتىن قۇجاتتى تۇپنۇسقا تىلىندە تولىقتاي كەلتىرەيىك. وندا بىلاي دەلىنگەن:
«الماتى» – سلوۆو, وبرازوۆاننوە يز تۋرەتسكوگو /يلي تيۋركسكوگو/ الما «يابلوكو»; سۋففيكس تى يلي تۋ ۆ ەتوم سمىسلە چاششە ۆسترەچاەتسيا ۆ مونگولسكيح وبرازوۆانياح, يلي ۆ تۋرەتسكيح, ي سلوۆا الماتى ۆ دومونگولسكي پەريود نە بىلو; س ءحىV ۆەكا ونو ۆسترەچاەتسيا چاستو ي, وچەۆيدنو, پونيمالوس ۆ زناچەني «مەستا گدە منوگو يابلوك». دو ۆوزنيكنوۆەنيا رۋسسكوگو گورودا «ۆەرنىي» /سناچالا ۋكرەپلەنيە «ۆەرنوە»/ مەستنوست /گورودا توگدا نە بىلو/ ۆسەگدا نازىۆالوس «الماتى»; توجە ساموە سلوۆو ۋپوترەبليالوس ۆ پيسمەننوي ي ۋستنوي رەچي مەستنوگو ناسەلەنيا دليا وبوزناچەنيا گورودا «ۆەرنىي». سلوۆو «الما-اتا» ەست, وچەۆيدنو, نارودنايا ەتيمولوگيا, ۆوزنيكشايا ۆ پوسلە رەۆوليۋتسيوننوە ۆرەميا, وچەۆيدنو, پوتومۋ, چتو نە زنالي زناچەنيا سۋففيكسا تى يلي تۋ ي پوتومۋ پرەدپوگالالي ۆ سلوۆە «الماتى» وشيبكۋ. سلوۆو «اتا» پري گەوگرافيچەسكيح نازۆانياح ۆسەگدا پرەدپولاگاەت سۋششەستۆوۆانيە ۆ داننوي مەستنوستي موگيلى سۆياتوگو, چەگو زدەس نەت» (قر وما, 30-قور, 1-ءتىزىم,
743-ءىس, 201-بەت).
اكادەميك بۇل قورىتىندىعا 1927 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە قول قويسا دا, بۇعان دەيىن الماتى تاريحىن ورتاعاسىرلىق عۇلاما قايراتكەرلەر بابىر, دۋلاتي شىعارمالارىمەن سالىستىرا زەرتتەپ, ونى ءوزىنىڭ تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بىرنەشە ەڭبەگىندە جاريالاعان بولاتىن (سۋرەتتە). اكادەميكتىڭ جازباشا پىكىرى كەلىپ تۇسكەن كەزدە جالاۋ مىڭباەۆ ءالى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ قىزمەتىندە (ول 28 ساۋىردە بوساتىلادى) ەدى.
مۇراعاتتا ساقتالعان بارتولد قورىتىندىسىنا قىزىل سيامەن «نەوبحوديمو وفورميت نازۆانيە گورودا «المالى» دەگەن بۇرىشتاما سوعىلىپ, اجىراتىپ وقۋعا كەلمەيتىن قول قويىلعان. حاتتىڭ قازاق واك-دە تىركەلگەنىن ەسكەرەر بولساق, ماسكەۋدەن كەلگەن رەسمي قۇجاتقا توراعا ج.مىڭباەۆ قانا بۇرىشتاما سوعۋى مۇمكىن.
مىڭباەۆتىڭ ءومىربايان دەرەكتەرىن پاراقتاي وتىرىپ, ونىڭ 1927 جىلعا دەيىن قىزمەت بابىمەن الماتىدا بولماعانىن ايقىنداۋ قيىن ەمەس. ماڭعىستاۋدا تۋىپ-وسكەن ازاماتتىڭ ول كەزدە اتاعى شىعا قويماعان ۋەزدىك دەڭگەيدەگى شاعىن قالانىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن كوپ بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. قازاقي ورتادا ءوسىپ, قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز جاساۋ, ءسوز تۋدىرۋ زاڭدىلىعىن جاقسى بىلەتىن مىڭباەۆ قالا اتاۋى اكادەميك جازىپ وتىرعانداي «الما» سوزىنەن شىقسا, «المالى» بولعانى دۇرىس دەپ شەشكەن.
وسى بۇرىشتامانىڭ تومەنگى جاعىندا: «يۋر. نا وفورملەنيە پۋتەم زاكوننىح ترەبوۆاني», – دەگەن تاعى ءبىر سويلەم جازىلعان. مۇنى جوعارىداعى بۇرىشتامانى زاڭ شەڭبەرىندە راسىمدەۋ ءۇشىن زاڭگەرگە بەرىلگەن تاپسىرما دەپ قابىلدادىق.
زاڭگەر تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, ءوز قورىتىندىسىن جاساعان. وندا: «راسسموترەۆ زاياۆلەنيە اكادەميكا بارتولدا, پولاگايۋ, چتو دەلو يدەت و پەرەيمەنوۆاني گ.الما-اتا ۆ الماتى, كاكوۆوە يميا لەكسيچەسكي بولەە پراۆيلنو. ا تاك كاك پەرەيمەنوۆانيا دەلايۋتسيا يسكليۋچيتەلنو تسيكوم سويۋزا ي ۆويتي س حوداتايستۆوم تۋدا چەرەز ۆتسمە نادلەجيت كتسيك, تو, پو موەمۋ منەنيۋ, پەرەپيسكۋ نادلەجيت پەرەدات ۆ كتسيك دليا وزناچەننوگو حوداتايستۆا. وسنوۆانيە: دەكرەت ۆتسيك (س.ۋ.№ 41-23 گ. №448)», – دەلىنگەن (سوندا, 207-بەت).
«يۋريسكونسۋلت نەنسبەرگ» دەپ قول قويىلعان قورىتىندى تىم قاساڭ, قۇرعاق تىلدە جازىلعان. زاڭ كەڭەسشىسىنە قايداعى ءبىر الماتىنىڭ تاعدىرى, اتاۋى ءبارىبىر ەكەندىگى ايقىن كورىنىپ تۇر.
اكادەميك بارتولد قورىتىندىسىنىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز. ءسىرا, 1921 جىلدان بەرى ءورىستىلدى قاتىناس قاعازدارى مەن رەسمي قۇجاتتاردا, ءباسپاسوز بەتتەرىندە «الما-اتا» دەپ جازۋ ءداستۇرى ورنىعىپ كەتكەندىكتەن, ءبارتولدتىڭ عىلىمي دالەلمەن ۇسىنعان «الماتى» نۇسقاسىن كوپ ەشكىم قالاماعان سياقتى. ونىڭ ۇستىنە ورىس ءتىلى گرامماتيكاسى نەگىزىندە ءبىلىم العان ادامعا «الماتى», «الماتىنەتس» دەپ جازۋ مەن دىبىستاۋدىڭ ورنىنا «الما-اتا», «المااتينەتس» دەپ جازۋ دا, ايتۋ دا الدەقايدا جەڭىل. ءتىپتى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قالاعا ونىڭ تاريحي «الماتى» اتاۋى رەسمي تۇردە قايتارىلىپ, ول مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى – كونستيتۋتسيامىزدان كورىنىس تاپسا دا, رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ 1995 جىلدىڭ 17 تامىزداعى «و ناپيساني نازۆاني گوسۋدارستۆ – بىۆشيح رەسپۋبليك سسسر ي يح ستوليتس» اتتى وكىمىندە قازاقستاننىڭ استاناسىن «الما-اتا» دەپ جازۋ كەرەكتىگى مىندەتتەلگەن.
مىڭ جىلدان استام تاريحى بار ەجەلگى قالانىڭ ورىس تىلىندەگى اتاۋى «الما-اتادان» «الماتى» بولىپ وزگەرتىلگەنىنە 30 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە بۇرىنعى اتاۋىن اڭسايتىن وتانداستارىمىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ورتامىزدان تابىلاتىنى جانە ارا-تۇرا قوعامدىق پىكىر تۋعىزىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرىپ قوياتىنى وكىنىشتى-اق. ولاردىڭ ىشىندە «الماتى» اتاۋى قازاق تىلىنە, جالپى تۇرىك تىلدەرىنە جات قۇبىلىس, بۇل موڭعول, ويرات تىلدەرىنەن قالعان سارقىنشاق دەيتىندەر دە بار. شىندىعىندا سولاي ما؟ ەندى وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەپ كورەيىك.
توپونيمدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن اشۋ ءۇشىن سول اتاۋ قويىلعان كەزەڭنىڭ تاريحىن دا ءبىلۋ شارت. ەگەر بۇل ءىرى قالانىڭ اتاۋى بولسا, وندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەزدە توپونيميست عالىمعا ارحەولوگتەر كومەككە كەلەدى. قالا تۋرالى ودان تابىلعان جادىگەرلەر سويلەيدى. وسىلاردىڭ ءبارىن جيناقتالا كەلە ەلدىڭ, جەردىڭ تۇتاس تاريحى جاسالادى.
سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان قازاق توپونيميكا عىلىمىنىڭ ءتول باسىندا قازاقتان شىققان العاشقى گەوگرافيا عىلىمىنىڭ كانديداتى (1949) عالي قوڭقاشباەۆ اقساقال تۇردى. ول قازاقستانداعى جەر-سۋ اتاۋلارىن عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ, بىرنەشە عىلىمي ەڭبەك جازدى.
ع.قوڭقاشباەۆ ءوزىنىڭ العاشقى زەرتتەۋلەرىندە-اق ەلىمىزدىڭ ۇلكەن قالاسى ءارى رەسمي استاناسى – الماتى تاريحىنا قالام تارتتى. ول 1948 جىلى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارلارىندا» جاريالانعان «نازۆانيە گورودا الما-اتا» دەگەن ەڭبەگىندە الماتىنىڭ ارعى-بەرگى زامانىنداعى كەزەڭدەرىنە تاريحي-گەوگرافيالىق تۇرعىدان شولۋ جاساي كەلىپ: «سلوۆو «الما» پو-كازاحسكي وزناچاەت «يابلوكو». س پريباۆلەنيەم ك وسنوۆە «الما» پريستاۆكي «تى» پولۋچاەتسيا سوچەتانيە «الماتى», نە سۆويستۆەننوە سوۆرەمەننومۋ كازاحسكومۋ يازىكۋ, يبو پريستاۆكا «تى» دوپۋسكاەتسيا ليش پوسلە كورنەي, وكانچيۆايۋششيحسيا نا گلۋحيە سوگلاسنىە (تاس – كامەن, تاستى – كامەننىي)», – دەپ جازادى.
عالىم بۇدان ءارى ءوز ويىن ساباقتاي ءتۇسىپ: «دليا ناس ۆپولنە ياسنو, چتو پريستاۆكا «تى» ۆ گەوگرافيچەسكيح نازۆانياح تيپا «الماتى» ياۆلياەتسيا درەۆنەي فورموي وكونچانيا ۆ گرۋپپە تيۋركو-مونگولسكيح يازىكوۆ (مەجدۋ پروچيم, پريستاۆكا «تى» ۆ ريادە مونگولسكيح يازىكوۆ سوحرانيلاس دو سەگو ۆرەمەني س تەم جە زناچەنيەم ي پوسلە گلاسنىح – سوگۋتى, موگۋتى ي در.», – دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى («قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارلارى», №58, 2-شىعارىلىمى, 1948, 77-بەت).
ع.قوڭقاشباەۆ «الماتى» ەتيمولوگياسىن «موڭعولدان شىققان» دەپ تۋرا تارتپايدى. قازاق جەرىندە تازا ۇلت ۇعىمنان تۋىنداعان «سىلەتى», «بۇعىتى», «بۇلانتى» سياقتى تازا تۇركىلىك سيپاتتاعى گيدرونيم, ورونيمدەردىڭ كەزدەسەتىنىن, «الماتىنىڭ» تۇبىرىنەن بارلىق تۇركى تىلدەرىندە تۋرا سول ماعىنادا كەزدەسەتىن «الما» ءسوزى مەن-مۇندالاپ تۇرعانىن جاقسى بىلەتىن قازاق عالىمى ونىڭ «تۇركى-مونعول» تىلدەر توبىنا ءتان كونە جۇرناق ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارادى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا ابايسىزدا ايتىلعان ءبىر عانا ءسوز ءۇشىن «پانتيۋركيست», «ۇلتشىل» دەگەن ايدار وپ-وڭاي تاعىلا سالاتىن زاماندا جاسالعان ساياسي ساقتىق جاتۋى دا مۇمكىن ەكەندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
عۇلاما عالىم س.ە.مالوۆ V–حV عاسىرلارداعى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن تۇگەل زەرتتەي كەلىپ: «يز سووتنوشەنيا بۋكۆ درەۆنەتيۋركسكيح رۋنيچەسكيح پامياتنيكوۆ ۆىحوديت, چتو ۆ يازىكە ەتيح (ي درەۆنيح ۋيگۋرسكيح) پامياتنيكوۆ پريحوديتسيا دوپۋستيت فونەتيچەسكيە كومپلەكسى زۆۋكوۆ رت, لت, نت ۆ رازلوجيمىح كورنياح», – دەپ جازادى. عالىم ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە كونە تۇركىلەر بۇگىنگىدەي «الدى» (ۆزيال) ەمەس, «ال+تى», «اندا» (تام) ەمەس, «ان-تا», «باردى» (حوديل) ەمەس, «بار+تى» دەپ ايتىپ, جازعاندىعىن كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ وسى جيناقتا كەزدەسەتىنىن ناقتى ۇلگىلەرمەن دالەلدەيدى (مالوۆ س.ە. پامياتنيكي درەۆنەتيۋركسكوي پيسمەننوستي. موسكۆا, 1951, 5-6 بەت.).
قازاق توپونيميكاسى التىن كەنىش سياقتى. تەرەڭىرەك قازعان سايىن ۇنەمى الدىڭنان عاجايىپ قازىنالارى شىعىپ وتىرادى. س.مالوۆ ايتىپ وتىرعان «لت» فونەتيكالىق جۇيەسىمەن ءسوزجاساۋ ءتاسىلى وزگە تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىندە الدەقاشان ۇمىتىلعانىمەن قازاقتاردا ساقتالعان. توپونيميست عالىم م.قوجان ۇلى اتىراۋ وبلىسىنداعى «التا» جەر اتاۋىن كونەتۇركىلىك «الت» ءسوزى الدىڭعى, ياعني «الدا» سوزىنەن شىققاندىعىن دالەلدەيدى (قوجان ۇلى م., اتىراۋ وبلىسىنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى, الماتى, 2005, 71-بەت).
توپونيميكا – تاريح, گەوگرافيا, ءتىل ءبىلىمىن قاتار قامتيتىن سينكرەتيكالىق عىلىم سالاسى. ونداعى ءاربىر تۇجىرىم تاريحي-لينگۆيستيكالىق كاتەگوريالاردى سالىستىرۋ, سالماقتاۋ, جۇيەلەۋ ارقىلى جاسالۋعا ءتيىس.
اعا بۋىن توپونيميستەرىنىڭ ءبىر توبى «الماتىنى» «الماتى + تاۋ» دەگەن ماعىنادان شىعارادى. ە.قويشىباەۆ 1974 جىلى جارىق كورگەن «كراتكي تولكوۆىي سلوۆار توپونيموۆ كازاحستانا» اتتى ەڭبەگىندە جانە 1985 جىلى باسىلعان وسى كىتاپتىڭ تولىقتىرىلعان نۇسقاسى – «قازاقستاننىڭ جەر-سۋ اتتارى سوزدىگىندە» وسىنداي پىكىردى العا تارتادى. كەيىنگى ەڭبەكتە اۆتور: «الماتى» اتاۋىن ەكى سوزدەن: الما جانە تۋ (تاۋ) سوزدەرىنەن بىرىككەن دەۋگە بولادى», – دەگەن تۇجىرىم ۇسىنادى.
بۇل پىكىرمەن دە كەلىسۋ قيىن. «الماتى» تاۋ اتىن بىلدىرەتىن ورونيم بولسا, «+تى» فورمانتىمەن جاسالعان قازاق جەرىندەگى تولىپ جاتقان گيدرونيم, زوونيم, فيتونيم, ويكونيمدەردى قايدا قويامىز.
زەرتتەۋشىلەردى سارساڭعا سالىپ جۇرگەن «-تى» توپوفورمانتى قايدان شىققان جانە بۇل قاي تىلگە ءتان قۇبىلىس؟ ەندى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. قازاقتىڭ كورنەكتى توپونيميست عالىمى ايتىم ءابدىراحمانوۆ بۇل تۋرالى: «-تى, -ءتى جۇرناقتارى قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ زاڭى بويىنشا -لى//-ءلى, -دى//-ءدى تۇرىنە اينالىپ, الماتى ەمەس المالى, شىدەرتى ەمەس شىدەرلى, ولەڭتى ەمەس ولەڭدى تۇردە بولۋى كەرەك ەدى. بىراق ولاي بولماي -ءتى//تى جۇرناقتارىنىڭ ساقتالۋى كونە قازاق تىلىندە دە مۇنداي فورمانىڭ بولعاندىعىن جانە ونىڭ ءوزى قازىرگى -لى//-ءلى, -دى//-ءدى ۆاريانتتارىنىڭ ەڭ ەسكى ءتۇرى ەكەندىگىن دالەلدەيدى» ء(ابدىراحمانوۆ ا. توپونيميكا جانە ەتيمولوگيا. پاۆلودار, 2010,
66-بەت), – دەپ كەسىمدى پىكىر ايتادى.
تىلدىك رەكونسترۋكتسيا تۇرعىسىنان العاندا سوزجاسامداعى كونەتۇركىلىك «تى» فورمانتى بۇگىنگى قولدانىستاعى «لى» جۇرناعىنىڭ باستاپقى پروفورماسى.
ۇلتتىق توپونيميكاداعى ءجيى كەزدەسەتىن «-تى» قوسىمشاسىنىڭ كونە تۇرىك ءتىلىنىڭ زاڭدى جالعاسى – قازىرگى قازاق تىلىندەگى كونە جۇرناقتىڭ ءبىرى ەكەندىگى جونىندەگى ماسەلەنىڭ باسىن ءبىرجولاتا اشىپ العاننان كەيىن سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.
ۇزاق جىلدار بويى تالقىعا تۇسكەن بۇل سۇراقتىڭ توقتامدى پىكىرىن تانىمال لينگۆيست عالىم تەلقوجا جانۇزاقوۆ ايتتى. ول: ء«سوز سوڭىنداعى قوسىمشا -تى جەر-سۋ اتتارىندا ءجيى كەزدەسەتىن, ءبىر نارسەنىڭ مولدىعىن, كوپتىگىن بىلدىرەتىن كوپتىك جالعاۋدىڭ كونە ءتۇرى»
(جانۇزاق ت. قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلارى. الماتى وبلىسى. الماتى, 2005, 62-بەت), – دەپ جازادى. ەگەر بۇل تۇجىرىمدى الماتىعا قولدانار بولساق, ول – الما جەمىسى مول وسكەن مەكەن. توپونيميكالىق اتاۋ سول جەردىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى, فلوراسى مەن فاۋناسىنان تۋىندايدى. الماتى – ءارى تاۋ, ءارى وزەن, ءارى المالى ءوڭىر. ءتىپتى الماتىنىڭ قوس بۇرىمى سياقتى الاتاۋدان كۇركىرەپ اققان, تاسىعاندا تاۋ قوپاراتىن قوس وزەن – ۇلكەن جانە كىشى الماتىنىڭ ءتۇبىرى دە «الما», ياعني جاعاسىندا الما جەمىسى مول وسكەن فيتونيمدىك ءارى گيدرونيمدىك اتاۋ.
قازىرگى قازاق ءتىلى – ەشبىر اسىرەلەۋسىز, تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ باي ءتىل. سانى 90 ميلليونعا جۋىق تۇرىك اعايىندار 2010 جىلى وسمانلى زامانىنان بەرگى قولدانىستاعى سوزدەردى تۇگەل جيناستىرىپ, 92 مىڭ ءسوز جانە 122 مىڭنان اسا فرازالىق تىركەستەردەن تۇراتىن «تۇركچە سوزلۋكتى» شىعاردى.
بىزدەر 2013 جىلى 106 مىڭ اتاۋ ءسوز, 154,3 مىڭنان استام لەكسيكالىق بىرلىكتەن تۇراتىن «قازاق سوزدىگىن» شىعاردىق. بۇل بار قازاقتىڭ ارداعى – انا ءتىلىمىزدىڭ تۇركى الەمىندەگى تەڭدەسسىز ءتىل ەكەندىگىنىڭ دالەلى. وسىدان-اق قازاق ءتىلىنىڭ قانشاما باي ەكەندىگىن ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرۋىڭىزگە بولادى.
كەيبىرەۋلەر «الماتى» دەگەن ءبىر عانا توپونيم توڭىرەگىندە وسىنشاما اڭگىمە ءوربىتۋدىڭ قاجەتى بار ما؟» دەپ ويلاۋى دا مۇمكىن. مۇندا ۇلكەن ساياسات, ەڭ باستىسى, ەلەۋلى ۇلتتىق مۇددە بار.
ەستون حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسى ءبىر ارىپتەن باستالعانى ءمالىم. ەستون كسر-ءىنىڭ جوعارى كەڭەسى كەڭەس وداعىنداعى جاريالىقتى پايدالانىپ, 1988 جىلى 7 جەلتوقساندا ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىندا مەملەكەت استاناسىن بۇرىنعىداي تاللين ەمەس, تاللينن دەپ جازۋ كەرەكتىگى جايىندا شەشىم قابىلدايدى. ءبىر اي وتپەي جاتىپ كونستيتۋتسياعا رەسمي تۇردە ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزەدى. ءدال وسى وقيعا ەل ىشىندە زور پاتريوتتىق, ۇلتتىق ورلەۋ تۋعىزدى. ناتيجەسىندە, ەستونيا كسرو-نى تاراتقان بەلوۆەج وقيعاسىنان ءبىر جارىم جىل بۇرىن (1990 جىلى 8 مامىردا) 1938 جىلعى ەستون رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن قالپىنا كەلتىردى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە ەستونيا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەسى بولىپ ۇلگەرگەن ەدى. تىلگە, ۇلتتىق مۇددەگە دەگەن ءبىر ارىپتەن باستاعان قۇرمەت تۇتاس ۇلتتى ۇلى مۇراتىنا جەتكىزدى.
قاسيەتتى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى: «ونوماستيكا سالاسى تاريحي سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى يدەولوگيالىق قۇرالى ەكەنى بەلگىلى. بۇل – مەملەكەتتىڭ شارۋاسى», – دەپ ونوماستيكاعا جالپىۇلتتىق باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سوزىنەن كەيىن سەڭ قوزعالدى. ەلدەگى ونوماستيكالىق قاعيدات پەن ىزدەنىسكە جاڭا سەرپىن كەلدى.
وتكەن جىلى حالقىمىزدىڭ وشكەنى جانىپ, بابالارىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان كيەلى ۇلىتاۋ مەن جەتىسۋ اتاۋلارى قايتا جاڭعىرىپ, وبلىستىق مارتەبەگە يە بولدى. ءبىر كەزدەگى ەلىمىزدىڭ ءتورت تاراپى – باتىس, شىعىس, سولتۇستىك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى دەپ اتالعاندا, ولار تاپ وسىلاي تاپجىلماي تۇراتىنداي كورىنەتىن. قازىر وڭتۇستىك ءوڭىر تۇركىستان وبلىسى بولىپ قايتا تۇلەدى.
ەندى جاڭارعان ءداستۇردى جۇيەلى جالعاستىرا وتىرىپ, سولتۇستىك قازاقستاندى – قىزىلجار وبلىسى دەپ, ال پەتروپاۆل قالاسىنا ۇلى حانىمىز ابىلايدىڭ ەسىمىن بەرەتىن كەز دە كەلىپ جەتكەن سياقتى.
قىزىلجار – قالا عانا ەمەس, ۇلىتاۋ, اتىراۋ, جەتىسۋ سياقتى توپونيميكادا حورونيم دەپ اتالاتىن تۇتاس ءوڭىردىڭ اتاۋى. ەگەر ساتىمەن وبلىس اتىن وسىلاي وزگەرتسەك, حالىقتىڭ تالاي ءان-جىرىنا ارقاۋ بولعان قىزىلجارداي ادەمى اتاۋدى قالپىنا كەلتىرىپ, ابىلاي حانداي ارۋاقتى ەردىڭ رۋحى الدىنداعى تالاي بۋىنىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىن ورىندار ەدىك.
ءدال وسى قالادا وتارلىق زاماننىڭ وزىندە-اق ورداسىن تىككەن, ايبىنى اسقان ابىلاي حان مۇنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىق. بۇل – حالقىمىزدىڭ ەكى جارىم عاسىر بويى كۇتكەن امانات-ارمانى.
وسى ماسەلەگە ء«الى دە بولسا ساقتىقپەن قارايىق» دەيتىندەر دە تابىلار. ىرگەدەگى رەسەي 1991 جىلدىڭ وزىندە-اق رەۆوليۋتسيا بەسىگى سانالىپ, ەشقاشان وزگەرمەستەي كورىنەتىن لەنينگرادتى – سانكت-پەتەربۋرگ, ال سۆەردلوۆسكىنى ەكاتەرينبۋرگ دەپ اتاپ, ەكى پاتشاسىن بىردەي قۇرمەتتەگەندە, بىزگە نەگە كەنەسارى مەن ابىلايداي قوس حانىمىزدى قاتارىنان ۇلىقتاماسقا؟! الدە عافۋ اقىن ايتقانداي: «باسقانىڭ پاتشاسىنىڭ ءبارى جاقسى, نەلىكتەن ءبىزدىڭ حاندار جامان بولعان» دەپ جۇرە بەرمەكپىز بە؟
كەنەسارىمەن قاتار ونىڭ داڭقتى باباسى – ابىلاي حاندى اسقاقتاتۋدى حالقىمىز پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ ايتقان «تاريحي سانا-سەزىمنىڭ جاڭعىرۋى», «قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ بەرەكەلى باستاۋى», ەل اڭساعان ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋى دەپ قابىلدايتىنىنا كامىل سەنەمىز.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
ۇعا اكادەميگى
