ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ ءى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 5%-دى قۇراعانىن باياندادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى 13%-عا جەتكەن. ولاردىڭ اعىنى كولىك پەن قويمالاۋدا – 57%-عا, ساۋدا-ساتتىقتا – 32,%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 22%-عا, ءبىلىم سالاسىندا – 21,5%-عا, سونداي-اق ونەركاسىپتە – 10,9%-عا, ونىڭ ىشىندە تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە 11,4%-عا وسكەن.
ىلگەرىلەگەن ىرگەلى ىستەر
الدىن الا جاسالعان قورىتىندى بويىنشا قاڭتار-مامىر ايلارىندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 8%-عا ءوسىپ, 55,8 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت 31,6 ملرد دوللارعا جەتتى, بۇل رەتتە وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى 3,8%-عا ءوسىپ, 10,2 ملرد دوللار بولعان. تاۋار يمپورتى 24,2 ملرد دوللاردى قۇراپتى. جالپى العاندا, رەسپۋبليكانىڭ وڭ ساۋدا بالانسى – شامامەن 7,4 ملرد دوللاردى دوڭگەلەتكەن.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 9,2 ترلن تەڭگەدەن استام كىرىس تۇسكەن. ءسويتىپ جوسپار 102,3%-عا ورىندالعان. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 6,1 ترلن, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 3,1 ترلن تەڭگەگە تولىققان. مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى – 99,3%-عا, رەسپۋبليكالىق شىعىستار – 99,4%-عا, جەرگىلىكتى شىعىستار 99,5%-عا ورىندالىپتى.
پرەمەر-مينيستر ەسەپتى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ وسۋىنە تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, وڭدەۋ ونەركاسىبى بويىنشا ماشينا جاساۋدا – 30%, اۆتوموبيل جاساۋدا – 40%, لوكوموتيۆتەر مەن ۆاگون وندىرىسىندە – 36%, ەلەكتر جابدىقتارىن شىعارۋدا 35% ءوسىم تىركەلدى. جەڭىل ونەركاسىپ – 24%-عا, توقىما ءوندىرىسى 42%-عا جۋىق وسكەن. تاۋ-كەن سالاسىنداعى وڭ سەرپىن شيكى مۇنايدىڭ – 5,6%-عا جانە تابيعي گازدىڭ 2,5%-عا ۇلعايۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. قۇرىلىستاعى ءوسىم – 12%-دان استام, اۋىل شارۋاشىلىعىندا –3%, قىزمەت كورسەتۋ سالاسى 5%-عا كوتەرىلگەن. رەسپۋبليكادا سۋسىن, ازىق-ت ۇلىك, پلاستماسسا بۇيىمدارى, مينەرالدى ونىمدەر, دايىن مەتالل بۇيىمدارى ءوندىرىسى دە ۇلعايىپتى. جالپى, 6 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى اباي, اقمولا, باتىس قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىندا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا تىركەلىپ وتىر.
سونداي-اق ونەركاسىپتىك ءونىم ءوندىرۋ كولەمى اقتوبەدە – 8,4%-عا, قاراعاندىدا – 7%-عا, قىزىلوردا دا – 1,7%-عا, باتىس قازاقستاندا 1%-عا جۋىق تومەندەگەن. ال سولتۇستىك قازاقستان جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ تومەندەۋى بايقالعان.
«اتالعان وڭىرلەر جىل اياعىنا دەيىن جاعدايدى تۇزەتۋگە ءتيىس», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەكونوميكانىڭ ەڭ كەمى 5%-عا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتىن ايتتى. بۇل حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن فاكتورعا اينالادى. ول ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيا ءۇشىن جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ولاردىڭ ارقايسىسىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ, كەلىسسوزدەردىڭ ءار ساتىسىن باقىلاۋعا الۋ كەرەك. اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى – باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جارتىجىلدىق قورىتىندى بويىنشا ينفلياتسيانىڭ جىلدىق كورسەتكىشى 14,6%-عا دەيىن تومەندەدى.
«الدىمىزدا ينفلياتسيانى 2 ەسە تومەندەتۋ مىندەتى تۇر. بۇل بارىمىزدەن ۇيلەسىمدى جانە جۇيەلى جۇمىستاردى تالاپ ەتەدى. ساۋدا مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە ينفلياتسيانى جوسپارلى مانگە دەيىن تومەندەتۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ءاليحان سمايىلوۆ جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ساپالى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزىن ايتتى. بۇل پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 14,4%-نا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرى
وتىرىستا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى دا قارالدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ءا.قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدى جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋ جانە باسقا دا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ تكش ينفراقۇرىلىمى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق بۇل سالادان جىلدار بويى جالاقىسى وسپەگەن بىلىكتى ماماندار ءجيى كەتىپ جاتىر.
وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلادى. وعان سايكەس 2023-2029 جىلدارعا 62 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن شامامەن 3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل 2029 جىلعا قاراي جەلىلەردىڭ توزۋىن 20%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا تاريفتىك ساياساتتا تۇتىنۋشى مۇددەسى – ءادىل باعاعا ساپالى قىزمەت باستى نازاردا.
2023 جىلى 5,8 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جوندەۋگە 250 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانعان. ەكىنشى توقساندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تكش كاسىپورىندارىنىڭ تاريفتەر مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى وزگەرتۋگە 212 ءوتىنىمىن بەكىتتى. ناتيجەسىندە, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ وزگەرۋى ۇستامدى بولدى. تۇتىنۋشى مەن كاسىپورىن مۇددەلەرى بالانسى قامتىلىپ, ورتاشا ەسەپپەن 10-نان 30%-عا دەيىن وسەدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ KPMG حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانياسى قازاقستاننىڭ 57 ەلەكتر ستانساسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە 37 جىلۋ ەنەرگەتيكالىق تورابىنىڭ تەحنيكالىق ءاۋديتىن اياقتاعانىن ايتتى. ەندى بارلىق ستانسا ارنايى ساناتقا ءبولىندى. ەنەرگەتيكالىق قازاندىقتاردىڭ 62%-ى, تۋربينالاردىڭ 58%-ى ەسكىرگەن, ولاردى اۋىستىرۋ قاجەت.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ رەسپۋبليكادا 128 مىڭ كم-گە جۋىق جىلۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ جەلىلەرى بار ەكەنىن باياندادى. ولاردىڭ جالپى توزۋى 51%-دى قۇرايدى. الدا بۇل كورسەتكىشتى 40%-عا دەيىن تومەندەتۋ مىندەتى تۇر. كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ ەڭ قاتتى توزۋى پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا بولعان. سونداي-اق بيىل 126 كم جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا 86 ملرد 300 ملن تەڭگە ءبولىندى. سۋمەن جابدىقتاۋ مەن سۋ تارتۋ جۇيەلەرىن سالۋعا, رەكونسترۋكتسيالاۋعا بيۋدجەتتەن 280 ملرد تەڭگە اجىراتىلعان.
پرەمەر-مينيستر تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى وتە كۇردەلى ەكەنىن ايتتى. ونى ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىنداعى اپاتتان بايقاۋعا بولادى. وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمى دا پروبلەمالاردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتتى. بارلىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىسىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى ينۆەستيتسيا قاجەت. سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى ىستەيدى.
بيىل تۇرعىندار ءۇشىن تاريفتەر 10%-دان 30%-عا دەيىن وسەدى. بۇل – بارىنشا ۇستامدى تاريف, ونسىز كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
«تاريف ماسەلەسىندە بارلىق تاراپتىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن ورتانى تابا ءبىلۋىمىز كەرەك. ياعني, سالانى دامىتۋ قاجەتتىلىگىن دە, حالىقتىڭ مۇمكىندىگىن دە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى ستانسالار, كوممۋنالدىق كاسىپورىندار ءىس جۇزىندە 3 جىلدان استام ۋاقىت بويى تابىسسىز جۇمىس ىستەپ كەلەتىنىن, سوندىقتان جوندەۋ جۇمىستارىنا قاراجات سالىنباعانىنا توقتالدى. قاراجات سالىنسا دا, ول قارىز الۋ ارقىلى نەمەسە مەملەكەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى. ال ەنەرگيا وبەكتىلەرىن جوندەۋ قۇنى ونداعان ەسەگە قىمباتتاپ كەتتى. جالاقى تومەندىگىنەن سالاداعى بىلىكتى ماماندار كەتە باستادى. كاسىپورىندار ولارعا ءتيىمدى جۇمىس ۇسىنا المادى. 2021 جىلدان باستاپ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولدى. ەندى ەلەكتر قۋاتىن ۇلعايتۋ كەرەك.
«سوندىقتان تاريفتەردى ءوسىرۋ – قاجەتتىلىك. ال ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتىن ەنگىزەتىن بولساق, ءتاريفتى وسىرۋدەن تۇسەتىن پايدا بىرەۋدىڭ قالتاسىنا كەتپەي, تىكەلەي ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىنىنا سەنىمدى بولامىز. جاڭا تاريفتىك ساياسات اشىقتىق, ەسەپتىلىك جانە جاريالىلىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەدى. ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
بۇرىن مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جانە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ تاريفتەرىن تۇزەتە المايتىن ەدى. ەندى وعان مۇمكىندىك بار. ايتسە دە, تاريفتەردىڭ ءوسۋى از قامتىلعان وتباسىلار تابىسىنا اسەر ەتپەيدى.
«جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن از قامتىلعان وتباسىلارعا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تولەۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي كومەگى بەرىلەدى. ول كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن شىعىستار وتباسىنىڭ اي سايىنعى ورتاشا جيىنتىق تابىسىنىڭ 10%-نان اسىپ كەتكەن جاعدايدا تولەنەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
قازىر ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كوممۋنالدىق سەكتوردا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. بىردە-ءبىر ءوڭىر جىلىتۋ ماۋسىمىندا اپاتتارعا جول بەرمەۋى ءتيىس. اسىرەسە, بۇل قۇرىلىس ماۋسىمى قىسقا جانە جىلىتۋ ماۋسىمى ەرتە باستالاتىن سولتۇستىك وبلىستار ءۇشىن وزەكتى.
«جوندەۋ جۇمىستارى ناقتى بەكىتىلگەن كەستەلەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بيىل شامامەن 6 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەر جوندەلەتىن بولادى. بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىن, ابدەن توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرى. 25 مىڭ كم-دەن استام قاراۋسىز جاتقان كوممۋنالدىق جەلىلەر مونوپوليستەرگە بەرىلەدى. ولار وسى جەلىلەردى رەتكە كەلتىرۋى كەرەك. اتالعان وزگەرىستەردىڭ ءبارىن ازاماتتار سەزىنۋگە ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ءسوز سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى قم-گە قما-مەن بىرلەسىپ, كوممۋنالدىق كاسىپورىندار مەن ستانسالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ءتيىستى تۇردە ورىنداۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, ۇلتتىق ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىنە تاريفتەردىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەي, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى تاپسىردى.
بيىل 947 مىڭ ادامدى جۇمىسقا تۇرۋعا ءتيىس
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 7 جىل ىشىندە 3,3 ملن وتانداسىمىزدى, ونىڭ ىشىندە كەمىندە 2,3 ملن جاستى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ شاراسىن ايتتى. وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى كومەگىمەن جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بەلسەندى توبى انىقتالىپتى. جىل باسىندا 947 مىڭ ازاماتتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى كوزدەيتىن 20 وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتاسى بەكىتىلدى. قازىر 441 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلدى, بۇل جوسپاردىڭ 47%-ىن قۇرايدى. ولاردىڭ اراسىندا جاستاردىڭ ۇلەسى 50% بولادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مينيسترلىك تاعى ءبىر جوبانى – كاسىپكەرلىك باستامالاردى قولداۋ ماقساتىندا جاستارعا جىلىنا 2,5%-دىق مولشەرلەمەمەن شاعىن نەسيە بەرۋدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە 5796 جاس كاسىپكەردى قولداۋعا 29 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. وڭىرلەردە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى تۋرالى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ پەن قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ باياندادى.
پرەمەر-مينيستر جەرگىلىكتى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى «10 مىڭ تۇرعىنعا – 100 جۇمىس ورنى» باستاماسى بويىنشا سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى اياسىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.
«جۇمىس بەرۋشىگە ادامداردى جۇمىسقا قابىلداۋ ءتيىمدى بولادى, ويتكەنى ول ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن سۋبسيديا الادى», دەپ اتاپ ءوتتى ءاليحان سمايىلوۆ.
جىل باسىنان بەرى جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە باسقا وڭىرلەردەن 1300-دەن استام وتباسى كوشىرىلگەن. كوشىپ كەلۋشىلەر جاڭا جەردە تۇراقتاپ قالۋعا مۇددەلى بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ بەيىمدەلۋىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەت. سونداي-اق 1 شىلدەدەن باستاپ وڭىرلەردە ەڭبەك ۇتقىرلىعى ورتالىقتارى جۇمىس ىستەي باستاعانى, بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جۇمىس ورىندارىنىڭ بىرىڭعاي بازاسى قۇرىلىپ جاتقانىن ەسكە سالدى.
«بۇل ازاماتتاردىڭ تەك قالا نەمەسە اۋدان شەگىندە عانا ەمەس, سونداي-اق ءوز وبلىسىندا نەمەسە ودان تىسقارى جەرلەردەگى بوس جۇمىس ورىندارىنا جۇمىسقا تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار ءىسىن دامىتۋ ءۇشىن شاعىن نەسيەلەر مەن گرانتتار بەرۋگە كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە 5 مىڭنان استام گرانت جانە جاستارعا 1,5 مىڭنان استام شاعىن نەسيە بەرىلدى. كونكۋرستىق نەگىزدە جاس كاسىپكەرلەرگە جىلدىق 2,5%-بەن جەڭىلدىكتى نەسيە ۇسىنىلادى. بۇدان باسقا, تۇراقتى جانە مەملەكەت سۋبسيديالايتىن قىزمەت ورىندارىنا جۇمىسقا تۇرۋ مۇمكىندىگى, قايتا ءبىلىم الۋ, بيزنەستى دامىتۋعا مەملەكەتتىك گرانت نەمەسە شاعىن نەسيەنى قالاي الۋعا بولاتىنى تۋرالى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلدى.
«اتالعان شارالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
قورىتىندىلاي كەلە, ءاليحان سمايىلوۆ وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتاسىن ىسكە اسىرۋدى, شاعىن نەسيەلەر بەرۋدە جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىسقا تۇرۋىنا باسا نازار اۋدارۋ مەن جالپى قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ تۇراقتى مونيتورينگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
