سول اتا ءداستۇرىمىز كەڭەس زامانىنداعى ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى ەۋروپالىق اشىق-شاشىق دەموكراتياعا ەلىكتەپ-سولىقتاۋدىڭ سالدارىنان ۇمىتىلا جازداپ, ونىڭ قادىرىن ەندى ەس جيىپ, ەتەك جيناپ, ەتەنە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا بەت بۇرعان قازىرگى كەزدە عانا ءتۇسىنىپ وتىرعان جايىمىز بار.
وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى 16 ناۋرىزدا جاريالاعان «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا: «مەملەكەت اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىك پەن سۇرانىسقا يە ءارى پارمەندى اقپارات قۇرالدارىن قۇرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارادى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى ءتيىمدى بايلانىس ارناسى بولا وتىرىپ, ەلدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى كوتەرە الادى جانە كوتەرۋگە مىندەتتى. بىراق مۇنى جوعارى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن جاساۋ كەرەك. ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ىدىراتۋ ءۇشىن سىرتتان بەرىلەتىن تاپسىرىستارمەن جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە كولەڭكەلى قالاماقى ءۇشىن ساياسي كلانداردىڭ استىرتىن تارتىسىنا قاتىسۋعا بولمايدى. جۋرناليستەر ءوز ەلىنە جانە ازاماتتارىنا شىنايى جاناشىر بولۋعا ءتيىس. تاۋەلسىز ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولماسا, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە سەنىمدىمىن. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, قوعامنىڭ سۇرانىسىن جانە مەدياسالانىڭ دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرە وتىرىپ, باق تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن.
ۇكىمەتكە بەرىلگەن وسى تاپسىرماعا سايكەس بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى 1999 جىلى قابىلدانعاندىقتان ەسكىرىپ, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالار سالاسىنداعى قازىرگى زامان تالابىنا سايكەسە الماي قالعان «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭنىڭ ورنىنا ءسوز بوستاندىعى, پىكىر ءپليۋراليزمى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان شەكتەۋلەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭدى ازىرلەدى. بۇل ءداستۇرلى باق پەن عالامتورداعى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اتقارىپ وتىرعان ءرولى مەن ءمان-ماڭىزى جەتە ەسكەرىلگەن زاماناۋي قۇجاتتى پارلامەنت دەپۋتاتتارى تالقىلاۋ ۇستىندە. بۇعان قوسا, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى دايىنداعان تاعى ءبىر جاڭا دا اسا قاجەتتى قۇجات – «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ جوباسىن پارلامەنت قابىلداپ, مەملەكەت باسشىسى وعان 10 شىلدەدە قول قويدى.
ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اتى وزىپ تۇرعان بۇگىنگى ۋاقىتتا ونلاين-پلاتفورمالار مەن ونلاين-جارنامانى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اتالعان زاڭنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. وندا ونلاين-پلاتفورمالار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىققا قايشى كونتەنتكە جول بەرمەۋ, ونلاين-پلاتفورمالاردا بالالاردى دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زيان كەلتىرەتىن اقپاراتتان قورعاۋ, ادامنىڭ دەربەس دەرەكتەرىن جيناۋ جəنە وڭدەۋ كەزىندە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى بەلگىلەنگەن.
ماسەلەن, ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ مەنشىك يەلەرى ۋəكىلەتتى ورگاننىڭ سۇراۋ سالۋىن العاننان كەيىن 24 ساعات ىشىندە ونى قاراۋعا, ادامنىڭ ومىرىنە قاتەر توندىرەتىن قۇقىققا قايشى كونتەنت انىقتالعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن دەرەۋ حاباردار ەتۋگە, كəمەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالاردى قابىلداۋعا, ۋəكىلەتتى ورگاننىڭ نۇسقاماسى نەگىزىندە ەل اۋماعىندا قۇقىققا قايشى كونتەنتتى, بالاعا قاتىستى كيبەربۋللينگ دەپ تانىلعان اقپاراتتى تاراتقان اككاۋنتتار قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋعا مىندەتتەلگەن.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ينتەرنەت ارقىلى جالعان اقپارات تاراتۋشىلارعا ايىپپۇل سالۋ تۋرالى تۇزەتۋلەر دە ەنگىزىلىپ وتىر. مىسالى, جالعان اقپارات تاراتقان ونلاين-پلاتفورمانى پايدالانۋشى ادامعا, ەگەر ونىڭ əرەكەتىندە قىلمىستىق بەلگى بولماسا, 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى. ال ينفليۋەنسەر (بلوگەر) جاساعان وسىنداي əرەكەت ءۇشىن 30 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى. وسىنداي əكىمشىلىك جازا قولدانىلعاننان كەيىن ءبىر جىل ىشىندە قايتالاپ جاسالعان əرەكەتتەر ءۇشىن ونلاين-پلاتفورمانى پايدالانۋشىعا 40 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنۋى نە ول 10 تəۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە əكىمشىلىك قاماققا الىنۋى مۇمكىن. ال بلوگەر مۇنداي ارەكەتتى ءبىر جىل ىشىندە قايتالاپ جاساسا, وندا ول 50 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيدى نە 15 تəۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە əكىمشىلىك قاماققا الىنادى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدەگى جاس مولشەرى 6-74 ارالىعىنداعى ادامداردىڭ 90 پايىزدان استامى ينتەرنەتتى پايدالانادى ەكەن. الايدا عالامتور وسىعان دەيىن ورتاق قاعيداتتارى جوق, «اركىم ءوز بەتىنشە تۇيە ايداعان» سالا بولىپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى, اسىرەسە جارناما ماسەلەسىندە قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءداستۇرلى باق ءۇشىن جوسىقسىز باسەكەلەستىك تۋعىزدى. تسيفرلىق ماركەتينگ, مەديا جانە كوممەرتسيامەن بايلانىستى نارىقتى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن امەريكالىق eMarketer كومپانياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ينتەرنەت-جارناماعا جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى جىل سايىن 15 پايىزعا ارتىپ وتىر. بۇل جونىندەگى كورسەتكىش قازىر ەلىمىزدە 34,4 ملرد تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن. «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭدا حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە ونلاين-پلاتفورمالارداعى جانە ينفليۋەنسەرلەردىڭ (بلوگەرلەردىڭ) كوممەرتسيالىق كوممۋنيكاتسيالارىنداعى بۇكىل جارنامانى بارىنشا ءمولدىر ەتۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. ەندى قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى, تانىمال تۇلعالار, بلوگەرلەر مەن ۆاينەرلەر, ونلاين-پلاتفورمادا كوممەرتسيالىق قىزمەتپەن اينالىساتىن باسقا دا ادامدار ءوز قىزمەتىن تەك زاڭ نەگىزىندە اتقارۋعا مىندەتتى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ Digital Services Act دەپ اتالاتىن تسيفرلىق قىزمەتتەر تۋرالى زاڭىنىڭ تالاپتارىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن ۇيلەستىرگەن جاڭا زاڭ شەتەلدىك الەۋمەتتىك جەلىلەردى قازاق تىلىنە بەيىمدەۋگە دە جول اشادى. ەندى ونلاين-پلاتفورمانىڭ مەنشىك يەسى قازاق تىلىندە ينتەرفەيستى پايدالانۋعا جانە كونتەنتتىڭ قازاق تىلىنە اۆتوماتتى تۇردە اۋدارىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋعا ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تۇركىستاندا وتكەن وتىرىسىندا مەملەكەتتىڭ اقپارات ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى ايتا كەلىپ: «قازىر باتىس ەلدەرىندە «انتي-ينفليۋەنسەر» دەگەن قوزعالىس بىرتە-بىرتە قالىپتاسىپ جاتىر. بۇل قوزعالىس ينتەرنەت باسىلىمدار ارقىلى ازاماتتارعا, جاستارعا تارايتىن بارلىق اقپاراتقا, دەرەكتەرگە, اسىرەسە جالعان ماعلۇماتتارعا, ياعني fake news-قا زور كۇمانمەن قارايدى, ياعني ادامداردىڭ ساناسىن جاۋلاپ جاتقان, ءتىپتى ولارعا يمانداي سەنۋگە بولاتىن يدەولوگيا سەكىلدى قۇبىلىستاردى جوققا شىعارادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جالعان اقپارات تاراتاتىن باسىلىم-سىماقتار بار. بۇل – قۇپيا ەمەس. ولاردىڭ ارتىندا ناقتى قالتالى ادامدار, ءتىپتى ىقپالدى ەلدەر بار. ال جاڭا قوزعالىستىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ, ەڭ الدىمەن, بۇل ادەبيەتتەگى, سونداي-اق اقپارات سالاسىنداعى ءداستۇردى ساقتاۋ. سوندىقتان ءبىز دە الەمدە بولىپ جاتقان وسى جاڭا ۇردىسكە نازار اۋدارعانىمىز ءجون. بۇل ۇردىستەر بۇگىندە ءتۇرلى اقپاراتپەن يدەولوگيالىق تۇرعىدان ۋلانىپ جاتقان قوعامدى ساۋىقتىراتىن كۇشكە اينالۋى ابدەن مۇمكىن», دەدى. مەملەكەت باسشىسى اقپارات سالاسىندا العا قويىپ وتىرعان وسىنداي ماڭىزدى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ مۇمكىندىك تۋعىزادى دەپ سانايمىز.
