جۇمباق قىز تاسى

عالىمداردىڭ پايىمىنشا, بالبالتاس كونە تۇركى-قىپشاق ەسكەرتكىشتەرى قاتارىنا جاتادى. ەل ىشىندە ايتىلىپ جۇرگەن اڭىز اڭگىمەلەرگە زەر سالساق, «جۇمباق قىز تاسىنداعى» بەينە تاۋلىكتىڭ ءبىر مەزگىلىندە, ياعني كۇندىزگى ساعات ۇشتەردە كورىنەدى. 1974 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلان باستاعان عالىمدار وڭىردە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كونە تۇركى زامانىنان دا بۇرىنعى ءداۋىردىڭ قونىس ورىندارىن اشقان. ەستۋىمىزشە, تابىلعان جادىگەرلەردى ارحەولوگ-عالىمدار الماتىعا الىپ كەتكەن. كەيبىرەۋى رەسپۋبليكالىق مۋزەيلەردە تۇر.

باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى رامازان نۇرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سول جولى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا «جۇمباق قىز» ماڭايىنان كوپ­تەگەن تاريحي ولجانى ىز­دەپ­­ تاپقان. بۇل جەردە وتە كونە زامان­­عا تيەسىلى ساق, عۇن مولالارى كەزدەسەدى.

– ءبىزدىڭ ولكەدە مۇنداي كونە قورىمدار بارشىلىق. دەگەنمەن الكەي حاقان ۇلى بۇل جەرگە ايرىقشا كوڭىل اۋدارعان. ول كەزدە شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ, شاپقىلاپ جۇرگەن الاڭسىز شاعىمىز عوي. ارحەولوگتەردىڭ ارەكەتىن سىرتتاي باقىلاپ تۇراتىنبىز, قىزىق كورىنەتىن. بىردە عالىمدار الگى جەردەن قىز بالانىڭ قىمبات تاستاردان جاسالعان اشەكەيلەرىن تاپتى. ەسكى ەرتوقىم قالدىقتارىن, كۇمىس ۇزەڭگى, ءۇش قىرلى جەبە ۇشتارىن دا كوردىك. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, ارحەولوگتەر سول جەردەگى قىز تاسىن كوتەرىپ, الماتىعا الىپ كەتپەكشى بول­عان ەكەن. الايدا ءتۇبى تەرەڭ كومىلگەن ءارى جۋان بولعان سوڭ بالبالتاستى شىعارا الماپتى. وكىنىشكە قاراي, تاس ورنىنان قوزعالىپ كەتتى دە الگى سۋرەت كەيىننەن كورىنبەيتىن بولدى. ءبىر تۋىسىمنىڭ بالاسى بىردە كەڭشاردىڭ قويىن ايداپ بارا جاتىپ, كۇندىزگى ساعات ۇشتەردە الگى قىز بەينەسىن كورگەنىن ايتتى. سودان بەرى قىز سۇلباسىن كوردىم دەپ ايتقان جان جوق, – دەيدى رامازان نۇرعاليەۆ.

قىز سۇلباسىنا ۇقسايتىن مۇن­داي بالبالتاستىڭ ءبىرى باياناۋىل اۋدانىنداعى قاراجار جانە قاراتومار اۋىلدارى ماڭىندا دا بار. س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەو­لو­گيالىق عىلىمي زەرتتەۋ ورتا­لىعىنىڭ باسشىسى ۆيكتور مەرتس قاراجارداعى بالبالتاستىڭ ورنا­لاسقان جەرى ەرەكشە ەكەنىن, الگى مەكەندە ساقتاردىڭ قۇرباندىق ءراسىمىن اتقارعان ورىندارى بول­عانىن ايتتى.

وكىنىشكە قاراي, اشىق دالادا جاتقان مۇنداي قورىمدار مەن بالبالتاستار ارنايى قورشالماعان. ولاردىڭ بارىن جەرگىلىكتى حالىق تا بىلە بەرمەيتىنگە ۇقسايدى. اكىمدىكتەر كونە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا الىپ, باسىنا بەلگى قويىپ, وتكەن-كەتكەندەر ءۇشىن مەنمۇندالاپ تۇرسا دەيسىڭ.

پاۆلودار وبلىسى,

باياناۋىل اۋدانى,

اۋليەلى قىزىلتاۋ