بۇل نىسان 1820 جىلى رەسەي يمپەراتورلىق «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىندا جاريالانعان ورىس كەن ينجەنەرى يۆان شانگيننىڭ كۇندەلىگى ارقىلى تانىس. وسىنداعى كۇندەلىكتە, «ەسىل-نۇرا بويىندا بوزوق اتتى كولدىڭ جاعاسىندا كونە قونىستىڭ ورنى بار» دەلىنگەن.
قالاشىققا العاش رەت 1999 جىلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن تانىمال ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ: «بۇل قونىس VII-IX عاسىرلاردان XVI-XVII عاسىرلارعا دەيىنگى ارالىقتا, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ كيەلى ورنى, ودان كەيىن كەرۋەن ساۋداسىن باقىلايتىن قىپشاقتار قونىسى بولدى» دەگەن پايىم جاساسا, ەسكەرتكىشكە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قالا قۇرىلىسىنىڭ تاريحي حرونولوگياسىن انىقتادى. ونداعى قورىتىندى بويىنشا: «VI عاسىردا ەجەلگى تۇركىلەر قۋاتتى اسكەري مەملەكەت قۇرىپ, وتۋكەن دالاسىنان باتىسقا قاراي دۋنايعا كوشكەن كەزدە (VII عاسىر) بۇل ورىنعا قالاشىق تۇرعىزعان» دەگەن بولجام ايتىلۋدا. ياعني بۇل قالاشىق كەرۋەن جولدارى تۇيىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ەگىنشىلىك, بالىق اۋلاۋ جانە كەرۋەن ساۋداسىن باسقارۋمەن اينالىساتىن ماڭىزدى ورىن رەتىندە ءومىر سۇرگەن. بۇعان قازبا كەزىندە تابىلعان: ستاتسيونارلىق, وندىرىستىك جانە يرريگاتسيالىق قۇرىلىستار قالدىعى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, زەرگەرلىك بۇيىمدار, مونەتالار جانە ت.ب. ارتەفاكتىلەر دالەل.
اتالعان نىسانعا ەسىل ستاتسيونارلىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى مارال حابدۋلينا باسقارىپ جۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا, بۇزىقتى كولىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا قونىس تەپكەن قالاشىقتىڭ نەگىزى قۇرىلىمى – 65 ح 55 مەتر اۋماقتى قامتىعان, جالپى, كورىنىسى ءۇش جاپىراقتى گۇل تارىزدەس ءۇش بولىكتەن (الاڭ-كۆارتال) تۇرادى. بەكىنىس تەرەڭدىگى – 2-3, ەنى 3-5 مەتر بولاتىن ورمەن قورشالىپ, سىرتقى جاعىنان شيكى كىرپىشپەن قامال-قابىرعا تۇرعىزىلعان. بۇل قامال-قابىرعا تابانىنىڭ قالىڭدىعى شامامەن – 8, ۇستىڭگى جاعىنىڭ ەنى – 5, بيىكتىگى 2-3 مەتر بولعانى جايلى ارحەولوگيالىق ولشەم ناتيجەسىندە انىقتالىپ وتىر.
سونداي-اق قالاشىقتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – سولتۇستىك الاڭى. ونىڭ ىشكى پلاتفورماسى ورمەن قورشالعان. كولەمى 35 x 35 شارشى مەتر. الاڭ بارلىق جاعىنان تىعىز جابىلىپ, ەجەلگى قونىسقا اپاراتىن جالعىز وتكەل وڭتۇستىك جاعىندا ورنالاسقان. قالاشىقتىڭ كومپوزيتسيالىق جاعدايى مەن ديزاين ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارعان ادام – سولتۇستىك الاڭ كۇللى بەكىنىستىڭ وزەگى ەكەنىن اڭعارادى. بۇل بولىككە قازبا جۇمىسى جاسالىپ, تومەنگى قاباتىنان ەرتە ورتاعاسىرلىق عيباداتحانانىڭ قالدىقتارى جانە ادامنىڭ قاڭقاسى تابىلدى. قالاشىقتىڭ كەلەسى بولىگى وڭتۇستىك الاڭ بولسا, ونىڭ ەنى – 3, تەرەڭدىگى 0,8-1 مەتر ورمەن قورشالعان جانە پلاتفورماسىندا قوس قاقپانىڭ سورابى ساقتالعان, ءۇشىنشى بولىك شىعىس الاڭى ىشكى پايدالانۋعا ارنالعان.
سونىمەن قاتار مۇندا اۋماعى 1000 ح 300 مەتردى قۇرايتىن سۋارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان ديحانشىلىق كاسىپ ايماعى انىقتالىپ وتىر. سۋارۋ قۇرىلىمى نەگىزگى ارنادان, ءبىرىنشى, ەكىنشى تاراتقىشتاردان جانە ۆاليكتەر جۇيەسىنەن تۇرعان. نەگىزگى ارنا بۇزىقتى كولىنەن شىعىسقا قاراي 580 مەتر سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ ەنى – 1, تەرەڭدىگى 0,3 مەتر. بۇنداي سۋارۋ جۇيەسى ەسىل القابىنىڭ تابيعي مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ, كولدەردى تابيعي سۋ قويماسى رەتىندە يگەرۋىمەن قۇندى. قويمالار كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە سۋعا تولادى. جازدا قاجەت بولعان جاعدايدا سۋدى ارنالار ارقىلى ەگىندىككە اعىزىپ وتىرعان.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋى بويىنشا, X عاسىردا بۇل جەرگە قىپشاق تايپالارى ءوز قاعاندارى ءۇشىن رەزيدەنتسيا تۇرعىزعان دەيدى. ويتكەنى بۇل مەكەن گەوستراتەگيالىق تۇرعىدان سارىارقانىڭ كىندىگى سولتۇستىك ءسىبىر باسسەينى: ەسىل, سىلەتى, شىدەرتى, نۇرا, سارىسۋ وزەندەرى تارماعىندا ورنالاسقان. ياعني بوزوق قالاشىعى – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى يگەرۋ جولىنداعى قىپشاقتاردىڭ العاشقى ورداسى.
ەسكەرتكىشتىڭ كەلەسى كەزەڭى XIII-XIV عاسىرلارعا جاتادى. بۇل – التىن وردا ءداۋىرى. بۇل كەزەڭگە حرونولوگيالىق تۇرعىدان قازبا بارىسىندا انىقتالعان تۇرعىن ۇيلەر مەن كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتەر جاتقىزىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار قورىمداعى ساۋلەت نىساندارىنىڭ ارتۇرلىلىگى (كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن جاسالعان تىكبۇرىشتى كەسەنەلەر) يسلامنىڭ دالالىق ايماقتاردا تارالۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىن ايعاقتايدى. ونىڭ سىرتىندا, ەسكەرتكىشتىڭ سولتۇستىك شەتىندە ورنالاسقان كوپكامەرالى تۇرعىن ۇيلەر XIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIV عاسىردىڭ ورتاسىنا ءتان. تۇرعىن ۇيلەردى بۇلاي جوسپارلاۋ انالوگى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن ورتا ازيا ساۋلەت ونەرىندە كەزدەسەدى. ءار بولمەدە بيىكتىگى – 20-40 سم, ەنى 0,8-1,0 م بولاتىن U ءتارىزدى سازدى سۋفالار مەن مۇرجاسى بار كىرپىشتەن جاسالعان قابىرعاعا بەكىتىلگەن وشاق ورنالاسقان. قابىرعالارعا تاۋاشالار سالىنعان. تۇرعىن ۇيلەر بولمەسىندە كەراميكا سىنىقتارى, تەمىردەن جاسالعان زاتتار, تاس ديىرمەندەر, بالىق سۇيەكتەرىنەن جاسالعان مونشاقتار تابىلىپ وتىر.
«ەڭ باستىسى, بوزوق قالاشىعى – قازاقستاننىڭ دالالىق ايماعىنىڭ العاشقى ورتاعاسىرلىق, سونىڭ ىشىندە شىعىس دەشتى-قىپشاقتىڭ دالا ايماقتارىن يسلامداستىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر», دەيدى مۋزەي-قورىقتىڭ عىلىمي حاتشىسى ايناگۇل عانيەۆا حانىم.
قازىرگى تاڭدا ەلوردا ىرگەسىندەگى ەجەلگى قونىس, ەسكى جۇرتقا دالالىقتاردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قالدىرعان ءىزى دەگەن تاريحي باعا بەرىلىپ, بۇل يدەيانى ورنىقتىرۋ ماقساتىندا, اتالعان مەكەمە قالاشىق اۋماعىنا ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ جيىنتىعى ىسپەتتەس «اسپاناستى مۋزەي» اشۋ ىسىمەن اينالىسىپ جاتىر.
تارقاتىپ ايتار بولساق, ««مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى نەگىزىندە 2004 جىلى بوزوق قالاشىعىندا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق عىلىمي فورۋم ءوتتى. فورۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارارى قابىلداندى, قالاشىقتىڭ عىلىمي جانە مادەني ماڭىزى تۋرالى ساراپتامالىق پىكىرگە قول قويىلدى. ءسويتىپ, العاش رەت ەسكەرتكىش ماتەريالدارى ەۋرازيانىڭ عىلىمي ارحەولوگيالىق كەڭىستىگىنە ەندى. ءسويتىپ, «بوزوق» ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى نەگىزىندە ۇلتتىق تابيعي-تاريحي ساياباعىن, ناقتىراق ايتقاندا, اسپاناستى مۋزەيىن قۇرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. باستى ماقسات – اتا-بابالارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن بەينەلەيتىن مۋزەي-قورىقتىڭ ساۋلەت كورىنىسىن تۇجىرىمداپ, ويىن-ساۋىق, دەمالىس, سپورت, دەنساۋلىق فۋنكتسيالارى ماڭىزدى بولاتىن ساپالى جاڭا فورماتتى جاندى مۋزەيىن قۇرۋ. ياعني كونە قالاشىققا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار نەگىزىندە «اشىق اسپان استىندا ۇلتتىق ساياباق» جوباسىن ىسكە اسىرىپ, سول ارقىلى ەلىمىزدەگى ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ستاتسيونارلىق ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, ناقتىراق ايتقاندا, ەجەلگى ءداۋىر كەزەڭدەرىن بەينەلەيتىن اسپاناستى مۋزەي قۇرۋ. مۇنداي مۋزەيلەر الەمدىك تاجىريبەدە بار. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 240-تان اسا مۋزەي بولسا, ولاردىڭ 12-ءسى قورىق-مۋزەي ەسەبىندە. بۇل بارلىق مۋزەيدىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا قازىرگە دەيىن بىردە-ءبىر رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بار ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق بەيىندى مۋزەي جوق. وسى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا بوزوق ەسكەرتكىش كەشەنى سۇرانىپ تۇر», دەيدى «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ باسشىسى ساۋلە بوكەيحانقىزى.
كەلەسى كەزەكتە, بولاشاقتا قۇرىلۋعا ءتيىس اسپاناستى مۋزەيىنىڭ ستاتسيونارلىق قۇرامى, ياعني بولشەك نىساندارى قانداي بولادى دەگەنگە توقتالساق: قازىرگى جوسپار بويىنشا, اسپاناستى مۋزەي اۋماعىندا ارحەولوگيالىق پارك, مۋزەي-عيماراتى, وتباسىلىق دەمالىس ورتالىقتارى, بالالارعا ارنالعان جاسوسپىرىمدەر لاگەرى, امفيتەاتر, بيوپارك, لەۆادالار, ساياباق ايماقتارى, شىعىس بازارلارى, قولونەر شەبەرحانالارى, تاقىرىپتىق ءدامحانالار, شايحانا, الما باقتارى بولادى.
سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق ساياباق – ەۋرازيانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە نەگىزدەلگەن ناتيجەلەر بويىنشا جاسالماق. سونىمەن قاتار بۇل جەردە ەنەوليت كەزەڭىنە ءتان بوتاي قونىسىنىڭ تۇرعىن ۇيلەرى دە تۇرعىزىلادى. بۇل – تاس داۋىرىنەن مەتالل وڭدەۋگە دەيىنگى تەحنولوگيالىق سەرپىلىس كەزەڭى مەن جىلقى ءوسىرۋ مادەنيەتى ءداۋىرىن ايگىلەمەك. اينالىپ كەلگەندە, نىساننىڭ بارلىعى اسا ۇلكەن 412 گا اۋماقتى الىپ جاتقان ارحەولوگيالىق ساياباقتى قۇرايدى.
بۇل ساياباق الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جانە شىعارماشىلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ پلاتفورماسىنا اينالۋعا ءتيىس. ودان كەيىن ساق كەزەڭىنە ءتان ەلىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر: قىزىلوردا وبلىسى جەرىندەگى ءبابىش مولا نىسانى قالپىنا كەلتىرىلەدى. ودان سوڭ قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ مەتاللۋرگيالىق كورسەتكىشتەرى, اتاسۋ-1, مىرجىق, سەميوزەرنوە, تالدىساي-1 ت.ب. شەبەرحانالار ەكسپەريمەنتتىك ارحەولوگيا ءادىسى بويىنشا قايتا جاڭعىرتىلماق.
عۇندار قونىسىنىڭ ەۋرازيالىق ۇلگىسى رەتىندە: قورعانىس, ستاتسيونارلىق جانە جىلجىمالى ۇيلەر, عيباداتحانالار ت.ب. نىساندار سالىنسا, ەجەلگى تۇركى مادەنيەتىنىڭ جازباشا جانە ارحەولوگيالىق دەرەككوزدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قاعان ساراي كەشەنى, تۇرعىن ۇيلەر, قولونەرشىلەر ورامى, مونشا, پەتروگليفتەر تىزبەگىن ورنالاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى ورتالىقتار – ساۋران, سىعاناق, سارايشىق جانە تۇركىستان قالالارىن زەرتتەۋ بارىسىندا اشىلعان نىساندار قاتارىنان ساپار ورتالىعى وسىندا سالىنادى.
بۇيىرتسا, الداعى جىلدارى يننوۆاتسيالىق جوبا رەتىندە ىسكە قوسىلاتىن بوزوق قالاشىعى ەلىمىزدىڭ تۋريستىك كارتاسىندا تارتىمدى مادەني ينفراقۇرىلىم رەتىندە تانىمال بولادى. ناتيجەسىندە, بوزوق مادەنيەتى – ەلوردانىڭ تۋريستىك برەندىنە اينالادى.
