كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ساراپشىلار وڭ وزگەرىستەرگە باستايتىن فاكتورلار كۇشەيىپ, تامىرلانىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ەكونوميكالىق ءوسۋ بولاشاعىنا كۇمانمەن قاراعانمەن ساياسي رەفورمالار جاعدايدى وزگەرتە الادى دەپ ۇمىتتەنەدى.
2023 جىلعى 19 ساۋىردە ۇكىمەتتە وتكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە ارنالعان كەڭەستە قازاقستان باسشىسى رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا كىرىس تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالعانىن ايتتى. «ەگەر قازىر ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن بەرىك نەگىز جاسالماسا, حالىق تابىسىنىڭ توقىراۋى الىس ەمەس», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سول جولى ۇكىمەتكە ءوسۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرىن ىزدەۋدى تاپسىردى. ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى توقىراۋعا ۇشىراعان ەلدەر ورتاشا تابىس تۇزاعىنا تۇسەدى. بۇل كەزدە جالاقى وسەدى, سونىڭ سالدارىنان وتاندىق تاۋارلار باعا بويىنشا باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالادى. مۇنداي ەلدەردىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرى جوعارى بىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارى مەن يننوۆاتسيالارعا بەت بۇرعان دامىعان ەلدەردىڭ جانە ەكونوميكاسى ايتارلىقتاي دامىپ كەتپەسە دە ارزان جۇمىس كۇشى مەن ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ ارزان ءوندىرىسى بار مەملەكەتتەردىڭ يمپورتىمەن باسەكەگە تۇسە المايدى.
قارجىگەر ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز مەجەلەپ وتىرعان 6 پايىزدىق ءوسىمدى ەكونوميكامىزدىڭ مۇمكىندىگى كوتەرە الاتىنىن ايتادى.
ول ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 224,3 ملرد دوللارعا جەتتى. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ الدىن الا مالىمەتتەرى بويىنشا ءىجو ناقتى كولەم يندەكسى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 103,3 پايىزعا ءوستى. حۆق ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ ءىجو ءوسىمىن 2023 جىلى 3,5 پايىزدىق ال 2024 جىلى 4 پايىز دەڭگەيىندە بولاتىنىن ايتىپ وتىر. سونداي-اق بيىل ينفلياتسيا – 14,8, ودان كەيىنگى جىلى 8,5 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى.
«ەل ىشىندە ەكونوميكالىق ءوسىمدى حالىقتىڭ قالتاسى سەزبەي وتىر» دەگەن پىكىر بار. بىزگە ىشكى جالپى ءوسىم دەڭگەيى حالىقتىڭ تابىسىنا قانشالىقتى اسەر ەتىپ وتىر دەگەن تاقىرىپ ءالى زەردەلەنگەن جوق. ەل ەكونوميكاسى جىل سايىن 10%-عا وسسە دە, بۇل قوعامنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتپەي وتىر», دەيدى م.حالىق.
قازاقستاننىڭ ءىجو ءوسىمىن 6 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىنە توقتالعان ساراپشى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى شيكىزات باعاسىنىڭ يندەكسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, 2016 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ 50 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن كەزدە ەكونوميكا 25,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ەكونوميست ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى وسكەن كەزدە زاۋىتتاردىڭ, پايدا اكەلەتىن كاسىپورىنداردىڭ نەمەسە ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭالىقتاردىڭ سانى ەمەس, وسەتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز 2023 جىلى اقشا-نەسيە ساياساتى جەڭىلدەتىلەدى دەپ بولجايمىز, الايدا قالىپتاسقان جوعارى ينفلياتسيا مەن نەسيەلەندىرۋ قۇنىنىڭ ارتۋى بيىل تۇتىنۋشىلىق شىعىنداردىڭ ءوسۋىن شەكتەيدى, بۇل ەكونوميكاعا تەجەۋ اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى م.حالىق.
ءىجو دەڭگەيىنە مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى سەپ بولسا, تەڭگەمىز التىن-ۆاليۋتا قورى جانە التىندى سىرتقى نارىققا كوبىرەك ساۋدالاۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە كۇش الىپ قالعانىن ايتادى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا فاكتور. ازىرگە تاۋەكەلدەر كوپ. «مۇناي فيۋچەرستەرى ناۋرىز ايىندا مۇناي باررەلىنە 70-75 دوللاردان ساتىلۋى ەكونوميكالىق وسۋىمىزگە كومەگىن تيگىزەدى. جاعداي جۇرىسىنەن جاڭىلىپ قالماسا, 4 پايىزدىق ءوسىم ۋىسىمىزدا بولادى. نەگىزگى تاۋەكەل رەسەيگە قاتىستى جاڭا سانكتسيالارعا بايلانىپ تۇر. جاعداي ۋشىعىپ كەتسە, ەكونوميكالىق وسىمگە قاۋىپ تونەدى», دەيدى م.حالىق.
جىل باسىندا الەمدىك ساراپشىلار دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ بەتالىسى اقش, قىتاي جانە ەو ەلدەرىندەگى جاعدايعا قاراپ كوش تۇزەيدى دەگەن بولاتىن. بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى دە, كەرى كەتۋى دە ءبىر مەزگىلدە بايقالادى. باسقاشا ايتقاندا, ءوسىم مەن كەرى كەتۋدى يتجىعىس دەپ باعالاۋعا بولادى. دەمەك ءبىزدىڭ دامۋ دا سول يتجىعىستىڭ ار جاق, بەر جاعىندا تۇر.
ازىرگە جاعداي الدىن الا بولجانعان ستسەناريدىڭ شەڭبەرىنەن شىققان جوق. اينالامىزداعى قۇبىلىستىڭ ءبارى الدىن الا بولجانعان فاكتورلاردى شىر اينالىپ ءجۇر. بيىلعى جارتىجىلدىقتاعى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىم دەڭگەيى 3 پايىزدىڭ اينالاسىندا دەپ كۇتىپ وتىرمىز.
ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى شيكىزاتقا تاۋەلدى. باسقاشا ايتقاندا, شيكىزات – نارىقتىڭ دا, باعانىڭ دا, ۆاليۋتامىزدىڭ جاعدايىنىڭ دا بارومەترى. وسى جىلدىڭ العاشقى ايلارىنداعى جاعداي ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن قولايلى بولعانىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتىپ جاتىر.
جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا لوندون تاۋار بيرجاسىندا Brent ماركالى مۇنايدىڭ ساۋداسى باررەلىنە 90 دوللار دەڭگەيىندە ساۋدالاندى. سودان كەيىنگى ايلاردا ول باعا 70 دوللارعا دەيىن تومەندەپ كەتتى. ال ماۋسىمداعى باعا – 72-75 دوللار شاماسىندا. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە بۇل باعا 120 دوللار بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ بيىلعى جىلى مۇناي باررەلى 85 دوللار بولادى دەگەن بولجامى ازىرگە ماڭايلاماي تۇر. وسى كۇنگە دەيىن مۇناي ارزانداسا تەڭگەمىز كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراپ شىعا كەلەتىنىن تالاي رەت بايقاعانبىز. ال بيىلعى جىل باسقاشا بولدى. تەڭگەنىڭ دە, ەكونوميكانىڭ دا مۇناي باعاسىنا دەگەن تاۋەلدىلىگى كەمىپ كەلە جاتقانداي بەلگىلەر پايدا بولدى دەگەن ءۇمىتتى تومەندەگى دەرەكتەر جوققا شىعارىپ تاستادى.
2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن جەكەلەگەن بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە جالپى سالماعى 155,4 كيلو 4 056 التىن قۇيما ساتىلدى. حالىققا تازارتىلعان التىن قۇيمالاردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن ۇلتتىق بانك 2017 جىلى ىسكە قوسقان بولاتىن. باعدارلاما قولعا الىنعالى جالپى سالماعى 4,4 توننا 129 605 التىن قۇيما ساتىلدى. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ءبىزدىڭ التىن ەكسپورتەرلەرى شەتەلدىكتەرگە سوماسى 66,9 ملن دوللارعا 4,2 توننا وڭدەلگەن جانە وڭدەلمەگەن التىن ساتقان. ال بيىلعى جارتىجىلدىقتاعى دەرەك ءالى جاڭارتىلعان جوق. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا كەلتىرگەن دەرەكتەردە 2022 جىلى سىرتقى نارىققا 20 تونناعا جۋىق التىن ساتىلعانى, بۇل 7 ملرد دوللار تابىس اكەلىپ, قورداعى التىننىڭ ۇلەسىن 68 پايىزدان 58 پايىزعا دەيىن قىسقارتقانى ايتىلادى. دەمەك ءبىزدىڭ تەڭگەنىڭ دوللار الدىنداعى جالىن كۇدىرەيتىپ تۇرعان فاكتور التىننىڭ بۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ونىڭ ۇستىنە ءتورت ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو دەڭگەيىندە جىلىمىق ءوسىم بايقالدى. بىراق بۇعان سەنىپ, بوساڭسىپ قالۋعا بولمايدى. مامىر ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكالىق وسىمدە ساۋىردەگى العا جىلجۋدان جارتى پايىزعا كەرى شەگىنگەنىن كوردىك. بۇل جاعدايعا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جانە سىرتقى ساۋدا ءپروفيتسيتىنىڭ قىسقارۋى اسەر ەتتى.
دەگەنمەن العاشقى جارتىجىلدىقتا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ باعامى تامىرىن تەرەڭگە جىبەرۋگە جول تاپقانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. وتكەن جىلى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى باررەلىنە 100 دوللار دەڭگەيىنە دەيىن ارزانداپ كەتكەن كەزدە تەڭگە 7 پايىزعا, رۋبلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا دەيىن قۇنسىزدانىپ كەتكەن بولاتىن. ال بيىلعى جارتىجىلدىقتا تەڭگەنىڭ الەمدىك ۆاليۋتاعا قاتىستى پوزيتسياسى 0,5-3,7 پايىزعا دەيىن كۇشەيدى. دوللار-تەڭگە ءدالىزى 451,94-446,60 تەڭگە ارالىعىندا تەربەلىپ تۇردى.
مۇنداي كورىنىستەر دوللار-ەۋرو دالىزىندە دە بايقالدى. ساراپشىلار ەۋرو قۇنىنىڭ قالىپتاسۋىنا الەمدىك نارىقتارداعى دوللارعا قاتىستى باعامىنىڭ وزگەرۋى دە اسەر ەتتى. سوندىقتان ەو ۆاليۋتاسىنىڭ رەسمي باعامى ايىنا ورتا ەسەپپەن ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 484,22 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلىپ, تومەندەدى.
رەسەيدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ بيىلعى جاعدايى ءماز ەمەس. مامىردا تەڭگەمەن سالىستىرعانداعى باعا 5,53 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزىمەن سالىستىرعاندا تەڭگە 14 پايىزعا دەيىن كۇش الىپ قالدى.
وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنان باستاپ تەڭگە-رۋبل دالىزىندە تەڭگەمىزدىڭ ءباسى باسىم بولا باستاعانى بەلگىلى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا – ەل رەزەرۆتەرىنىڭ ۇلعايۋى. باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ ناشارلاۋى جانە ەكسپورتتىق ءتۇسىم اعىنىنىڭ قىسقارۋى حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ كولەمىنە ءالى اسەر ەتكەن جوق. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, قاڭتار-مامىردا ونىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 1,1%-عا (400 ملن-عا) ءوسىپ, شامامەن 35,48 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەرى شامامەن 6,5 پايىزعا ءوستى, التىن بويىنشا – شامامەن 540 ملن-عا ازايىپ, تيىسىنشە شامامەن 15,53 جانە 19,95 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى.
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ دوللارمەن ەسەپتەگەندە ءوسىمى بەس ايدا 3,48 ملرد دوللارعا جەتىپ, 59,2 ملرد دوللاردان استى.
قاڭتار-مامىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اقشا اگرەگاتتارىنىڭ كولەمى ازايىپ, زاڭدى تۇلعالار دەپوزيتتەرىنىڭ كولەمى تومەندەۋىنە بايلانىستى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ رەسۋرستىق بازاسى قىسقاردى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن بانكتىك نەسيەلەندىرۋدىڭ دەڭگەيى ءالى دە ءماز ەمەس دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. مۇنداي قۇبىلىستار بۇرىنىراق, ونىڭ ۇستىنە شيكىزاتقا قولايلى باعا كونيۋنكتۋراسىمەن بايقالعانىن جانە ەكونوميكادا وتكەن جىلدارى قوردالانعان پروبلەمالارعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
كەيىنگى بەس ايدا اينالىستاعى مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردىڭ كولەمى 11,2 پايىزعا ءوسىپ, 18,86 ترلن استى. ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقامەرزىمدى نوتتارىنىڭ كولەمى ماۋسىم ايىنىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا شامامەن 2,54 ترلن, قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبليگاتسيالارى 15,26 ترلن تەڭگەدەن استى. جىل باسىنان بەرگى ءوسىم 300 ملرد-عا, قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبليگاتسيالارى 1,4 ترلن-نان استامعا ءوستى.
اينالىمداعى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى دا وڭ. ساراپشىلار بۇل وزگەرىستىڭ دە ۋاقىتشا ەكەنىن ايتىپ جاتىر. بۇل ءوسىم ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋگە ىقپال ەتە المايدى.
مۇنايعا بايلانىستى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ ناشارلاۋى ەڭ الدىمەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ وزىندىك قۇنىنا كەرى اسەر ەتتى. قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا ەكسپورت كولەمى 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,8 پايىز تومەندەسە, يمپورت 40 پايىزعا ءوستى.
يمپورتتىڭ ارتۋى مەن ەكسپورتتىڭ تومەندەۋى ناتيجەسىندە ساۋدا بالانسىنىڭ ءپروفيتسيتى ءتورت ايدا ەكى ەسەگە ازايىپ, 6,6 ملرد دوللارىنان از دەڭگەيگە جەتتى.
سوڭعى ۋاقىتتاعى تاعى ءبىر اۋىر جاعداي ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى بولدى. اقپان ايىندا ول كوپجىلدىق ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ, جىلدىق ەسەپتەگەندە 21 پايىزدان استى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە ينفلياتسيانى ەكى ەسەگە, ياعني شامامەن 10 پايىز دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەتۋ مىندەتىن قويدى. الايدا بۇل كورسەتكىشكە جەتۋ ەكىتالاي. ءىجو ديناميكاسى جانە ىشكى قارجى نارىعىنىڭ جەكەلەگەن پارامەترلەرى تۋرالى رەسمي دەرەكتەر, باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جانە سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ ناشارلاۋى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە جانە اقشا-نەسيە ساياساتىنا, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا اسەر ەتە الماعانىن كورىپ وتىرمىز. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ەكونوميكا قولايسىز سىرتقى جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ, تۇراقتى ءوسۋ جولىنا ءتۇستى. وسى قارقىن ساقتالسا, جىل اياعىنا دەيىن ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن 4 پايىزعا جەتكەرۋىمىز ابدەن مۇمكىن. قىسقاسى, ۇكىمەت جاعداي باقىلاۋدا, وسىمگە ءۇمىت بار دەپ وتىر. ءبىز مۇنىڭ ناتيجەسىن الداعى ايلاردا بىلەمىز. دەمەك وتاندىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرمەيدى, ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ساياساتى وزگەرىسسىز.
قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى زارينا سكريپچەنكو بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەكونوميكانىڭ ءوسۋى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ ەسەبىنەن بولىپ وتىر. ال وتاندىق ءوندىرىس پەن تەحنولوگيا ءالسىز دامىپ كەلەدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كەن بايلىعى قايتا قالپىنا كەلمەيدى, ولاردىڭ قۇنى الەمدىك شيكىزات نارىعىنداعى جاعدايمەن انىقتالادى, دەمەك ونىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە اسەرى شەكتەۋلى. ەكونوميكالىق قۇرىلىمداعى وزگەرىستەر, شيكىزاتتىق ەمەس ەكونوميكاعا عانا وسىمگە جول اشادى. «بۇل مودەل شيكىزاتتىق باعىتتان سىرتتاپ, تەحنولوگيانى, عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋعا, ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاۋعا باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس», دەپ ناقتىلادى سپيكەر.
ساراپشىلار ۆاليۋتا نارىعىنداعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا بايقالعان وڭ كونيۋنكتۋرانىڭ ساقتالاتىنىنا سەنۋگە بولمايتىنىن ايتادى. سەبەبى الەمدىك ەكونوميكانىڭ بەتالىسى قىرىق قۇبىلىپ تۇر. سىرتقى نارىقتىڭ قاباعى ءالى اشىلعان جوق. سوندىقتان 4 پايىزدىق ءوسىمنىڭ ىشكى نارىققا اسەرىنە دە, تەڭگەمىزدىڭ كۇش الىپ كەتەرىنە دە سەنىم از. ازىرگە ابىرويىمىزدى التىن جاۋىپ تۇر.
دەمەك ىشكى نارىق ءۇشىن «تەڭگە قانشا پايىزعا كۇشەيەدى ەمەس, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋ دەڭگەيى قانشا پايىز بولماق؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ الۋ ماڭىزدى...
الماتى
