ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
وتىن قورى جەتكىلىكتى
«قازمۇنايگاز» ۇك اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى داۋلەتجان حاسانوۆتىڭ بايانداۋىنشا, كەشە ءتۇس اۋا سىرتقى جەلىلەردە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدىڭ توقتاۋىنا بايلانىستى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ءبىرشاما ۋاقىتقا توقتاپ قالدى.
«ەلەكتر وشكەندە ءاموز-ءدىڭ تەحنولوگيالىق قوندىرعىسى قاۋىپسىز تۇردە توقتاتىلدى. اپاتتى جاعدايدىڭ الدىن الۋ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اپاتتاردى جويۋ الگوريتمىنە سايكەس بارلىق قوندىرعىدان كومىرسۋتەك گازى الاۋعا قاراي جىبەرىلدى», دەدى د.حاسانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, تۇندە ەلەكتر ەنەرگياسى قايتا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن زاۋىت قولدا بار قورلاردان مۇناي ونىمدەرىن جونەلتە باستادى. ءاموز رەزەرۆۋارلارىندا بۇگىنگى تاڭدا 26 مىڭ توننا اۆتوبەنزين, 33 مىڭ توننا ديزەل وتىنى, 1 200 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازى بار ەكەن.
جالپى, ەلىمىز بويىنشا اي-92 بەنزينى مەن ديزەل وتىنىنىڭ قورلارى ءبىر ايعا, اي-95 ەكى اپتاعا جەتەتىن كورىنەدى.
«پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى جوسپار بويىنشا 20 شىلدەگە دەيىن جوندەۋگە توقتاتىلعانىن, ال شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى كاتاليتيكالىق ريفورمينگ قوندىرعىسىنداعى جۇمىستار ءۇشىن ءىشىنارا ىركىلگەنىن ەسكەرسەك تە, زاۋىتتاردان مۇناي ونىمدەرىن جونەلتۋ توقتاعان جوق. سىرتقى جەلىلەردە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ باستالعاننان كەيىن ءاموز تەحنولوگيالىق قوندىرعىلارىن تۇراقتى رەجىمگە شىعارۋ باستالدى. اپتا سوڭىنا دەيىن زاۋىت مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ بۇرىنعى كولەمىنە شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەدى د.حاسانوۆ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ قالپىنا كەلتىرىلۋدە, ءاموز-دە تەحنولوگيالىق اقاۋلار انىقتالعان جوق. زاۋىتتىڭ جۇمىسىن قاۋىپسىز تۇردە توقتاتۋ ءۇشىن دەر كەزىندە شارا قابىلداندى. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىت باسقا كاسىپورىندار سياقتى ءوز جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرىپ جاتىر.
«ەشقانداي دا جانار-جاعارماي تاپشىلىعى بولمايتىنىن باسا اتاپ وتكىم كەلەدى. قولدا بار وتىن قورى بۇكىل رەسپۋبليكاعا جەتەدى. بارلىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن توقتاتۋ تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر شىندىققا جاناسپايدى. جاعداي باقىلاۋدا», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اپات سەبەبىن تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعانىن ايتتى. وعان ءوزى باسشىلىق ەتەدى.
«كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلادى. قازىرگى تاڭدا ەڭ باستىسى – بارلىق كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنە ەنەرگەتيكالىق كومبيناتتىڭ قولدانىستاعى جابدىقتارىن ىسكە قوسۋ جانە جاڭعىرتۋ بويىنشا شارا قابىلداۋدى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە «KEGOC» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, باتىس ەنەرگەتيكالىق تورابىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق, ەنەرگەتيكا مەن ءىىم جانە بقا-مەن بىرگە الىپ-ساتۋ جانە جانار-جاعارمايدىڭ جاساندى تاپشىلىعىن تۋعىزۋ فاكتىلەرىنە توسقاۋىل قويۋدى تاپسىردى.
سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ز.سۇلەيمەنوۆا, وسى جىلدىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭىن تۇراقتى وتكىزۋدىڭ ارنايى ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلگەنىن ايتتى. ونىڭ اياسىندا كورشى ەلدەر مەن جوعارعى سۋ قويمالارىنان قوسىمشا سۋ جىبەرۋ ارقىلى ديقانداردى ەگىستىك سۋىمەن قامتاماسىز ەتۋدە. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, سۋارۋ جەلىسىنىڭ ماگيسترالدىق جانە شارۋاشىلىق ارالىق ارنالارىن تازارتۋ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
جامبىل, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە سۋ تاپشىلىعىن ازايتۋ ماقساتىنداعى شارالاردى قابىلداۋ ءىسى مينيسترلىك باقىلاۋىندا.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ە.قاراشوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمگى دالا جۇمىستارى بارلىق وڭىرلەردە ءساتتى جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكادا سۋدىڭ ازايۋى مەن كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىنىڭ جالعاسىپ جاتقان تسيكلى جاعدايىندا ەرەكشە وزەكتىلىككە يە. سوعان سايكەس سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسىپ جاتىر.
ماسەلەن, بيىل 1,58 ملن گا سۋارمالى جەر وڭدەلەدى, بۇل ءۇشىن شامامەن 11,4 ملرد م3 سۋ قاجەت. سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن جانە دارا داقىلداردىڭ اۋداندارىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بيىل جوعارى رەنتابەلدى داقىلدارعا كوشۋگە بايلانىستى ماقتا القابى 14,8 مىڭ گەكتارعا قىسقاردى. قىزىلوردادا كۇرىشتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى مەن توپىراقتىڭ تۇزدىلىعىنا بايلانىستى ونى ەگۋ قازىرگە كۇرت ازايعان جوق.
سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ءۇشىن مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ شەڭبەرىندە ديقانداردىڭ نەگىزگى ينفراقۇرىلىمىن ورناتۋعا جۇمساعان شىعىندارىنىڭ 50%-ىن وتەيدى.
پرەمەر-مينيستر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدى ءتيىمدى وتكىزۋ ەگىننىڭ ءتۇسىمى مەن ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«وڭتۇستىك ديقاندارى جىل سايىن سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ كەلەدى. ارال-سىرداريا جانە شۋ-تالاس باسسەيندەرى نەگىزىنەن كورشى ەلدەردەن كەلەتىن اعىن سۋعا تاۋەلدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
عىلىمي بولجامدارعا سايكەس, سۋدىڭ كولەمى الداعى ۋاقىتتا دا ازايا بەرەدى. 2040 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعى جىلىنا 15 تەكشە كيلومەتردى قۇرايدى.
«سوندىقتان, سۋدىڭ باسىندا وتىرعان ەلدەرمەن حالىقارالىق شارتتارعا سايكەس مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ول ءتيىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى مەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدا ءوزىمىزدىڭ ىشكى كەمشىلىكتەرىمىز سۋ سالاسىنداعى نەگىزگى پروبلەمانىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وزىمىزدەگى سۋ قورىن ۇنەمدەپ, ءتيىمدى پايدالانۋدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ قاجەت. ەلدە سۋدىڭ 65%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمسالادى. سول سۋدىڭ جارتىسى تەحنيكالىق جاعدايى ەسكىرگەن كانالداردان ەگىستىككە جەتكەنشە قۇمعا ءسىڭىپ, ىسىراپ بولۋدا.
«بۇل – ۇلكەن شىعىن. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنداعى ك-30 كانالىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى بەلگىلى. 12 جىلدان استى, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى سوندا دا اياقتالعان جوق. قىزىلوردا ەگىنشىلەرىنە كەرەكتى سول جاعالاۋداعى ماگيسترالدىق كانال جاعدايى دا وسىنداي. مۇنداي مىسالدار وڭتۇستىك ايماقتاردا وتە كوپ», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ول جاز ايلارىندا سۋدىڭ شىعىنى 10-15%-دان اسپاۋعا ءتيىس, ول ءۇشىن بارلىق سۋارۋ كانالدارى مەن سۋ قويمالارىن جونگە كەلتىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە بارلىق ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرىپ, تسيفرلاندىرۋ كەرەك. سونداي-اق, ەگىستىك سۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. ول سۋارمالى سۋ تاريفتەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا دا پىكىر ءبىلدىردى.
«مەملەكەت باسشىسى قولدانىستاعى تاريفتەر سۋدى ۇنەمدەپ جۇمساۋعا ىنتالاندىرماي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان بۇل سالاداعى تاريفتىك ساياساتتى قايتا قاراپ, ادامداردىڭ سۋعا دەگەن كوزقاراسىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سۋ ديپلوماتياسىندا ناقتى پوزيتسيانى ايقىنداپ, ۇكىمەتارالىق كوميسسيالار شەڭبەرىندە رەسپۋبليكا مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, سۋ شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرىن سالۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ جوبالارىن جانە تسيفرلىق جۇيەلەرىن ەنگىزۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدى تاپسىردى. پرەمەر-مينيستر سۋارۋ تاسىلدەرىندە سۋبسيديالاردى سارالاۋ ەرەجەلەرىن تەز ارادا قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانعان فەرمەرلەرگە عانا سۋبسيديا بەرىلۋگە ءتيىس. سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋدا, ۇنەمدەۋ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ مەن جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ قوندىرعىسىن پايدالانۋدى كۇشەيتۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونداي-اق, داقىلداردى كەزەكپەن سۋارىپ, قايتقان سۋدى قايتا پايدالانۋدى تاپسىردى. بۇل كانالداعى سۋ شىعىنىن ازايتادى.
بيزنەستى تەكسەرۋ ەكى ەسە قىسقارادى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ءا.قۋانتىروۆ وتكەن جىل قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىسانداردىڭ قاتارى 23,4%-عا ءوسىپ, 2 ملن-عا جەتكەنىن ايتتى. وندا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ سانى 18%-عا ارتىپ, 4,1 ملن ادامعا جەتتى. جالپى بۇگىندە ەكونوميكالىق بەلسەندى ادامداردىڭ شامامەن 40%-ى شوب-تا جۇمىس ىستەيدى. شوب نىساندارىنىڭ ءونىم شىعارۋ كولەمى دە 28%-عا ءوسىپ, 59 ترلن تەڭگەدەن استى.
بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋدا كاسىپكەرلەرگە قاتىستى جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياساتى ەنگىزىلەدى. مەملەكەتتىك باقىلاۋ, قاداعالاۋ سالاسىندا تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەلەرىن اۆتوماتتاندىرۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ادام قاتىسۋىنسىز بيزنەستى تەكسەرۋدى تاعايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, جوسپار بويىنشا تەكسەرۋلەر سانى 2 ەسە ازايادى دەپ كۇتىلۋدە.
مينيستر 2022 جىلى شوب-تى قولداۋ اياسىندا 1,3 ترلن تەڭگە نەسيە سوماسىنا 46 مىڭ جوبا سۋبسيديالانىپ, كەپىلدەندىرىلگەنىن ايتتى. بيىل بۇل ماقساتتارعا 266 ملرد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتى بولىنگەن.
ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ – ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى. 2030 جىلعا قاراي ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 40%-دان جوعارى بولۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن وتاندىق كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار ىسكە اسىرىلدى, ۇكىمەت «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرگە سالاداعى زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋدە.
قازىر جاڭا سالىق كودەكسى ازىرلەنۋدە. قۇجات ۇدەرىستى تسيفرلاندىرا وتىرىپ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەڭىلدەتەدى. وتكەن جىلدان بەرى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى «تازا پاراقتان» رەتتەۋ شارالارى ىسكە قوسىلدى. باقىلاۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋدا دا ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
پرەمەر-مينيستر بيزنەسكە قارجىلىق جانە باسقا دا قولداۋ شارالارى كورسەتىلىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. بيىلعى 5 ايدىڭ وزىندە جالپى قۇنى شامامەن 440 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 6 مىڭنان استام جوباعا سۋبسيديا ءبولىندى. سونىمەن قاتار تاعى 144 ملرد تەڭگەگە 4 مىڭنان استام جوباعا كەپىلدىك بەرىلدى.
«قابىلدانىپ جاتقان شارالار ناتيجەسىندە وتكەن جىل قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 33%-دان 36,5%-عا دەيىن ءوستى. وسى قارقىندى ساقتاۋىمىز كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى بىرقاتار وڭىردە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن ايتتى. بۇلار – الماتى, اتىراۋ, قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن استانا جانە الماتى قالاسى.
«كولەڭكەدەن» شىعۋ بيزنەستى جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ جانە قولايلى بيزنەس-ورتا قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى. كولەڭكەلى ەكونوميكانى قىسقارتۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت. كەشەندى جوسپار ناقتى ورىندالۋى كەرەك. سوندا وسى باعىتتا جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىن كورەمىز», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكاداعى كۇردەلى احۋال ەلدەگى ىشكى نارىققا دا اسەرىن تيگىزۋدە. بۇل بىزگە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. بۇگىندە بيزنەس ءىرى قالالاردا بولسا, ەندى مونوقالالار مەن شاعىن ەلدى مەكەندەردە ونىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت.
«ول ءۇشىن «اۋىل اماناتى», «اۋىل – ەل بەسىگى», مونو جانە شاعىن قالالاردى دامىتۋ, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» جوبالارى اياسىندا قولداۋ كورسەتىلۋدە. مەملەكەتتىك ورگاندار «اتامەكەن» ۇكپ-مەن جانە وڭىرلەرمەن بىرگە, جوبالاردىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردە ساپالى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ءسويتىپ بىلىكتى, جوعارى تەحنولوگيالىق سالا ماماندارىن ساپالى دايارلاۋدى, كادر دايارلاۋ مەن وقىتۋ جۇيەسىن زامان تالاپتارىنا بەيىمدەۋ شارالارىن قابىلداۋ كەرەگىن ايتتى.
«جىل سوڭىنا قاراي ءار سالانىڭ ناتيجەسىن كورۋىمىز كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر ءا.سمايىلوۆ.
