«جاڭا ەنەرگەتيكالىق پاراديگما جاعدايىندا كومىر سالاسىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى» اتتى فورۋمدا سالا ماماندارى وزەكتى تاقىرىپتاردى تالقىعا سالدى. كومىردى جەتكىزۋدىڭ جاڭا ەكسپورتتىق باعىتتارىن ىزدەپ, قاتتى وتىندى بايىتۋ جانە جوعارى قۇندى ونىمدەرگە قايتا وڭدەۋ بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, كومىر حيمياسى مەن كومىردى تازا جانە ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ باسقا دا جولدارىن دامىتۋ, وندىرىستە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, كومىرتەكسىزدەندىرۋ ساياساتى اياسىندا كومىر ءوندىرۋ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋ, ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى كەزەك كۇتتىرمەيدى.
قاتتى وتىندى ۇكىمەت قاداعالاپ وتىر
فورۋمدا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى يران شارحان ۇلى سالانى دامىتۋ ستراتەگياسىنا قاتىستى ۇكىمەتتىڭ جوبا-جوسپارى جونىندە ايتتى.
«بۇل فورۋم سالالىق ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقىلاۋعا, باسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ونى دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە ارنالعان الاڭ بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كومىر ونەركاسىبى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70%-عا جۋىعىن ءوندىرۋدى, كوكس ءوندىرىسىنىڭ 100% جۇكتەمەسىن قامتاماسىز ەتەدى. وتاندىق سەكتوردىڭ جانە ەل تۇرعىندارىنىڭ وتىنعا قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرادى», دەدى ول.
«قازىر ەلىمىزدەگى وتىز شاقتى كاسىپورىن حالىققا, ەنەرگەتيكا جانە ونەركاسىپ سالالارىنا قاجەت كومىردى وندىرۋمەن اينالىسادى. ءسويتىپ, 30 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىلتىر ەلىمىزدىڭ كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىندارى 113,9 ملن توننا كومىر ءوندىردى, بۇل بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,9%-عا ارتىق», دەپ ءسوزىن جالعاعان ۆيتسە-مينيستر ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كومىردى ەكسپورتتاۋعا سالىنعان تىيىمدى تاعى التى ايعا ۇزارتقانىن ايتتى.
بۇگىندە ۇكىمەت 8 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جانە ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. ەكىباستۇز گرەس 1 جانە 3-تە جاڭا ەنەرگوبلوكتاردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, 2028 جىلى كوكشەتاۋ مەن سەمەي قالالارىندا جەو ىسكە قوسىلادى ەكەن. وزبەكستانعا 2025 جىلدان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن 12,8 ميلليون تونناعا دەيىن كومىر جەتكىزۋ قاراستىرىلعان. بۇيىرتسا, بۇدان بىلاي كومىردى ەكسپورتتاۋ باعىتتارى كەڭەيەدى. وسىنى ايتقان مينيستر ورىنباسارى جاڭا جوبالارعا توقتالدى.
تامىز ايىندا «بوگاتىر» رازرەزىندە ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 50 ملن تونناعا ارتىپ قاراشادا شۇباركول كومىردە 400 مىڭ توننا ارنايى كوكس, بەلسەندىرىلگەن كومىر (400 تونناعا دەيىن) جانە گۋميندى تىڭايتقىشتار (900 تونناعا دەيىن) وندىرەتىن جاڭا زاۋىت ىسكە قوسىلادى», دەدى ي.شارحان ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ناقتى شارالارعا قاراماستان سالادا پروبلەمالار بار. ولاردىڭ ءبىرى – قوسىلعان قۇنى جوعارى جاڭا ونىمدەردى (گاز, بەنزين, موتور مايى جانە ت.ب.) الۋ ءۇشىن كومىردى تەرەڭىرەك كەشەندى وڭدەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل, ارينە, ەلىمىزدىڭ كومىر الەۋەتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ, جارقىن بولاشاقتا كومىر ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بولادى.
بەلگىسىزدىك – باستى قيىندىق
«تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىنداردىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى» مم اتقارۋشى ديرەكتورى ن.رادوستوۆەتس ءوز بايانداماسىندا بىرنەشە ءتۇيىندى ماسەلەنى العا تارتتى. «قازاقستان ەكونوميكاسىن دەكاربونيزاتسيالاۋ جونىندەگى ۇكىمەت ساياساتىن جانە كومىر ونەركاسىبىن ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ناقتى جوسپارىنىڭ جوقتىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇگىندە بۇل سالا بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ەكەنىن اشىق ايتۋ كەرەك. كومىر ءوندىرۋدىڭ كەلەشەك پەرسپەكتيۆالارىندا قالىپتاسقان بەلگىسىزدىك كومپانيالارعا ودان ءارى جۇمىس پەن شىعىنداردى جوسپارلاۋ تۋرالى كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەدى ول.
«ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ تاپشىلىعىنا جانە حالىقتى گازبەن ناشار قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ۇكىمەتىڭ «جاسىل» كۇن تارتىبىندەگى ماقساتتى مىندەتتەردى قايتا قاراۋ جانە كومىردى ساقتاۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. كومىردى تازا جاعۋدىڭ قولدانىستاعى تەحنولوگيالارىن ەسكەرە, ونى ءوندىرۋدىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن ازايتۋ پەرسپەكتيۆالارى بار. ەندى كومىردەن جاڭا تاۋار ءوندىرۋدى جولعا قويۋدىڭ جولدارىن ناقتى بەلگىلەپ, قازىرگى جاعدايعا جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, كومىر ونەركاسىبىنىڭ ودان ءارى دامۋىن ايقىنداۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز», دەپ ءسوزىن جالعاعان اتقارۋشى ديرەكتور جوعارىدا ايتىلعاندارعا بايلانىستى كومىر ونەركاسىبىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, وندا بۇگىنگى تاڭدا سالانىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى ناقتىلاۋ قاجەت دەپ اتاپ ءوتتى.
كومىردى ەكسپورتتاۋ ماسەلەلەرى
كومىر ونەركاسىبىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى سىرتقى نارىقتاعى قاتتى وتىنعا قازىرگى سۇرانىستى جانە قازاقستانداعى ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ ءوسۋىن ەسكەرگەندە ونىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەتىنىن كورەمىز. وعان دەگەن ۇلكەن سۇرانىس جاڭا جوبالارعا, كومىردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەكولوگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەندى كومىر ەكسپورتىنىڭ تيىمدىلىگىنە ىقپال ەتۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەۋروپا ەلدەرىنە كومىر تاسىمالداۋدا قيىندىقتار تۋىپ جاتىر. اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىندا جۇك وتكىزۋ قابىلەتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تاعى بار. بۇنداي جاعدايدا تۇراقتى كومىر ەكسپورتىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت ۇكىمەتارالىق دەڭگەيدە كومەك كورسەتىپ, كومىر كومپانيالارىنا شيكىزات ەكسپورتىنا ىنتالاندىرۋشى تاريفتەر تۇرىندە كۆوتا بەرۋى قاجەت. كومىر ەكسپورتى ىشكى نارىقتا بۇل شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعىنا ىقپال ەتپەيدى. ويتكەنى قازاقستاندا كومىر ءوندىرۋ كولەمى سۇرانىستان ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەدى.
بۇيىرتسا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك جانە بالتىق باعىتتارىندا كومىر ەكسپورتى بويىنشا ۇلكەن پەرسپەكتيۆالار اشىلادى. بۇل تۋرالى فورۋمدا «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى مەن «كلايپەدا ستيۆيدورينگ كومپاني» اق وكىلدەرى ايتىپ بەردى.
كومىر باعاسىن رەتتەۋ ورىنسىز
قازىرگى ۋاقىتتا ازرك جىلۋ كومىرىنىڭ باعاسى رەتتەۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى ازرك-نىڭ جىلۋ كومىرىنە باعانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ورىنسىز دەپ سانايمىز. كومىر ءوندىرۋدىڭ نارىقتىق فاكتورلارعا تىكەلەي تاۋەلدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ باعاسىن ۇستاۋ ءوندىرىس شىعىندارىن وتەي الماۋعا اكەلەدى جانە كومىر ءوندىرۋدى توقتاتىپ قويۋى بەك ىقتيمال.
كومىر ءوندىرۋ ماڭىزدى ەلدەردە باعانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جوق ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مۇنداي قادام نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قاعيدالارىنا قايشى جانە ءتيىستى نارىقتاعى باسەكەنىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. قازىرگى ۋاقىتتا كومىرقىشقىلسىزداندىرۋدىڭ جاھاندىق ۇردىسىنە بايلانىستى كومىر ونەركاسىبى كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستان كەشىرىپ جاتىر. ولار ءۇشىن نەسيە رەسۋرستارىنا قول جەتىمدىلىك جابىلدى. وتكىزۋ نارىعى قىسقارىلىپ جاتىر. ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىرى رەسەي قازاق كومىرىنەن بىرتىندەپ باس تارتا باستادى. سوندىقتان ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىنا جول بەرمەۋگە جانە كومىر كومپانيالارىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن قولداۋ ءۇشىن جىلۋ كومىرىنە باعانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى قولدانباۋ كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى.
بيرجالىق ساۋدانىڭ وڭ ناتيجەلەرى
كومىر نارىعىنداعى جاڭالىق 2021 جىلى بەكىتىلگەن كومىردى بيرجالىق ساتۋ ءتارتىبى بولدى. وندا كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ وڭىرلىك وپەراتورلارعا كومىردى تاۋار بيرجاسى ارقىلى ساتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسى قاراستىرىلعان.
ىشكى نارىققا جەتكىزۋ جوسپارلانعان جالپى جىلدىق كولەمنىڭ كەمىندە 50%-ىن قۇرايدى. تاۋار بيرجاسى ارقىلى كومىردى وتكىزۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ ايماقتىق وپەراتورلارعا ۇدەرىسكە قاتىسۋعا جانە مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق سەكتور مەن ەل تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قاناعاتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق مۇنداي شارالار ىشكى كومىر نارىعىنداعى باعانىڭ تۇراقتالۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
2022-2023 جىلدارداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنداعى سۇرانىستى قامتۋ ماقساتىندا كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىندار ىشكى نارىققا كوممۋنالدىق كومىر جەتكىزۋ جوسپارىن اسىرا ورىنداپ, جەكەلەگەن وڭىرلەردە ءتيىستى ءونىم تاپشىلىعىن جويۋ بويىنشا جەدەل جۇمىستار جۇرگىزدى.
قازاقستان كومىرىنە سۇرانىس ارتتى
الداعى جىلدارى گاز تاپشىلىعىنىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى كومىردىڭ جوعارى باعاسى ساقتالادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, بىرنەشە جىل بويى ەۋرووداق ەلدەرىنەن كومىرگە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق كومىرگە سۇرانىس ارتادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بولجامداردى شەتەلدەرگە كومىر ەكسپورتىنىڭ اعىمداعى كورسەتكىشتەرى راستايدى. مىسالى, 2023 جىلدىڭ قاڭتار-ءساۋىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدەرگە ەكسپورت كولەمى شامامەن 3 971 ملن توننانى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 4,08%-عا ارتىق.
ەكسپورتتىڭ وسۋىنە لاتۆياعا, ليتۆاعا, تۇركياعا ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋى جانە چەحيا مەن پولشانىڭ كولەمدى سۇرانىسى ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى.
كومىردى وڭدەۋدىڭ ماڭىزى
كومىردى وڭدەۋ كەزىندە سۇيىق وتىندى قوسقاندا 250-دەن استام ءونىم تۇرلەرىن الۋعا بولادى. كومىردەن جاڭا ءونىم ءوندىرۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ءوندىرىس تىزبەگىن ۇلعايتادى. بۇل بيۋدجەتكە قوسىمشا تۇسىمدەردىڭ تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن كومىردى قايتا وڭدەۋ جوبالارىنىڭ قۇنى ءالى دە وتە جوعارى. بۇل قازاقستاندا كومىر حيمياسىنىڭ دامۋىن شەكتەيدى.
كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىندار مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورىپ وتىرعان جوق. سونداي-اق نەسيە قاراجاتقا دا قولى جەتە بەرمەيدى. ايتكەنمەن وسى قيىندىقتارعا قاراماي كومىردى بايىتۋ جانە تەرەڭ وڭدەۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن ەنگىزىپ, تىڭ جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان. «شۇباركول كومىر» كومپانياسى قۋاتتىلىعى جىلىنا 200 مىڭ توننا ارنايى كوكس ءوندىرۋ جوباسىن ىسكە قوسقالى وتىر. 2023 جىلدىڭ قازان ايىندا كاسىپورىننىڭ قۋاتى جىلىنا 400 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىراتىن ارنايى كوكس شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان.
سونداي-اق «شۇباركول كومىر» كاسىپورنى وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ بەلسەندىرىلگەن كومىر ءوندىرۋ جۇمىسىن باستادى. اعىمداعى جىلى سونىڭ 280 تونناسىن ءوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. جوبانىڭ نەگىزگى مىندەتى – يمپورتتى الماستىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ. بۇلارمەن بىرگە 2022 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا شۇباركول كەن ورنىنىڭ توزعان كومىرىنەن گۋميندى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن تاجىريبەلىك زاۋىت ىسكە قوسىلدى. قوندىرعىنىڭ قۋاتتىلىعى – 900 توننا دايىن ءونىم.
«شۇباركول پرەميۋم» «تەمىركوكس» جشس-مەن بىرلەسىپ, اي سايىنعى ءونىمى 1 800 توننا بولاتىن ارنايى كوكس شىعاراتىن زاۋىتتى ىسكە قوستى. بيىل 2-كەزەڭدى ىسكە قوسىپ, كولەمىن 3 600 تونناعا جەتكىزۋگە نيەتتەنۋدە.
«بوگاتىر كومىر» كومپانياسى تاياۋدا «كومىر ءوندىرۋدىڭ تسيكلدىك اعىنى تەحنولوگياسى» اتتى ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسادى. جوبا جۇزەگە اسقاندا كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋات جىلىنا قازىرگى 42 ميلليون توننادان 50 ميلليون تونناعا دەيىن ارتادى.
قازاقستان كومىر قورى (33,6 ملرد توننا) بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ تىزىمىنە كىرەدى. وسىعان قاراپ كومىر ءوندىرىسى تۋرالى ەل بولىپ تاعى ءبىر ويلانعان دۇرىس سياقتى.
