انتيادرولىق ۇستانىم: قازاقستان – اقش ىنتىماقتاستىعى

قازاقستانداعى اقش ەلشىلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 1994 جىلدىڭ جازىندا امەريكانىڭ ۆەدومستۆوارا­لىق ەكسپەديتسياسى قازاقستانعا كەلىپ, التى اپتا بويى سەمەي پوليگونىنىڭ دەگەلەڭ تاۋلى ايماعىن زەرتتەدى. 1963 جىلى يادرولىق قارۋدى سىناۋعا ءىشىنارا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلىپ, اۋادا, عارىش كەڭىستىگىندە, سۋ استىندا يادرولىق سىناقتارعا تى­يىم سالىنعاننان كەيىن, كەڭەس ۇكىمەتى 340 جەراستى يادرولىق سىناقتىڭ 186-سىن دەگەلەڭ تاۋ سىلەمىندە وتكىزدى. وسىنى نەگىزگە العان اقش تاراپى يادرولىق سىناقتار ءۇشىن پايدالانعان بارلىعى 181 توننەلدى تەز جانە قاۋىپسىز تۇردە جابۋدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق (ۇياو) باسشىلىعىنا ۇسىنادى. بۇدان سوڭ قازاقستان اقش قورعانىس ءمينيسترى ۋيليام پەرريگە يادرولىق سىناق جۇر­گىزۋ ينفراقۇرىلىمىن قاۋىپسىز جويۋ­عا كومەك كورسەتۋ جونىندە رەسمي سا­ۋال جى­بەردى. ەكى جاق ۋاعدالاسقان سوڭ, قاۋىپ-قا­تەردى بىرلەسىپ ازايتۋ بويىنشا «نانن-لۋگار» (CTR) باعدارلاماسى ازىرلەندى. كوپ ۇزاماي جوبا باستالدى. DTRA مەن قازاقستان جىلىنا 60-قا جۋىق توننەلدى جاپتى. سىناق ين­فرا­قۇرىلىمىن جويۋ پروتسەسى ءۇش جىل ىشىندە اياقتالدى. قازىر بارلىق سىناق ينفراقۇرىلىمى قاۋىپسىز جاعدايدا.

دەگەلەڭ العاشقى جوباسى اياقتالعان سوڭ, بىرنەشە جىلدان كەيىن ۇياو بۇكىل سەمەي پوليگونىنداعى راديولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا كەشەندى باعالاۋ باعدارلاماسىن باستادى. ورتالىق قىزمەتكەرلەرى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي باعىتتى كارتاعا ءتۇسىرىپ, يادرو­لىق قالدىقتار قالعان ايماقتاردى انىق­تادى. ولاردى جويۋ ءۇشىن DTRA قاي­تادان ۇياو-عا سەرىكتەس بولدى. 2013 جىلى ەكى مەكەمە العاشقى يادرولىق سىناقتار وتكىزىلگەن الاڭدا تولىق جۇيە­­لى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە كەلىستى. باس­تاپ­­قىدا كەيبىر اتموسفەرالىق نەمەسە جە­رۇستى سىناقتار قالعان قال­دىق­تار جەر بەتىنەن بىركەلكى جويىلسا, كەيبىر جاعدايلاردا جينالعان قالدىق­تاردى قازىپ, ونى الاڭنان تىس جەردە قاۋىپسىز ساقتاۋ ءۇشىن تاسىمالداندى. ال قالدىقتار از شوعىرلانعان جەرلەردە, ونى انىقتاۋ قيىنعا سوقتى. ول ءۇشىن جەردى جىرتۋعا جانە ودان ءارى ماتەريالدى سۇيىلتۋعا تۋرا كەلدى.

قازىر ۇياو توبى سەمەي پوليگونىن­داعى اۋماقتا شىنايى راديولوگيالىق باعالاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كە­لەدى. بارلىق ايماق 2021 جىلدان باستاپ زەرتتەلىپ جاتىر.

«يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجى­مىن قازاقستان وتە قولايسىز كەزدە قا­بىلدادى, سول ءۇشىن وسى ەلگە وتە ريزا­مىن. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ سىناق الا­ڭىن­داعى جۇمىسىمىز الەمدى قاۋىپسىز جەرگە اينالدىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى­مىزدىڭ جالعاسى», دەيدى DTRA تاراتپاۋ باعدارلاماسىنىڭ مەنەدجەرى مارك گيبسون.

اقش ەلشىسى ۋيليام موزەر بۇل لاۋازىمعا تاعايىندالىسىمەن كوپ ۇزا­­ماي سەمەي پوليگونىنا باردى. سا­پار بارىسىندا ەلشى دەگەلەڭ الاسا تاۋ سىلەمىندە دە بولدى. بۇل ايماقتا اقش ۇكىمەتى يادرولىق سىناقتار ءۇشىن پايدالانىلعان 181 توننەل جويىپ, يگر زەرتتەۋ رەاكتورىن قۇرۋعا كومەك كورسەت­تى. ول جوعارى بايىتىلعان رەاكتور وتىنىن از بايىتىلعان وتىنعا اينالدىرادى.

ايتا كەتسەك, DTRA اگەنتتىگىنىڭ نە­­­گىز­گى ماقساتى اقش قورعانىس مي­نيس­تر­­لىگىنە, اقش ۇكىمەتىنە جانە حا­لىق­­ارالىق سەرىكتەستەرگە جاپپاي قى­رىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋىنا قار­سى تۇ­رۋ­عا جانە ونىڭ تارالۋىن توق­تاتۋعا ۇسى­نىس بەرۋ. بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگو­نىندا وتكىزىلەتىن جوبا DTRA اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق وداقتاستارمەن جانە سەرىكتەستەرمەن بىرگە جۇرگىزىپ جات­قان يادرولىق قارۋ­دى تاراتپاۋ بويىن­شا ماڭىزدى جۇ­مىسى وسىنىڭ ءبىر مى­سالى بولىپ تابىلادى. DTRA اگەنت­تىگى – قارجىلىق قولداۋ جاعىنان, سو­نى­مەن قاتار قا­زاق­­ستان مەن اقش ارا­سىن­داعى ىن­تى­­ماقتاستىق شەڭبەرىندە جۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ما­ڭىزدىلىعى جاعىنان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ءىرى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. سون­داي-اق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكى ەل ارا­سىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى.

جالپى, سەمەي سىناق پوليگونى كە­ڭەس وداعىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قۇرىلعان ەدى. 1947 جىلى شىعىس قازاقستاندا سايىن دالانىڭ ورتاسىندا سالىنعان پوليگون شامامەن 7 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتىر. وندا 1949 جىلى 29 تامىزدا كەڭەس وداعى العاشقى يادرولىق سىناق وتكىزدى. 40 جىل ىشىندە سەمەيدە 456 يادرولىق جارىلىس جاسالدى, ونىڭ 116-سى جەر ۇستىندە, 340-ى جەر استىندا سىنالدى. 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن سىناقتار توقتاتىلدى, كوپتەگەن عالىم مەن اسكەري قىزمەتكەر پوليگوننان عانا ەمەس, ەلدەن دە كەتتى. الاڭدا كوپتەگەن توننەل مەن ۇڭعىما قالدى. بۇعان قوسا, مۇلدەم پايدالانىلماعان يادرولىق ماتەريالدار قالدى. ولار حالىققا قاۋىپتى بولدى, ال ونىڭ تارالۋى بۇكىل الەمگە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىردى. الايدا جاس مەملەكەت قازاقستان حالقى جاڭا ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى شەشەدى دەپ ءۇمىت ارتتى. سىناق الاڭى جابىلعان سوڭ, 1993 جىلى 15 مامىردا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ پوليگون جابىلعاننان كەيىن ۇياو بىرنەشە ماسەلەنى شەشۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتادى.

«يادرولىق قارۋ سىناقتارىنىڭ ين­فرا­قۇرىلىمىن, سالدارىن جويۋ قاجەت بولدى. وسى ۇلكەن جانە ماڭىزدى ما­سە­لەنى قالاي جۇزەگە اسىرامىز دەگەن قور­قىنىش بولدى. الايدا كوپتىڭ كو­مە­­گىمەن, اتاپ ايتساق, حالىقارالىق ىن­­تى­­ماقتاستىڭ شەڭبەرىندە شەشىمىن تاپ­­تىق», دەيدى ۇياو-نىڭ باس ديرەكتورى.

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق DTRA-دان باسقا, اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن, ياعني ۇلتتىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك باس­قار­ماسىمەن (NNSA) تىعىز جۇمىس ىس­تەيدى. NNSA قازاقستانمەن بىرگە بۇ­رىنعى سەمەي سىناق پوليگونىندا ور­نا­­لاسقان «بايكال-1» رەاكتورلىق كە­شە­­نىندە ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋ ءۇشىن اق­تاۋ­داعى بن-350 نىسانىنان 775 يادرو­لىق قارۋ جاساۋعا جەتەتىن 10 مەتري­كا­لىق توننا جوعارى بايىتىلعان ۋراندى (جبۋ) جانە 3 مەتريكالىق توننا ءپلۋتونيدى تاسىمالدادى. بۇعان ۇياو مەن «ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكا­لىق كوم­­بيناتى-قازاتومونەركاسىپ» (ماەك-قازاتومونەركاسىپ) ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

NNSA نيدەرلاندىمەن سەرىكتەستىكتە راديواكتيۆتى كوزدەر بويىنشا ەكى ءىرى جوبانى 2019 جىلدىڭ شىلدەسىندە اياق­تادى. 2012-2019 جىلدار ارالىعىندا نە­گىزىنەن نيدەرلاندتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن قارجىلاندىرىلعان جانە NNSA-نىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان ەكى جوبا ۇياو مەن «ماەك-قازاتومونەركاسىپتەگى» راديواكتيۆتى كوز­دەردى تۇگەندەپ, تىركەدى جانە وعان باس­­شىلىق جاسادى. ەكى ۇيىم قىزمەت مەر­زىمى اياقتالعان قازاقستانداعى راديو­اكتيۆتى كوزدەردى باسقارۋ بويىنشا ۇزاق­مەرزىمدى شەشىمدەردى ۇسىنادى. بۇل جەردە ماماندار راديواكتيۆتى كوزدەر بارلىق كەزدە قاۋىپسىز جانە سەنىمدى تۇر­دە باسقارىلۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتادى, ويتكەنى ولار قىزمەت مەرزىمى وتكەن سوڭ دا جوعارى راديواكتيۆتى بولىپ قالا بەرەدى. مۇنداي تەحنيكالىق جاعىنان اۋقىمدى جوبالار ەكى نىسانداعى 13 300-دەن استام راديواكتيۆتى كوزدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىردى. ۇياو, «ماەك-قازاتومونەركاسىپ», يادرولىق تەحنولوگيالار قاۋىپسىزدىگى ورتالىعى جانە باسقا دا تەحنيكالىق ۇيىمداردىڭ ماماندارى بۇل جۇمىستى ءىرى, پايدالانىلماعان مەديتسينالىق جانە وندىرىستىك قۇرىل­عىلاردان كوزدەرىن شىعارىپ الۋ, سيپاتتامالارىن انىقتاۋ, ولاردى ىستىق كامەرالاردا كونديتسيالاۋ, ۇزاق ۋاقىت قورعاۋىش كونتەينەرلەردە شوعىر­لاندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىردى.

«نيدەرلاند ارىپتەستەرىمىزگە وسى ماڭىزدى جوبالاردى قولداعانى ءۇشىن العىسىمىزدى ايتامىز. راديواكتيۆتى كوزدەردى جويۋ پروتسەسسىن باسقارۋ – راديولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى. اتوم قۋاتى حالىقارالىق اگەنتتىگى پايدالانىلماعان كوزدەر رەت­تەۋشى باقىلاۋدان شىعۋ قاۋپىن تۋدىراتىنىن مويىندايدى. ولار جوعالۋى نەمەسە قاراۋسىز قالۋى مۇمكىن», دەيدى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى NNSA اكىمشىنىڭ قورعانىس جونىندەگى ورىنباسارى دوكتور برەنت پارك.

NNSA-نىڭ ماتەريالتانۋ جانە ازايتۋ (M3) اكىمشىلىگى ماتەريالداردى باسقارۋدىڭ تولىق تسيكلى ارقىلى يادرولىق ماتەريالداردان تۋىندايتىن قاۋىپتى جويۋعا كەشەندى ءتاسىل ۇسىندى. بۇل يگر جانە يۆگ.1M زەرتتەۋ رەاكتورلارىن جوعارى بايىتىلعان ۋران رەاكتورلارىن (جبۋ) پايدالانۋدان گورى تومەن بايىتىلعان ۋراندى (تبۋ) پايدالانۋ قاجەتىن دالەلدەپ وتىر.

يگر رەاكتورىنان جاڭا وتىن ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جەتكىزىلدى. وتىن تبۋ-عا دەيىن سۇيىتىلعان. بۇل ماتەريال يگر رەاكتورىندا پايدالانۋ ءۇشىن ۇياو-نا قايتا تاسىمالداندى. ال يۆگ.1M زەرتتەۋ رەاكتورى جوعارى بايىتىلعان ۋراننان (جبۋ) تومەن بايىتىلعان ۋرانعا (تبۋ) 2021 جىلى اۋىستىرىلدى. جۇمسالعان جبۋ وتىنى رەسەي فەدەراتسياسىنا 2023-2024 جىلدارى يۆگ.1M رەاكتورى تبۋ وتىنىنا ءساتتى اۋىسقاننان كەيىن تاسىمالدانادى دەگەن جوسپار بار.