ەتنولاگەر ەلدىك جوباعا اينالسا...

حالقىمىزدىڭ ەشكىمنەن ۇيالمايتىن تاريحى مەن مادەنيەتى, رۋحانياتى, سالت-ءداستۇر, ىرىم-تىيىمى بار. بىراق وزگەلەر­دىڭ جىلتىراعىن زاماناۋي ساناپ, ءوز تۇما­مىزعا تۇكىرىپ, ءوز قۇنارىمىزدان جەريتىن تۇسىنىكسىز جاعدايلاردى كورۋدەي-اق كورىپ ءجۇرمىز. تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە بايلانىستى قوي قىرقىپ, تۇيە كۇزەۋ, ءجۇندى تازالاپ ءتۇتۋ, ءيىرۋ, شيراتۋ, باۋ, باسقۇر, الاشا, سىرماق توقىپ, كيىز, تەكەمەت, تالدىرما باسۋ, ءتۇر ويىپ, ويۋ سالۋ, بابىمەن شي ارشىپ اق نەمەسە وراۋلى شيلەر توقۋ, جۇمىرتقاداي جۇتىنتىپ كيىز ءۇيدى جابدىقتاۋ, قاقپان, قۇرىق, بەكىتۋ, تۇساۋ, نوقتا, جۇگەن, قامشى جاساۋ, بىرنەشە ءورىم دويىر ءورۋ, ۇلتتىق تاعامداردى دايىنداۋ كۇنى كەشەگە دەيىن كۇنەلتىستىڭ نەگىزگى تىرەگى بولدى. قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا تىرلىگىڭ وسى قاجەتتىلىكتەرگە تىرەلگەن سوڭ ءوزىڭ ءۇشىن جاسايتىن مىندەت ەدى. بۇ­گىندە ءبىزدىڭ نارىقتى جاۋلاۋدى ماقسات ەتكەن شەتەلدەردىڭ ساپالى-ساپاسىز, ارزاندى-قىمبات استا-توك تاۋارلارىن تۇنشىعا تۇتىنىپ, ۇلتتىق ونىمدەر مەن بۇيىمداردان, قازاقى قۇندىلىقتاردان ارامىز الشاقتاپ بارادى. تۇيە ساۋىپ, قۇرت قايناتىپ, قۇراق قۇراپ, اساۋ جۋاسىتىپ, قۇرىق سالىپ وسكەن سوڭعى بۋىننىڭ جاسى شامامەن ەلۋگە جاقىندادى. ال تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ومىرگە كەلگەندەر قازاقى تۇرمىستىڭ شەت جاعاسىن كوردى دەسەك, بۇگىنگى ۇرپاق, اسىرەسە قالا مەن قالا ماڭىنداعى اۋىل بالالارى ۇلتتىق جاۋھارلاردى كينولار مەن كورمەلەردەن كورىپ ءجۇر. ۇلتتىق ونەرىمىز, ۇلتتىق بۇيىم­­دارىمىز ناۋرىز سەكىلدى بەلگىلى ءبىر مە­رەكەلەردىڭ اتريبۋتتارىنا اينالىپ, ءىس-شارالاردىڭ, سايىستاردىڭ شەڭبەرىندە قولدانىس اياسى تارىلىپ بارادى. وسى ورايدا تۇپقاراعان اۋدانىنداعى بىرقاتار مەكتەپتىڭ باستاماسى كوڭىل قۋانتادى جانە بۇل – ۇلتتىق قۇندىلىقتى جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدىڭ سونى جولى! وتكەن جىلى وقۋ ماۋسىمى اياقتالعان سوڭ تۇپقاراعان اۋدانىندا اقشۇقىر مەكتەپ-ليتسەيى مەن ع.ايداروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ جەكە-جەكە ۇيىمداستىرعان ەتنولاگەرلەرگە ىرزا بولعان جۇرتشىلىقتىڭ اق تىلەكتەرىن جاۋدىرعانىن ەستىگەن ەدىم. تۇپقاراعاندىق ۇستازدار تاراپىنان جاقسى ءىس, حالىق تاراپىنان اقجارما تىلەكتەر بيىل دا جالعاسىن تاپتى.

ماڭعىستاۋ تاريحىنىڭ تۇپقاراعان توپىراعىنان تىس ءوربيتىن تۇسى كەمشىن, بابا جولىنا ادال كيەلى توپىراق تۇلەكتەرى, اسىرەسە ۇستازدار قاۋىمى ۇلت بولاشاعىنا, مەم­لەكەت تۇتاستىعىنا ءبىر كىرپىش بولىپ قالانۋ ءۇشىن ىزدەنىسپەن, جاڭاشىلدىقپەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بىرتە-بىرتە تارىنىڭ قاۋىزىنداي كولەمگە قۋسىرىپ, ادامزاتتى ورتاق مادەنيەتكە توعىستىراتىن جاھاندانۋدىڭ يىرىمىنە جۇتىلىپ بارا جاتقان ساتتە «ۇلتتىق بولمىستى قالاي ساقتايمىز, اسىل جادىگەرلەرىمىزدى كەلەشەككە قالاي تابىستايمىز؟» دەگەن جان اۋىرتار اسا ماڭىزدى سۇراقتىڭ جاۋابىن تۇپقاراعاندىق ۇستازدار تاپتى دەپ ويلايمىن. وتكەن جىلى قازاقىلىقتىڭ قاينار بۇلاعىنا قانىپ وسكەن تاجىريبەلى ۇستازدار, مەكتەپتىڭ ىسكەر باسشىلارى – اقشۇقىر مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ ديرەكتورى ق.قاليەۆا مەن ع.ايداروۆ اتىنداعى مەكتەپ ديرەكتورى ب.سەبەپباەۆا باستاعان قوس ۇجىم وقۋشىلار ءۇشىن ەتنولاگەر ۇيىمداستىرعان بولاتىن. قازاقى اۋىلعا اينالىپ سالا بەرگەن ورتاعا بالالاردىڭ دا, اتا-انالاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى بولدى. ءتىپتى جۇمىلا جۇرت قۋاندى, اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازىپ, جاڭالىقتى تالماي تاراتتى. جاقسى باستامانى قولداۋشىلار قاتارى ارتىپ كەلەدى. بيىل تۇپقاراعان اۋدانىنداعى ەتنولاگەردى ۇيىمداستىرۋشى مەكتەپ­تەر قاتارىنا تاۋشىق اۋىلىنداعى شاح­تا ورتا مەك­تەبى قوسىلسا, سونداي-اق اتىراۋ وبل­ىسى ۇستازدارى قىزىعۋشىلىق تانىتقان.

ەتنولاگەر جۇمىسى قالاي ىسكە اسىپ, قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ سايىن اۋى­لىنداعى ع.ايداروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «قازىنا» ەتنولاگەرى جۇمىسىنا از-كەم شولۋ جاساپ كورەلىك. لاگەرگە 2-7 سىنىپ ارالىعىنداعى از قامتىلعان وتباسى بالالارى مەن ۇز­دىكتەر, وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى شاقى­رىلعان. 7 توپقا بولىنگەن 160 بالا كۇندى تاڭعى جاتتىعۋدان سوڭ قاراجورعا بيىمەن باستايدى. نەبارى ون كۇن ىشىندە وقۋشىلاردىڭ ءار ونەردىڭ باسىن ءبىر شالىپ, سوڭىندا ەشتەڭە دە مەڭگەرە الماي شىعۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ء«بىر توپ – ءبىر ۇيىرمە» باعىتى تاڭدالعان, ياعني وقۋشى ون كۇن بويى ءبىر ۇيىرمەگە قاتىسىپ, ءوزى قىزىققان ءىستى نەمەسە ونەردى تولىق ۇيرەنبەسە دە الىپپەسىن مەڭگەرىپ, تانىم ىرگەتاسىن قالىپتاستىرىپ شىعادى. ەر بالالار ءۇشىن گيپسپەن, قىشپەن جۇ­مىس جاساۋدى ۇيرەتەتىن ء«مارمار» ۇيىر­مەسى, قولدانىستان شىعارىلعان پارتا, ۇستەلدەردى كادەگە جاراتىپ, كيى­مىل­گىش, ما­كەتتەر جاساۋعا باۋليتىن «ەكو-الەم» ۇيىرمەسى, قىز بالالار ءۇشىن جۇننەن بۇيىم­دار دايىنداۋعا ۇيرەتەتىن «سىر­ماق», قۇراق قۇراپ, شي وراۋدى ۇيرە­تەتىن «شيقۇراق», مونشاقپەن جۇمىس ىستەۋ­دى ۇيرەنەمىن دەۋشىلەر ءۇشىن «التىن ويماق», ۇلتتىق تاعامدار دايىنداۋدى ۇيرە­نۋشىلەرگە «بالقايماق» ۇيىرمەلەرى, سونداي-اق ۇلتتىق سپورتتىق ويىن تۇرلەرىنە باۋليتىن «الشى», قيسسا-داستان جاتتاپ, باتا ۇيرەنەمىن دەگەن ەر بالالارعا «جادىگەر» ۇيىرمەسى, دومبىرا ۇيرەنۋگە قىزىققان وقۋشىلاردى «نازقوڭىر» ۇيىرمەسى ون كۇن باۋليدى. وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى سونداي بىردە-ءبىر وقۋشى لاگەردەن قالماي اسا ىنتىزارلىقپەن قاتىسىپ كەلەدى. وتكىزىلگەن ءاربىر ءىس-شاراعا ءمان بەرىپ, ۇيرەتىلگەن ءاربىر ونەر مەن ءىستى ق ۇلىشىنىسپەن قابىلداعان. وعان دالەل – ون كۇن ىشىندە بۇرىن دومبىرا ۇستاپ كورمەگەن جەتكىنشەكتەردىڭ اسپاپتى تارتىپ ۇيرەنۋى, «بەس ينە» ۇيىرمەسىنە قاتىسۋشى قىزداردىڭ العاشقى قولونەر بۇيىمدارىن توقىپ شىعارىپ, جارمەڭكەدە ساتۋى. 

«قازىرگى كەزدە اۋدانداعى 11 مەكتەپتىڭ 1-10 سىنىپتارىندا 8776 وقۋشى ءبىلىم الادى جانە 2023 جىلى 73 پايىزى جازعى ساۋىقتىرۋمەن قامتىلاتىن بولادى. جازعى ساۋىقتىرۋعا الەۋمەتتىك توپتاعى وتباسىلاردىڭ بالالارى ءبىرىنشى كەزەكتە قامتىلادى. سونىمەن قاتار 2017 جىل­دان باستالعان «جاس سارباز» اسكەري-پاتريوتتىق باعىتىنداعى لاگەردە 8-10 سىنىپتاردىڭ 50-گە جۋىق وقۋشىسى دەمالىپ, كاسىبي باعدار الاتىن بولادى. جازعى دەمالىستاردىڭ ەكىنشى باعىتى بويىنشا 2820 وقۋشىنىڭ جازعى دەمالىس­تار كەزىندەگى ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ەڭبەك, تانىمدىق شىعارماشىلىق, سپورتتىق, تۋريستىك شارالارمەن قامتيمىز. سونداي-اق ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ 2023 جىلعى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس جازعى وقۋ دەمالىسى كەزىندە بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ دەمالىسىن جانە بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا 10-22 شىلدە ارالىعىندا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ماۋسىمدىق 3 كۇندىك تۋريستىك شاتىرلى لاگەرى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ تەڭىز جاعاجايىندا وتكىزىلدى. 4 كەزەڭنەن تۇراتىن لاگەردە 12-15 جاس ارالىعىنداعى 360 وقۋشى, ونىڭ ىشىندە تۇپقاراعان اۋدانى بويىنشا 45 وقۋشى دەمالا الدى»,  دەيدى تۇپقاراعان اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ا.وتەسباەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى جىلدان بەرى ەلدى ءسۇيسىنتىپ كەلە جاتقان ەتنولاگەر­لەر – وقۋشىلار عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىق ءۇشىن تارتىمدى باستاما. وقۋشىلاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعى مەن قۇلشىنىسىنا, ولارعا قاجەتتى دەمالىستى ۇيىمداستىرا العانىنا ۇستازدار قۋانىشتى, ال مەن ءوز جۇمىسىنىڭ جەمى­سىن كورىپ مارقايعان ۇستازدار ءۇشىن قۋان­دىم. ءار بالانىڭ بويىندا ۇلتتىق تەك بار, وسى تەكتى ۇلتتىق رۋحانياتپەن شو­لىركەتپەي نارلەندىرىپ وتىرسا, ۇرپاق قۇنار­لى قالىپتاساتىنى انىق. ال ۇلت­تىق بولمىسىنان اجىراتىلعان ۇلت – جار­تىكەش, ۇرپاق – ءدۇبارا. وسى تۇر­عىدان كەلگەندە تۇپقاراعان اۋدانىندا باستالعان ەتنولاگەرلەر – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداپ, كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە سۇرانىپ تۇرعان باستاما. بۇعان دەيىن قالىپتاسقان, تاپتاۋرىن لاگەرلىك جۇيەگە تىڭ جاڭاشىلدىق ەنگىزىپ, ۇلتتىق بولمىس­تى تانۋ تۇرىعىسىندا ۇيىمداستىرىلعان لاگەرلەردى بابادان قالعان مۇرالاردى كەلەشەك ۇرپاققا جالعاۋدىڭ التىن كوپىرى, يدەولوگيالىق جانە ادىستەمەلىك جاڭا نۇسقا دەۋگە تولىق نەگىز بار. ادەتتە بالالاردى «عالامتورعا شىرمالدى» دەپ كىنالايمىز, مۇمكىن ءبىز ولاردىڭ جانسۋسارىن تاۋىپ بەرە الماي جۇرگەن بولارمىز؟ قازاقى بولمىستى بويىنا ءسىڭىرۋ­دىڭ زاماناۋي جولىن تابا الماي جۇر­گەن جوقپىز با؟ وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن ەت­نولاگەرلەر تولتىرادى دەپ ويلاي­مىن. ۇلتىنىڭ جادىگەرلەرىنەن جاتىرقاپ جۇرگەن جەتكىنشەكتەر جوق, اباي ايتقانداي, «كورسەم, بىلسەم, ۇيرەنسەم» دەپ قۇلشىنىپ-اق تۇر. ەندەشە, ەندىگى نىق قادام اعا بۋىن تاراپىنان بولۋى كەرەك.

ەتنولاگەرلەردى جۋرناليستىك زەردەلەۋ ناتيجەسىندە ۇرپاقتىڭ بابا مۇراعا ىڭكارلىگىن تانىپ قۋانۋمەن بىرگە, «اتتەگەن-اي» دەگىزگەن تۇستار دا بولماي قالمادى. ول – لاگەر ۋاقىتىنىڭ قىسقالىعى, ولكە­نىڭ بىرقاتار تاريحي-تانىمدىق ورىندارىنا ساياحاتتار جاساۋ ءۇشىن ارنايى كولىك­تەردىڭ تاپشىلىعى. مۇنىڭ ءبارى قار­جىلىق ماسەلەلەرگە تىرەلەتىنى بەلگىلى, «بار جاق­سىمىز – بالالارعا» دەيتىن ەلدە بالالار جەتىسپەۋشىلىك كورمەۋى كەرەك. بابا ونەرىن مەڭگەرىپ, ۇلتتىق ويىنىن ويناپ, دومبىرامەن ءان سالىپ, قىمىز ءىشىپ شاتتانىپ جۇر­گەن جەتكىنشەكتەردىڭ نەبارى ون كۇندە ەتنولاگەردەگى اسەرلى كۇندەرىن كەلەر جىلعا دەيىن كىلت ۇزۋىنە تۋرا كەلەدى. قۇزىرلى ورىندار, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى جۇرتتىڭ ىقىلاسىنا, وقۋشىلاردىڭ قىزى­عۋشىلىعىنا يە بولعان ەتنولاگەر باس­تاماسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداپ, جان-جاقتى دامىتۋعا, تاراتۋعا كۇش سالسا دەيمىز. ۇلت بايلىعى مەن ۇرپاق تاربيەسى – تەك ءبىر سالانىڭ, ۇستازداردىڭ موينىندا ەمەس, ءاربىر وتباسىنىڭ, اتا-انانىڭ باستى مىن­دەتى بولعاندىقتان, جاقسى ءىستىڭ جالعا­سىن تاپقانىن كوپشىلىك قالايتىنىن مەن ديدارلاسقان اتا-انالار باسا ايتۋمەن بولدى. 

ماڭعىستاۋ وبلىسى