كەدەيلىك, سەنى قايتەيىن!..

قىمبات نەسيەنىڭ قۇرىعى

قارجىگەر مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعدايعا بىرنەشە فاكتور­ اسەر­ ەتىپ وتىر. ەڭ باستى سەبەپ – ەدب ىشكى­ جاع­دايدى جەكە قۇپيا رەتىندە ۇس­تاي­­­­دى, ۇلتتىق بانك ءار بانكتەگى قاي­تا­رىل­­­ماي قالۋى مۇمكىن نەسيەلەر­ تۋ­را­لى­ بىل­­گە­­نى­مەن,­ ەشقانداي شارا قول­دان­باي­دى.

جالپى, حالىقتىڭ بانكتەن قارىز الىپ, ونى قايتارا الماي ءجۇرۋىنىڭ باس­تى­ سەبەبى – نەسيەنىڭ قىمباتتىعىندا.

مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ پىكىرىنشە, قارىزدىڭ قايتپاي قالۋىنا ەكونو­مي­كاداعى قۇرىلىمدىق پروبلەمالار العى­شارت بولىپ وتىر. بانكتەردىڭ حالىقتى جاپپاي نەسيەلەۋىنىڭ ناتيجەسى قارىز­دارىن قايتارا الماي جۇرگەن بورىش­كەر­لەر­دىڭ كوبەيۋىنە العىشارت بولسا, بۇل ءوز كەزە­گىندە ونلاين قارىز الۋشىلاردىڭ دا كوبەيۋىنە جول اشتى. ويتكەنى نەسيە تاريحى بۇزىلعان جۇرت بانكتەردەن قارىز الا الماعاننان كەيىن امالسىزدان ونلاين­ قا­رىز بەرەتىن قارجى ۇيىمدارىنا جۇ­گى­نەدى.

ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋرو» اق بيىل ءساۋىر ايىندا جۇرگىزگەن ستاتيستيكاسىنا ساي­­كەس 7,5 ميلليون وتانداسىمىزدىڭ قا­رى­زى وتەلمەگەن. بۇل – ەلدەگى ەكونو­مي­­كا­لىق بەلسەندى حالىقتىڭ 77%-ى. ونىڭ­ ىشىندە 1,5 ميلليون تۇر­عىن نەسيە بو­يىن­شا­ تولەمدى 90 كۇننەن كەشىكتىرىپ تولەگەن.

عالامدىق پروبلەمالاردىڭ ىشىندەگى كۇردەلىلەرىنىڭ ءبىرى كەدەيلىك ەكەنى كوپ ايتىلادى. بىراق نەسىمەن كۇردەلى دەگەن سۇراقتىڭ كەمى 100 ءتۇرلى جاۋابى بار. الەم حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ نەسيەمەن ءومىر سۇرەتىنى, ءتىپتى كەيبىرىنىڭ نەسيەسىز ءومىر ءسۇرۋدى ەلەستەتە المايتىنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. بىراق تابىسىنىڭ قوماقتى بولىگىن نەسيەسى جەپ قويىپ, كوشەگە شىققانى تۋرالى ەستىگەن جوقپىز؟

سەبەبى دامىعان ەلدەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى باس بانكتەرىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا, بيزنەس وكىلدەرىنەن ينۆەستورلار دايىنداپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باسقاشا ايتقاندا ىشكى جالپى ونىمىنە دەم بەرىپ تۇرعان تىرەك مىقتى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بانك نەسيەسى كەدەيلىكتىڭ بەتىن «جىلتىراتىپ» كورسەتەتىن قۇبى­لىسقا اينالىپ كەتتى دەگەن پىكىر بار. قاجەتتى تاۋارلاردى ءبولىپ تولەۋ سىرت كوزگە كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن فاكتور. بانكتەر نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ قويسا, ەلدەگى كەدەيلىكتىڭ ناقتى كورىنىسى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالىپ شىعا كەلەدى.

بارىنە بانك كىنالى مە؟

كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ تەرەڭدەپ كەتۋىنە بانكتەردى كىنالاعان پىكىر بۇرىن تاۋەلسىز ساراپشىلار دەڭگەيىندە ايتىلاتىن. ەندى بۇل تاقىرىپ ماجىلىسكە دە جەتتى.

ماۋسىمنىڭ باسىندا ءماجىلىس دەپۋ­تا­تى ابزال قۇسپان پرەمەر-مي­نيستر ءاليحان سمايىلوۆقا جولداعان دەپۋ­تات­تىق ساۋالىندا «take-profit.org» بير­جا­لىق پورتالىندا الەم ەلدەرىندەگى بانك­تەردىڭ پايىزدىق مولشەرى تۋرالى اقپا­رات­تى تابۋعا بولاتىنىن ايتقان.

ماسەلەنى ارى قاراي ساباقتاساق, كورەيادا بۇل كورسەتكىش – 3,5, قىتايدا – 3,65, گەرمانيادا – 3,75, انگليادا – 4,25, كانادا – 4,5, اقش-تا – 5,25 پايىز دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن. ال پوستكەڭەستىك ەلدەرگە كەلسەك, وزبەكستان ۇلتتىق بانكىنىڭ پايىزدىق مولشەرى – 14, قىرعىزستاندا – 13, تاجىكستاندا – 10, ازەر­بايجاندا – 9 پايىز دەڭگەيىندە.

«تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندەگى شاعىن ارالداردا ورنالاسقان فيدجيدەگى بانكتەر پايىزدىق مولشەرى – 0,25, كامبودجادا – 0,88 پايىز ەكەن. سوندا جەرىنىڭ استى بايلىققا تۇنعان قازاقستان حالقى نەسيەنى 16,75 پايىزبەن الىپ وتىر», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ا.قۇسپان.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ «ۆتب بانك» پەن Bereke bank جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى – 21,5, «بانك تسەنتركرەديتتە» – 23,6, «ەۋرازيالىق بانك» – 23,7, Kaspi bank اق – 24,4, Home credit bank-تە 28,5 ەكەنى ايتىلعان. بۇعان بانكتەردىڭ ساقتاندىرۋ جانە تاعى باسقا مىندەتتەرىن قوسا ەسەپتەگەندە 4-5 جىلعا راسىمدەلگەن نەسيەنىڭ بانك الدىنداعى ءوسىمى ەكى-ءۇش ەسەگە دەيىن قىمباتتاپ كەتەدى.

ا.قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ نەسيە پايىزى جىلىنا 56% پا­يىزدان اسپاۋى كەرەك» دەگەن شەكتەۋ شەشىمى حالىقتىق ەمەس, حالىقتى قابىرعاعا تىرەپ قوياتىن شەشىمگە اينالىپ, بۇرىن ەل-جۇرتتان جاسىرىپ كەلگەن كەدەيلىك دەڭگەيىن جالاڭاشتاپ قويدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتو­رىن نەسيەلەندىرۋدى كەڭەيتۋ جانە حالىقتىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ شارالا­رى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. قۇجات­تا, باسقالارمەن قاتار, شاعىن نەسيە­لەر بو­يىنشا مولشەرلەمەلەردى رەت­تەۋ­دى قاتايتۋ جانە 90 كۇننەن استام كەشىك­تىرىلگەن ازاماتتاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋ تۋرالى ايتى­لا­دى. ساراپ­شى­لاردىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇل قۇجات نەسيە سەگمەنتىندەگى جاعدايدى وز­گەرتە الماسا دا بانكروتتىق تۋرالى زاڭ­دى جانە كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىن 56 پايىزدان 44 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋى مۇم­كىن» دەگەن بولجامدى دا جوققا شىعار­ماي­دى.

ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ سوزىنشە بانك قايىرىمدىلىق قورى ەمەس – بيزنەس. ول حالىقتىڭ تالابىمەن ساناسۋعا مىندەتتى ەمەس. تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بانكتەرىنىڭ ويىن ەرەجەسى دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا وزگە­شە­لەۋ. ۇكىمەت پەن بانكتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن «ىقىلاسى» قارجى سەكتورىنىڭ ەشبىر حالىق­ارالىق تاجىريبەگە ۇقسامايتىن «پوستكەڭەستىك» ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ, ىشكى نارىقپەن اراداعى سەنىمسىزدىك سيندرومىن قالىپتاستىردى.

ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ تىم قاتتى تامىرلانىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى مەن سالدارى ساراپشىلار ءۇشىن زەردەلەنە قويماعان تاقىرىپ: كەيبىر ساراپشىلار كەدەيلىك دەڭگەيىنە بانك نەسيەسىنىڭ تۇك تە قاتىسى جوعىن ايتادى. ال ەكىنشى توپ «پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتسە, بانكتەر قوسىمشا تابىسىنان ايىرىلىپ قالادى. بۇعان جول بەرمەي وتىرعان لوببي توپتار بار» دەيدى. وسى تاقىرىپ تۋرالى ءسوز بولسا, ەل-جۇرتتىڭ نازارى ۇلتتىق بانك پەن بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىنە اۋدارىلادى. بازالىق مولشەرلەمەدەگى وزگەرىستەر ەكونوميكاداعى اقشانىڭ قۇ­نىن­ قىمباتتاتۋ ءۇشىن جاسالادى. بىراق ساراپ­­­شىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىنگى جاع­داي ءبىرشاما كۇردەلى. ەندىگى جەردە حالىقتى نەسيەلەندىرۋ كولەمى ەداۋىر ازايا­دى. سونىمەن بىرگە نەسيەنى وتەۋ قۇنى قىمباتتايدى.

«تاۋەلسىز ساراپشىلار ۇلتتىق بانك ۇكىمەت پەن نارىقتىڭ اراسىنداعى وپەراتور مىندەتىمەن شەكتەلىپ وتىر»دەگەندى ءجيى ايتادى. بۇل دا – شيكىزاتقا باعدار­لا­ن­عان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا ءتان ورتاق قۇبىلىس.

حالىقتى قاناۋدىڭ «ساۋاتتى-مادەنيەتتى» سحەماسى

«ۇلتتىق بانك مارجاسى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن 2 پايىزعا جوعارى جۇرەدى. قازىرگى كورسەتكىش 16.5 ەكەنىن وتكەن اپتادان بەرى جازىپ جاتىرمىز. دەمەك ءدال قازىر باس بانكتىڭ ەدب-عا ارنالعان مارجاسى 18 پا­يىزدان اسىپ جىعىلادى», دەيدى ە.يبراگيم.

بىرەر جىلدان بەرى كوممەرتسيالىق بانكتەر ساياساتىندا ءبىر جىلىمىق بارىن سەزىپ ءجۇرمىز. مۇنى ساراپشىلار­ ولي­گار­حيالىق توپتاردىڭ ۇكىمەت ارقىلى ەكونو­ميكاعا قىسىمىنىڭ السىرەي باستا­عانىمەن تۇسىندىرەدى. ءبىر كەزدەرى «ەكو­نوميكا تۇزەۋشى بانكتەر» رەتىندە مەم­لە­كەتتىڭ الاقانىندا وتىرعان بانكتەردىڭ ءبى­رازى 2009 جىلدارداعى ۇكىمەتتەن ال­عان­ نەسيەسىن قايتارۋعا نيەتتەنىپ جاتىر.

ىشكى نارىق ءۇشىن پايىزدىق مولشەر­لە­مەنىڭ كەنەتتەن ەمەس, نارىقتىڭ ىڭ­عا­يىنا قاراپ تومەندەگەنى ماڭىزدى. ۇلت­تىق بانكتىڭ نارىقتى سوعان دايىنداي باستاعانىن ءبىرازدان بەرى بايقاپ ءجۇرمىز. بازالىق مولشەرلەمەدەگى وڭ وزگە­رىستەردىڭ اسەرىن نارىق اراعا ايلار سالىپ قابىلدايتىنى بەلگىلى. وتكەن اپتادا ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىر­ماتوۆ ەكىنشى جارتى جىلدىقتا بازا­لىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋدىڭ مۇم­كىن­دىكتەرىن قاراستىراتىنىن ايتتى.

ء«بىزدىڭ شەشىمدەرىمىز نەگىزىنەن باعا­­­نىڭ­ ناقتى ءوسۋىنىڭ بولجامدى باعا­لاۋ­لار­عا سايكەستىگىنە, جانار-جاعارماي مەن كوم­مۋنالدىق قىزمەتتەرگە باعا­نىڭ جوعا­رى­لاۋىنىڭ جاناما اسەر­لە­رىنىڭ قالىپ­­تى اسەرى اياسىندا بازا­لىق­ ينفليا­تسيا­­­نىڭ باياۋلاۋىنىڭ تۇراق­تى­لى­عىنا, ينف­لياتسيالىق كۇتۋ ديناميكاسىنا, سون­داي-اق 2024-2025 جىلدارعا ارنال­عان بيۋد­جەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىن­دە­ بيۋد­جەت­تىك ەرە­جە­نى ساقتاۋ», دەپ ءتۇسىن­دىر­دى عالىمجان ءپىرماتوۆ.

ساراپشى-تالداۋشى پەتر سۆويكتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ قازىرگى جاع­دايى الەمدىك قارجى داعدارىسىنا سەبەپ بولعان قۇبىلىستاردىڭ كەرى, قيسىنسىز جاڭعىرىعى. ونەركاسىپتىك نەسيەلەۋدەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋگە قايتا باعدارلانعانى اقش پرەزيدەنتى رەيگاننىڭ تۇسىندا بايقالىپتى. جاڭا ۇلگى كاپيتاليستىك ءوندىرىستى ۇستاپ تۇرۋعا جانە دامىتۋعا كومەكتەستى, بىراق قوعامدى قارىزعا بەلشەسىنەن باتىرىپ جىبەردى. سودان الەمدىك قاۋىمداستىق بۇل جۇيەنى كەدەيلىك دەڭگەيىن كوتەرىپ جىبەرەتىن فاكتور رەتىندە قاراستىرادى. ستراتەگيالىق تۇرعىدان ۇكىمەتتە «ەكونوميكانى نەلىك­تەن جاقسارتۋ كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ بار,بىراق ءىس جۇزىندە بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, باس قاتىرىپ جۇرگەندەردىڭ از ەكەنى بايقالىپ قالادى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كەدەيلىك دەڭگەيى قىزىل سىزىقتان اسىپ كەتسە, حالىق ۇلتتىق بانككە, ۇلتتىق بانك ۇكىمەتكە قارايدى. ء«بىزدىڭ ەلدە كەدەيلىكتى باعالاۋ ءادىسى وزگەرمەيدى. تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن جوعارى ادام كەدەي ەمەس. بۇل ءتاسىل كەدەيلىك دەڭگەيىن رەسمي تۇردە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە ءاربىر ونىنشى ازامات كەدەيلىك شەگىندە ءومىر سۇرەدى», دەيدى پ.سۆويك

وسى تۇستا ساراپشى بىزدەگى جاعداي حالقىن قاناۋدىڭ «ساۋاتتى-مادەنيەتتى» تۇردە ويلاستىرىلعان سحەماسى دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرەتىنىن قاپەرگە سالدى. ەكونوميكانى نەسيەلەندىرمەسە دە شيكىزات ەكسپورتى ءجۇرىپ, بيۋدجەتكە قارجى ءتۇسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەل سىرتقى نارىققا ءتيىمدى – شيكىزاتتى ەكسپورتقا شىعارۋدى جانە ەلدە وندىرىلمەيتىننىڭ بارلىعىن يمپورتتاۋعا باسىمدىق بەرەتىن جوبالاردى عانا قارجىلاندىرادى», دەيدى پ.سۆويك.

نەسيە ستاتيستيكاسى زەردەلەنبەيدى

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كەدەيلىك – وتە سۋبەكتيۆتى قۇندىلىق. ەلدىڭ ەكونو­مي­كالىق دامۋ دەڭگەيى, ورتاشا جانە ەڭ تومەنگى جالاقىعا, تۇتىنۋ قورجىنى دا كە­دەيلىك دەڭگەيىنە قاراپ انىقتالادى.

ء«بىزدىڭ ەكونوميكا ارقىلى تۇر­مى­سى­مىز دا شەتەلدىك ەكونوميكامەن ينتەگ­را­تسيالانىپ كەتتى. دامىعان ەلدەردىڭ ەكون­و­ميكاسىن جەل شايقاسا, بىزدە داۋىل­ تۇرادى. سوندىقتان «ەكسپورتتىق» ەكونوميكانى تەزىرەك قايتا قۇرۋعا كىرىسۋ كەرەك ەدى. ءبىز وسىنىڭ شەڭبەرىندە عانا كەدەي­لىكتەن قۇتىلامىز», دەيدى پ. سۆويك.

قارىزدىق جۇكتەمەنى ازايتۋ شارالارى تۋرالى قاۋلى ماسەلەنى شەشۋگە جەتكىلىكتى ەمەس ەكەنىن ساراپشى-ەكونوميست راحىم وشاقباەۆ تا قۇپتايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ماسەلە – ەكونوميكادا از زەرتتەلگەن جانە قاۋىپ-قاتەرى ءتيىستى دەڭگەيدە باعالانباعان باعىت.

ساراپشى 2016 جىلدان بەرى جەكە تۇلعا­­لاردى نەسيەلەندىرۋ 340 پايىزعا, ياعني 4,2 تريلليوننان 14,2 تريلليون تەڭگەگە دەيىن وسكەنىن, ال زاڭدى تۇل­عا­لاردى نەسيەلەۋ 8,5 تريلليوننان 8,7 تريلليون تەڭگەگە, 1,7 پايىزعا وس­كەنىن كەلتىردى. «بىزدە تاۋارلىق نە­سيەنى, تۇتىنۋ تاۋارلارىن ارتىق تولەم­سىز­ ءبولىپ-ءبولىپ الۋعا بولادى دەگەن تۇسى­نى­ك قالىپتاسقان. تاۋاردىڭ قۇنىنا كوميس­سيالىق پلاتفورمالار نەمەسە ساتىپ­ الۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن ەكوجۇيە كىرە­تىنىن قاپەر­گە الىنبايدى. ۇلتتىق بانك مۇنى ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەل سياقتى نازار اۋدارۋعا تۇرمايتىن ماسەلە رەتىن­دە قاراستىرعىسى كەلەدى. ال شىن مانىن­دە­ مۇنداي جۇيە بانكتەردىڭ پايداسىنا­ جۇ­مىس ىستەپ جاتىر», دەيدى راحىم وشاق­­­­باەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەدب-نىڭ پايداسىنا دا, كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ باقىلاۋدان شى­عىپ­ كەتۋىنە دە قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جاسى­رى­نىپ قالاتىن وسىنداي ۇساق-تۇيەكتەر دە اسەر ەتەدى ەكەن.

الماتى