مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستانداعى قۇرىلتايدا وسىلاي ايتتى.
بولاشاقتا «بەيبارىس سۇلتان وردەنى» تاعايىندالعان جاعدايدا وعان سەبەپكەر بولعان, ويعا قوزعاۋ سالعان ادامدار قاتارىندا الدىمەن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ارداقتى اتى اتالاتىنى انىق.
نەگە دەيسىز عوي؟ ماقالامىز وسى ساۋالعا جاۋاپ قايتارۋعا ءتيىستى.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اناليتيكالىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ, ۇشان-تەڭىز ءبىلىمىنىڭ, عىلىمي تۇجىرىمدامالىققا بەيىمدىگىنىڭ جارقىراپ كورىنەتىن ءبىر جەرى – ونىڭ تاريحي-تانىمدىق تۋىندىلارى. ولاردىڭ اراسىندا بەيبارىس سۇلتان تۋرالى جازىلعان تاريحي وچەركىنىڭ وزىندىك ورنى بار.
«وسىدان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن انا تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, جارىق كورگەن ارابتىڭ حالىق رومانى «بەيبارىس» – ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن, حالقىنىڭ قامىن جەگەن ءار قازاقتىڭ تورىندە تۇرارلىق قىمبات قازىنا. مۇندا بالا كۇنىندە تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاق جەرىنەن, اتىراۋ بويىنداعى بەرىش جۇرتىنان مىسىر جەرىنە جەتكىزىلىپ, ەرەك اقىلىمەن, بولەك نامىسىمەن, سيرەك قايراتىمەن قۇلدىقتان سۇلتاندىققا دەيىن كوتەرىلگەن, ەگيپەت پەن سيريانى 17 جىل بويى بيلەگەن, ءدىن مۇسىلماندى كرەست كوتەرۋشىلەردەن قورعاپ قالعان الەمگە ايگىلى ءامىرشى بەيبارىستىڭ عاجايىپ عۇمىرى قازاقتىڭ دا جانىنا جاقىن اۋىزەكى اڭگىمە ايتۋ مانەرىمەن قىزعىلىقتى بايان ەتىلگەن. بەيبارىستىڭ تۋعان ەلىنە قايتا ورالۋى, اتاق-داڭقىنىڭ قازاق اراسىنا كەڭىنەن تارالۋى, ءوزىنىڭ كىندىگى كەسىلگەن ولكەگە ەڭسەلى ەسكەرتكىش بولىپ ورنىعۋى وسى كىتاپتىڭ اۋدارىلۋىنان باستاۋ العان ەدى.
كىتاپقا حالقىمىزدىڭ دانا پەرزەنتى, تاريحتىڭ تەرەڭ بىلگىرى ءابىش كەكىلباەۆ العى ءسوز جازعان».
بۇل, بۇيىرتسا, بيىل «فوليانت» باسپاسىنان اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ كورنەكتى كاسىپكەرى, «ايكوم LTD» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى يسا بيمىرزاەۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قايتا باسىلىپ شىققالى جاتقان «بەيبارىس» ء(«از-زاكىر بەيبارىس سۇلتاننىڭ عۇمىرناماسى») رومانىنىڭ اڭداتپاسى. ءبىز اۋدارعان نۇسقانىڭ ورىسشا اتى – «جيزنەوپيسانيە سۋلتانا از-زاحيرا بەيبارسا». ونى اراب تىلىنەن ۆ.كيرپيچەنكو اۋدارىپ, 1975 جىلى ماسكەۋدىڭ «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان شىعارعان. العى ءسوزىن جازعان – كورنەكتى تاريحشى, ارابتانۋشى ي.فيلشتينسكي. كىتاپتى ءبىز كەزىندە اسقار سۇلەيمەنوۆتەن العان ەدىك. ونىڭ جاي-جاپسارىن «ابىز ءابىش» كىتابىندا جازعانبىز.
ارادا جىلدار ءوتتى. ورتالىق كوميتەتتەگى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى, مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى قاۋىرت جۇمىستان كەيىن جۋرناليستيكاعا ورالىپ, شىعارماشىلىقپەن شىنداپ شۇعىلدانۋعا جاعداي تۋدى. 1998 جىلى اقمولاعا كەلگەن بەتتە جاڭا اتالعان روماندى اۋدارىپ شىقتىم. ءابىش اعا ول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى. باياعىدا گازەتتە بەيبارىستى جازعانىن ەسكە سالىپ, اۋدارمامدى وقۋىن, ىڭعايى كەلسە العى ءسوز جازىپ بەرۋىن سۇرادىم. العىسوز گازەت ماقالاسى كۇيىندە اۋەلى «تۇلا بويى تۇنعان جۇمباق تۇلعا» دەگەن اتپەن «ەگەمەن قازاقستاندا» (1999 جىل, 8 قازان) جاريالاندى, كەلەسى جىلى «ەلوردا» باسپاسىنان رومانمەن بىرگە شىقتى. كىتاپ ءتول تاريحىن تۇلەتۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىسىنا ءدوپ كەلە كەتتى دە, بىردەن ەل نازارىن اۋدارىپ الا جونەلدى, كادىمگىدەي سىلكىنىس تۋعىزدى, ءىرى ىستەرگە قوزعاۋ سالىپ بەردى. راس, اۋدارماشىنىڭ العى ءسوز يەسىنە بىلىكتى اۆتوردى عانا ەمەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسىن تاڭداۋى دا ءدال شىققانىن ايتقان ءجون...
اۋەلى 1968 جىلى «لەنينشىل جاسقا» شىققان ساپارناماعا (گازەتتە «جەبە مەن جۇمىرتقا» دەگەن تاقىرىپپەن باسىلعان) كوز سالىپ كورەيىك. جيىرمانىڭ توعىزىنا جاڭا جەتكەن جاس قالامگەر سول سيريا ساپارىنان كەيىن وقىرمانعا نە ايتتى ەكەن؟ ءار جەر-ءار جەرىنەن ءۇزىپ-ءۇزىپ الايىق:
«بيىكتىڭ باسىنداعى تاس قورعانعا جەتە بەرگەندە, قاقپانىڭ الدىندا تۇرعان ەكى-ءۇش اراب جىگىتى ءبىر توپ قازاقتاردى كورىپ, ەستەرىنە ءتۇستى مە, بىزگە قامالدىڭ ماڭايىنداعى ءمارمار تاقتانى كورسەتىپ: «سۇلتان بەيبارىس, مامليۋك!» – دەي بەردى. اقاڭ, پروفەسسور اقجان ماشانوۆ, تاقتاعا ءۇڭىلىپ ەدى, شىنىندا دا سۇلتان بەيبارىستىڭ اتى جازۋلى بولىپ شىقتى».
ء «بىز گيدتەن سۇلتان بەيبارىس جايىندا سۇراعاندا: «ول سالاحاتدينمەن بىرگە كرەست جورىعىنا شىققاندارعا تويتارىس بەرگەن», دەپ ەدى. ەلگە كەلىپ, تاريحي مالىمەتتەرمەن سالىستىرعاندا, ول جاۋاپ جاڭساق بوپ شىقتى. سالاحاتدين كرەست جورىعىنا قارسى XII عاسىردا سوعىسىپتى. ال سۇلتان بەيبارىس تاريحي ارەناعا XIII عاسىردا كەلىپتى. ول 1250 جىلى ساراي ماڭىنداعى مامليۋكتەر گۆاردياسىنىڭ باسىندا تۇرعان كەزىندە ەگيپەتتە توڭكەرىس جاساپ, وكىمەتتى ءوز قولىنا الادى. كايردە مامليۋكتەر گۆاردياسى تۇرعان وردا دەگەن اۋدان بولىپتى.
سول تۇستاعى ەگيپەت چينوۆنيگى ءال-وماري: «ولاردان (تۇرىكتەردەن) شىققان پاتشالار ءوز قانداستارىنا كوبىرەك قاراستى. ەگيپەتتى سولارعا تولتىرىپ, ەلدى جان-جاقتى تەك سولارعا قورعاتۋعا ايانباي كۇش سالدى. ولاردان مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ تالاي جارىق جۇلدىزدارى, جينالىس باسشىلارى, ەگيپەت جەرىن بيلەۋشىلەر شىقتى», دەپ جازادى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, مامليۋك شونجارلارى اراب ادەت-عۇرپىن مەنسىنبەي, ءوز ءداستۇر-ءدامىن ساقتاپتى. ولار ۇيلەرىنەن شىعاردا كوشەگە اۋەلى قىپشاقتارشا كيىنىپ, قىپشاقتىڭ كۇي اسپاپتارىندا وينايتىن مۋزىكانتتارعا باستاتىپ ءۇش ءجۇز سالت اتتىنى شىعارىپتى. ءنىلدىڭ جاعاسىندا قىپشاقى كۇيمەمەن قىدىرىپتى. سۇلتان بەيبارىس سارايىنداعى قوناقاسىلاردا جۇرتقا قازى-قارتا اساتىپ, قىمىز ىشكىزىپتى».
«سالاح اد-دين كرەست جورىعىنا تويتارىس بەرىپ اتى شىقسا, بەيبارىس كرەست جورىعىنا قاتىسۋشىلاردى اراب جەرىنەن ءبىرجولاتا الاستاپ, ەكىنشى جاقتان تاپ بەرگەن جاڭا باسقىنشىلاردى – موڭعول اسكەرىن العاش رەت توقتاتىپ, ەفراتتان ءارى اسىرىپ, كەرى شەگىنتىپ تاستاعانىمەن تاريحتا قالدى.
ەندى, مىنە, ءبىر كەزدە اتىراۋ ماڭىنداعى اۋىلدا تۋىپ-ءوسىپ, قۇلدىقتا كەتكەن قىپشاق بالاسى مەن سول قىپشاقتاردىڭ سول اتىراۋ ماڭىنداعى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ كەزدەسكەن جەرى مىناۋ جات ولكەدەگى تاس قامال بولدى».
«كىم ءبىلىپتى, باياعىدا اتىراۋ ماڭىنداعى بەيبىت اۋىلدى جاتاعان جابى مىنگەن قالىڭ جاۋ كەپ قاپتاي شاپقاندا, تۇتقىندا كەتكەن كوپ مۇڭلىقتى ارتتاعى جۇرتى تىرىدەي ولدىگە ساناپ, تورىققان شىعار. ەندى, مىنە, سول باسقىنشىنىڭ الدىندا بوسقىنشى بوپ, ەل اسىپ, جەر اسىپ, افريكادان ءبىر-اق شىققان مۇڭلىق قۇل تاريح تورىنەن ءبىر-اق شىعىپ تۇر. مىنە, مىناۋ قارا تاقتا ۇرپاق پەن ۇرپاقتى, ولكە مەن ولكەنى ۇشتاستىرعان اياۋلى تابارىكتەي كوزگە ىستىق, كوڭىلگە مايدا ءتيىپ بارادى».
ول كەز ءۇشىن جاس ءابىشتىڭ بۇل جازعانى ۇلكەن جاڭالىق ەدى. ويتكەنى مۇندا بەيبارىستىڭ تۇركى ناسىلىنەن تاراعانى عانا ەمەس, قىپشاق دالاسىنان شىققانى عانا ەمەس, سۇيەگى اتىراۋ ماڭىنان ەكەنى دە قولمەن قويعانداي ناقتى ايتىلعان ەدى. ەڭ باستىسى, بەيبارىس سۇلتان كرەست جورىعىنا قاتىسۋشىلاردى اراب جەرىنەن الاستاعانىمەن قويماي, جاڭا باسقىنشىلاردى – موڭعول اسكەرىن العاش رەت توقتاتقانى قاداپ كورسەتىلگەن ەدى. بەيبارىستىڭ الەم تاريحىنداعى ەڭ ۇلى ەڭبەگى دە وسى.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ رومانعا جازعان العى ءسوزى ءىس جۇزىندە بىزدەگى بەيبارىستانۋدىڭ جاڭا بەلەسىنىڭ باسى بولعانى انىق. سول ماقالادان كەيىن كوزىقاراقتى جۇرتشىلىق ءدۇر ەتە قالدى. مىسىر ەلىن 17 جىل بويى بيلەگەن قانداسىمىزدىڭ ەسىمى جادىمىزدا جاڭاشا جاڭعىردى. بەيبارىس ەسىمى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزعا اينالا باستادى. ۇلدارىنا, نەمەرەلەرىنە بەيبارىس اتىن قوياتىندار كوبەيدى. ءتىپتى كاسىپورىن, دۇكەن, مەيرامحانا, ءدامحانالارىن «بەيبارىس» اتايتىندار دا تابىلدى.
كەلەسى, 2000 جىلى كاسىبي ديپلومات, ارابتانۋشى مامان قايرات ساكيدىڭ «پيراميدا ۇستىندەگى كيىز ءۇي» اتتى كىتابى «فوليانت» باسپاسىنان شىقتى. تاعى ءبىر جىلدان كەيىن, 2001 جىلى بەكەت قاراشيننىڭ «بەيبارس: ەپوحا ي ليچنوست» دەگەن كىتابى «ولكە» باسپاسىنان شىقتى. 2006 جىلى قايرات ساكيدىڭ كىتابى «قىپشاق ماملۇكتەرى» دەگەن اتپەن كەڭەيتىلىپ جارىق كوردى. اۆتور بۇل جولى مىسىرداعى ماملۇكتەر – ايبەك, قۇتىز سۇلتاندار, بەيبارىستىڭ ۇلدارى بەركەحان مەن سالامىش سۇلتاندار, قالاۋىن سۇلتان, حاليل بەك سۇلتان, كەتبۇقا سۇلتان, لاشىن سۇلتان تۋرالى دا مول مالىمەت ۇسىندى. قايرات باۋىرىمىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى باس بەيبارىستانۋشى ەكەندىگى تالاس تۋدىرماۋعا ءتيىس. ونىڭ قالامىنان تۋعان «يۋرتا نا ۆەرشينە پيراميدى» (2020), «سۇلتان بايبارىس» (2022) اتتى زەرتتەۋ كىتاپتارى قانداي ولشەممەن قاراعاندا دا ورەلى زەرتتەۋلەر, جىلدار بويعى ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى, ارنايى قاراستىرىلاتىن, بولەكشە باعالاۋعا تۇراتىن قاستەرلى قازىنا.
«بەيبارىس» رومانىنىڭ العى ءسوزىنىڭ باس جاعىندا ءابىش كەكىلباەۆ بىلاي دەيدى:
«شىعىس حيسسالارىمەن كوپتەن تانىس قازاق وقىرمانىنىڭ قولىنا تيگەلى وتىرعان جاڭا كىتاپتىڭ ادەبي تۇستەمەلىگىن ەجىكتەي ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى شامالى دەپ بىلەمىز. الايدا ونىڭ تالاي عاسىر, تالاي ۇرپاقتىڭ قۇلاعىن ەلەڭدەتىپ كەلە جاتقان ايگىلى تاريحي تۇلعا مەن ونىڭ زامانى جايلى شىندىقتى مولىنان بىلۋگە تىرىسارى تۇسىنىكتى.
ونداي وقىرمانعا الدىن الا ايتارىمىز: سۇلتان بەيبارىستىڭ ەگجەي-تەگجەيلى ءومىربايانىن بۇل شىعارمادان سول قالپىندا كەزدەستىرە المايسىز. ال بىراق ول باستان كەشكەن وقيعالاردىڭ ۇزىن-ىرعاسىمەن ۇشىراسا الاسىز. ول, بىرىنشىدەن, شىعارمانىڭ نەگىزگى توسەگى بولىپ ەسەپتەلەتىن مامليۋكتەر سۇلتانىنىڭ جەكە حاتشىسى مۋحي اد-دين يبن ابد ءاز-ءزاحيردىڭ (1223-1292) ءوز قوجايىنىنىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىنىڭ بارلىق قىر-سىرىن تۇگەل بىلمەيتىندىگىنەن; بىلگەندەرىنىڭ وزىندە تولىعىمەن اقتارىلا سالمايتىندىعىنان; بيلىككە توڭكەرىس جولىمەن كەلىپ, توڭكەرىس جولىمەن كەتكەن ءامىرشى بولمىسىنىڭ جاي-جاپسارى ىشكى-سىرتقى دۇشپاندارمەن ۇدايى تارتىس تۇسىندا جاريا بولۋى ەش مۇمكىن ەمەستىگىنەن; ءاردايىم ءبىر ەنىن ىشىندە ۇستاپ وتۋگە ءماجبۇر عۇمىردى باياندايتىن عۇمىرناماشىعا دا ءبىر ەنىن ۇنەمى ىشىندە ۇستاپ وتۋگە تۋرا كەلەتىندىگىنەن». مۇنان كەيىن جازۋشى وقيعا بولىپ وتكەن زاماننىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق-يدەولوگيالىق-دۇنيەتانىمدىق سيپاتىنان, قاعازعا تۇسكەنىمەن, اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەستەتيكاسىنا لايىقتالىپ, تىڭداۋشى قۇلاققا ۇعىنىقتىلىققا باعىشتالاتىن حالىق رومانىنىڭ جانرلىق تابيعاتىنان, ايتۋشىدان ايتۋشىعا كوشكەن سايىن اسەرلىلىگى ارتقانىمەن, دەرەكتىك ناقتىلىعى كەمي بەرەتىن اۋىزشا اقپاراتتىڭ وزىندىك وزگەشەلىگىنەن تۋىندايتىن سيپاتىن اشا كەلىپ, «قىسقاسى, بۇل تۋىندىدان ءار كەيىپكەردىڭ, سونىڭ ىشىندە باستى كەيىپكەردىڭ دە تاريحي ناقتى دەرەكتىك كەيىپتەمەسىن تابا الماعانمەن, ول كەشكەن ءداۋىر مەن داۋرەننىڭ سيپاتىنا قاپىسىز قانىعۋعا بولادى», دەيدى.
ءا.كەكىلباەۆ حالىق رومانىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن قولمەن قويعانداي ايتىپ وتىر. بەيبارىستىڭ عىلىمي عۇمىرناماسىن ىزدەگەن ادام ءتيىستى اكادەميالىق زەرتتەۋلەردى, قالىڭ-قالىڭ مونوگرافيالاردى وقيدى, قالا جۇرتشىلىعى الدىندا كەش سايىن اپتالاپ اڭگىمە شەرتەتىن مۇقادديستەردىڭ (مۇقادديس – حالىقتىق ادەبيەتتى ناشىنە كەلتىرىپ وقيتىن, اسەرلى اڭگىمەلەي بىلەتىن كىسى. ءبىز اۋدارعان رومان مۇقادديستەردىڭ وقيعانى جۇرت الدىندا, اۋىزەكى تىلمەن بايانداۋى مانەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اۋدارمادا دا سول ءسوز ساپتاۋى ساقتالعان) عاسىرلار بويى جالعاستىرىپ, جەتىلدىرىپ, جانىنان قوسىپ كەلگەن, بۇكىل اراب الەمىنە اڭىزعا اينالعان اۋىزشا شىعارمانىڭ ارقاسىندا مۇرات تۇتارلىق ءمىنسىز تۇلعاعا اينالعان بەيبارىستىڭ ارماندى بەينەسىن ىزدەگەن ادام حالىق رومانىن وقيدى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇراتىن دۇنيەلەر. ەكەۋىن قاتار وقىپ, سالىستىرا قاراپ جاتاتىنداردىڭ قاتارى قالىڭداسا ءتىپتى جاقسى. ادامدى ارداقتاۋدىڭ شىعار شىڭى – اڭىزعا اينالدىرۋ. ەڭ ۇزاق عۇمىر – ەپوستانعان ەرلەردىڭ عۇمىرى. بەيبارىس – سونداي ەر.
قالامگەر بولاشاق ايگىلى ءامىرشى, قۇدىرەتتى قولباسشىنىڭ 1223 جىلى تۋىپ, بالا كەزىندە ساتىلىپ الىنىپ, ايۋب اۋلەتىنەن شىققان سۇلتان ساليح ءناجىم ءاد-ءديننىڭ جەكە ۇلانىنا قابىلدانعانىن, سيريادا اسكەري وقۋدا بولىپ, ماملۇك اسكەرىندە كوزگە تۇسكەنىن, مانسۇر سوعىسىندا ەرلىك كورسەتىپ, سۇلتان اتاعىن يەلەنگەنىن, تۇران-شاحقا قارسى ب ۇلىكتى باسقارىسىپ, ءوزىنىڭ باسەكەلەسى ماملۇك سۇلتانى قۇتىزدىڭ تۇبىنە جەتكەنىن باياندايدى. ءوزىڭ ولتىرمەسەڭ, ءوزىڭدى ولتىرەتىن ول زاماندا بەيبارىستىڭ بۇل ءىسى – اقتاپ الارلىق ءىس.
كەكىلباەۆتىڭ تاريحي وچەركى بەيبارىس تۇلعاسىن ءادىل تۇجىرىمداۋعا سەپتەسەتىندىگىمەن دە قۇندى. موريس سيماشكونىڭ «جۋسان» پوۆەسى بويىنشا بولات مانسۇروۆ 1989 جىلى تۇسىرگەن كوركەم ءفيلمدى ءبىزدىڭ قالامداس اعايىنداردىڭ ءبىرازى «جات جەردە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن حالىق ماقالىن تياناقتاۋ ءۇشىن عانا جاسالعانداي ەتىپ پايىمداپ جىبەردى. وعان پوۆەستە دە, فيلمدە دە شىعارمانىڭ سوڭىندا بەيبارىستىڭ سۇلتان تاعىن تاستاپ, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە قايتىپ ورالۋى نەگىز بولدى. بىراق وسىعان قاراپ بەيبارىس ءومىر بويى جات جەردە تۋعان ەلىن اڭساۋمەن قۇسالىقپەن وتكەندەي قاراۋعا, ونى سۇلتاندىقتان ۇلتاندىقتى ارتىق كورىپ, ازاپ شەككەن جانداي ساناۋعا بولا ما؟ ءتىپتى دە بولمايدى.
فيلم باستان-اياق دەرلىك باس كەيىپكەردىڭ تۋعان جەردى اڭساعان ساعىنىشىنا, الىستا قالعان جۋساندى دالاسىن ويلاعان قينالىسىنا قۇرىلعان. بىزدىڭشە, بەيبارىس سۇلتاننىڭ ءومىرىن تەك سارعايعان ساعىنىشقا, قينالىسقا قۇرۋدا دا ءسال بىرجاقتىلىق بار ەكەنىن ايتپاۋدىڭ ءجونى جوق. ادىلەتىنە كوشسەك, بەيبارىس – باقىتتى تۇلعا. قۇلدىققا ءتۇسىپ بارعان جەرىنىڭ حانى بولۋدىڭ, مىسىر مەن سيريانى قوسىپ, تۇتاستاي 17 جىل بويى بيلەۋ دەگەننىڭ قاندايلىق باقىت, باسقا قونعان نەندەي باق ەكەنىن بەيبارىس بابامىز جاقسى بىلگەن. سول زامانداعى قاسيەت سانالعان قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان قاراعاندا بەيبارىس ءوز داۋىرىندە جەتۋگە بولاتىن بيىكتىڭ بارىنە جەتكەن, الۋعا بولاتىن ابىرويدىڭ ءبارىن العان ادام. جۇمىر باستى ءبىر پەندە كورە الاتىن قۇرمەتتى بەيبارىس تولىقتاي كوردى, سول زاماندا ءبىر پەندە سەزىنە الاتىن باقىتتى بەيبارىس تولىقتاي سەزىندى. دەمەك ونى قولدان قايعى-مۇڭعا باتىرتىپ, جات جەردە باسى قالعان ايانىشتى ادامداي ەتىپ كورسەتۋدىڭ قيسىنى شامالى. وسىدان شىعارىپ, مىنانداي ويدى دا ورتاعا سالا كەتپەكپىز. تۇبىندە ءبىز بەيبارىس تاقىرىبىنا كينودا دا قايتا ورالىپ, كەڭ تىنىستى, كەڭ قۇلاشتى بلوكباستەر نەمەسە بايوپيك سەريالىن ءتۇسىرۋدى وسى باستان ويلاستىرا بەرگەنىمىز ءجون بولاتىن شىعار. العا تۇتار تۇلعالارىمىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى وسى. «ەل بولامىز دەسەك, ەكراندى دا تۇزەۋىمىز كەرەك» (قاسىم-جومارت توقاەۆ).
ءابىش كەكىلباەۆ لاۆرەنتي جىلناماسىندا بەيبارىستىڭ «بۋرچەۆيچ» دەلىنگەنىن, ءال-ايني ونى دا, قالاۋىندى دا «بەرج» دەگەنىن, مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ بەرىشتەردىڭ وسى جاققا موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كوپ بۇرىن اۋىپ كەلگەنىن دالەلدەگەنىن, الكەي مارعۇلان حازارلاردىڭ ىشىندە «بەرىشتەك» دەگەن قاۋىم بولعانىن ايتقانىن, انەس سارايدىڭ جايىق وزەنى ح عاسىردىڭ باسىندا گەيح دەپ اتالعانىنان شىعارىپ, جايىق بەرىشتەرى بۇل قونىسقا ءىح عاسىرعا دەيىن كەلىپ بولعان دەپ ەسەپتەيتىنىن العا تارتا وتىرىپ: «كەيىن ءاز-زاكىر بەيبارىس سۇلتان اتانعان ماحمۇد دەگەن بالا بۋرساعا حورەزم جاعىنان كەلسىن مەيلى, دەربەنت جاعىنان كەلسىن مەيلى, ءتىپتى قاراتەڭىز بەن ازاۋ ماڭىندا نە اتىراۋ بويىندا تۋسىن مەيلى – ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ قىپشاقتاردىڭ بەرىش تايپاسىنان تاراۋى قاي جاعىنان دا قيسىنعا كەلەدى. ەگەر ونى ولتىرگەن قالاۋىننىڭ دا «بەرج وعلى» ەكەندىگى راس بولسا, مىسىردا 1250 جىلى بيلىك العان قىپشاق مامليۋكتەرىنىڭ سۇلتانىنىڭ سوڭعى تورەسى – بەيبارىس, سەيىت, احمەت سالامىش, قالاۋىن, حالەل, مۇحامەد ءان-ءناسىر بەرىش قىپشاقتار بولىپ شىعادى», دەپ جازدى.
بەيبارىس تۋرالى اراب ەلىندە 29 سەريادان تۇراتىن فيلم تۇسىرىلگەنى, بەيبارىس جايىنداعى اڭىز اڭگىمەلەردىڭ باسى 5 تومعا جيناقتالىپ جارىق كورگەنى – ونىڭ شىن مانىندە الەمگە ايگىلى ءامىرشى ەكەندىگىنىڭ ءبىر دالەلى.
ارعى-بەرگىدەگى قانداستارىمىزدىڭ قاتارىنان دۇنيە ديدارىنا تانىمالدىعى جاعىنان الدىنا «ەكىنشى ۇستاز» ءال-ءفارابيدى عانا تۇسىرەتىنى داۋسىز ۇلى قولباسشى بەيبارىس تۋرالى تولعانعاندا قۋاتتى قالامگەردىڭ تاريحي وچەركى ءبىزدى «بەيبارىس وسى بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەتتىرەدى.
بۇعان نە دەي الامىز؟
بەيبارىس بىزگە ەلىمىزدىڭ تاريحىندا الەمگە ايگىلى وسىنداي پەرزەنتتەر بولعانىن ءبىلۋ, باسقالارعا بىلگىزۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ بويىندا ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىن ورنىقتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن كەرەك.
بەيبارىس بىزگە بۇگىنگى قازاق جۇرتىن باتىر بابالاردىڭ ارۋاعىن ارداقتاۋ, سول ۇلى تۇلعالاردان ۇلگى الا بىلۋگە ۇندەۋ ءۇشىن كەرەك.
بەيبارىس بىزگە بەرى قويعاندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ, ارىدەن تارتساق مۇسىلمان الەمىنىڭ سوناۋ ءبىر ايبىنى تاسىپ, ابىرويى اسىپ تۇرعان داۋىرلەرىندە دە سول وراسان وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا قىپشاق ۇلانى جۇرگەنىن ايتۋ ارقىلى قازاق اتتى حالىقتىڭ دا ادامزات تاريحىندا وزىندىك ءىزىن قالدىرعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەرەك.
ول قانداي ءىز؟
بەيبارىس سۇلتان – كرەست جورىقتارىن توقتاتقان ادام.
بەيبارىس سۇلتان – موڭعول شاپقىنشىلىعىن توقتاتقان ادام.
بەيبارىس سۇلتان – مۇسىلمان دىنىنە تونگەن قاتەردىڭ بەتىن قايتارعان ادام.
وسى ءۇش ۇلى ەڭبەگىنىڭ ءوزى ونىڭ ەسىمىن ادامزات تاريحىندا التىن ارىپپەن جازۋعا جەتىپ جاتىر. سونى دالەلدەي الساق بولعانى.
بەيبارىستىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرگەن ادامداردىڭ ىشىندە اراب جازۋشىسى ءال-اينيدەن اسىرىپ ايتقان ەشكىم جوق سياقتى. ءال-ايني بىلاي دەيدى:
«مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن كەتكەلى مۇسىلمانداردىڭ باسىنا ەشقاشان مۇنداي قاسىرەت پەن اۋىرتپالىق تۇسپەگەن ەدى. پايعامبارىمىزعا اللا تاعالا يسلام ءدىنىن ادامدارعا جەتكىزۋدى جۇكتەسە, سۇلتان ءاز-زاكىر بەيبارىستىڭ يىعىنا سول ءدىندى سىرتقى جاۋدان قورعاپ قالۋدى جۇكتەپتى».
اللانىڭ اماناتىن اقتاۋدان ارتىق باياندى باقىت بولمايدى. بەيبارىستىڭ باقىتى – باقيلىق باقىت.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «تۇلا بويى تۇنعان جۇمباق تۇلعا» اتتى تاريحي وچەركى – كەزىندە قازاق قوعامىنا بەيبارىس سۇلتاندى تانىستىرۋعا ەرەكشە ىقپال جاساعان, ونى ۇلىقتاۋعا ناقتى قوزعاۋ سالعان, ياعني بەيبارىستانۋدى باستاپ بەرگەن قۇندى دۇنيە. وسى شاعىن دا شىمىر شىعارماسى ارقىلى ول تاريحتىڭ تاماشا بىلگىرى ەكەنىن تاعى ءبىر رەت تانىتتى.
ءسوزىمىزدى ابىز ءابىشتىڭ مىنا ويىمەن تۇيىندەيىك:
ء«بىز اسپاننان تۇسكەن جوقپىز, اۋادان جاراتىلعان جوقپىز, ارتتاعى ۇرپاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتامەكەندى قانى مەن تەرىن اياماي توگىپ, ازاپ پەن ارپالىستا الىسا ءجۇرىپ, امان الىپ قالا العان اتا-بابالاردىڭ ۇرپاعىمىز. ولاردىڭ باستان كەشىرگەن ابىرويلى ساتتەرى ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى اسقاقتاتىپ, جەڭىلىستەرى مەن جابىرلەنگەن ساتتەرى ءبىزدى دە قاتەلىكتەر مەن اداسۋشىلىقتاردان ساقتاندىرادى. ۇلتتىق تاريحقا ۇمسىنۋىمىز تەك وتكەنگە قۇمارتۋشىلىقتان ەمەس, بولاشاققا دەگەن ماقساتتارىمىزدىڭ قانشالىقتى نەگىزدىلىگىن پايىمداۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. ۋاقىت تالابىنا تەك وتكەندى ءبىلىپ, تاريحقا قانىعىپ بارىپ, دۇرىس جاۋاپ تابا الامىز».
تۇركىستانداعى القالى جيىن, ونداعى پرەزيدەنت ءسوزى تاريحتان تاعىلىم الۋعا شاقىرۋىمەن دە قۇندى, قاستەرلى دەيتىنىمىز سوندىقتان.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
