ەلدىڭ جايىن جولىنا قاراپ تانى

مەگاپوليس تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءبىر ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇدان بولەك قانشاما مادەني, سپورتتىق, الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى دەموگرافياسى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقان قالا حالقىنىڭ رۋحاني-ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەرىن تولىق وتەۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى شاھار رەسپۋبليكالىق ءمانى بار جاڭا مارتەبە­گە يە بولعالى ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىنە دە كوبىرەك نازار اۋدارىلا باستادى. ونىڭ ءبىر ايعاعى, ورتالىققا جاقىن شاعىن اۋداندار مەن شەتكى ەلدى مەكەندەرگە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم­دار تارتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتە­گەن تۇرعىن بۇگىندە سۋ تاسۋدىڭ, وت جاعۋدىڭ ازابىنان قۇتىلدى. جارىق­تىڭ دا ساپاسى جاقساردى. بۇرىنعى­داي سىعىرايعان شاممەن وتىرمايدى. جەل تۇرسا جارىق لىپ ەتىپ ءوشىپ قالا بەرەتىن جاعدايلار قازىر سيرەك كەزدەسەدى. تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىمەن ءار ۇيگە ساپالى ينتەرنەت كىردى. شەتكى ەلدى مەكەندەردىڭ وزىندە ۇيالى بايلانىس قىزمەتى جاقسارىپ قالعان. ەندىگى كەزەكتە كارىز جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. ويتكە­نى شايىندى سۋلارعا ارنالعان جۇيە­نىڭ بولۋى قالالىق مادەنيەتتىلىكتىڭ بەل­گىسى سانالادى. ميلليوننان استام مەگاپوليس تۇرعىندارىنىڭ كوممۋنالدىق قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەنەرگيا قۋاتتىلىعىن كۇشەيتۋ كەرەك. سوندىقتان دا قالا باسشىلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە ماگيسترال­دى سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. جاڭادان قۋاتتىلىعى جوعارى گاز تاراتۋشى اگرس پەن قوسالقى ستانسالار پايدالانۋعا بەرىلدى. وعان قوسا كارىز سۋلارىن تازارتۋشى قوندىرعىلار ورناتىلىپ جاتىر. ونىڭ سىرتىندا ءار ەلدى مەكەنگە كوممۋنالدىق جۇيەلەردى تارتۋداعى قىرۋار جۇمىستى قوسىڭىز. وسىنىڭ بارلىعىن جاساۋعا مەملەكەت قارجى اياپ جاتقان جوق. سەبەبى مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى حالىق بولعاندىقتان, وعان جاعداي جاساۋ – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى. ەندى ءۇي قۇرىلىسىمەن بىرگە جول سالۋ, ەسكى جولداردى جوندەۋ دە شىم­كەنتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوس­پار­لارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. جول – ەكونوميكانىڭ ايناسى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى الىپ شاھاردىڭ جولى ناشار بولۋعا حاقىسى جوق. ولاي بولۋ سەبەبى, شىمكەنت – ورتا ازياعا كىرەتىن قاقپا. ەكىنشىدەن وڭتۇستىك ولكەسىن­دەگى قالالاردى جال­عاپ جاتقان ءىرى مەگا­پو­ليس. جان-جاقتان كە­لەتىن بارلىق كو­لىك­تىك جول وسى شاھاردىڭ توڭىرەگى­نەن وتەدى. سونىمەن بىرگە شىمكەنت جىل­دام قار­قىنمەن دامىپ كەلە جات­قان قا­لا­لاردىڭ قاتا­رىنا كىرەدى. حا­لىق سانى­نىڭ وسۋى­مەن بىرگە كولىكتەر­دىڭ سانى دا جىلدان-جىل­­عا كوبەيىپ كەلەدى. سون­دىقتان وسى وزگەرىستەرگە دايىن بولۋ ءۇشىن قالا بي­لىگى ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن جولداردىڭ قۇرىلىسىنا بار نازاردى سالىپ جاتىر. قالا تۇرعىندارى وزدەرىن جايلى سەزىنۋ ءۇشىن شاھاردا بارلىق ينفراقۇرى­لىم دامىعان بولۋ كەرەك. كوممۋنالدىق-ينجەنەرلىك جۇيەدەن باستاپ, جولدار­عا دەيىن. ءتىپتى سەرۋەندەيتىن, سايالايتىن ورىنداردىڭ سانى دا تۇرعىنداردى تو­لىق قامتيتىنداي ەسەپكە ساي بولۋعا ءتيىس. بۇگىنگى قالا باسشىلىعىنىڭ ات­قا­راتىن باستى شارۋاسى دا, الداعى جوس­پارى دا وسى ماقساتتاردى ورىنداۋ بو­­لىپ شىعادى. شىمكەنتتىڭ ساۋدا-لوگيس­تيكالىق ورتالىعى دا اۋقىمدى جو­­با­نىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇل جوبا ما­ڭىزدى بولعاندىقتان, وعان ۇكىمەت تە نازارىن اۋدارىپ وتىر. ال ساۋدا-لوگيس­تيكالىق ورتالىقتىڭ جۇمىسى ءبىرىن­شى كەزەكتە جولداردىڭ ساپاسى­نا بايلانىستى. سول سەبەپتى جول قۇرى­لىسىنىڭ ماڭىزدىلىعى وزگە ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋعا ارنالعان جوبالاردان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس. ءتىپ­تى جولدى ادامنىڭ كۇرە تامىرىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ادام دەن­ساۋ­لىعىنىڭ مىقتىلىعى بويىنداعى قان تامىرلاردىڭ ساۋلىعىمەن ولشەنەدى. سول سەكىلدى جولداردىڭ دا ساپاسى ناشار بولسا, ايتپەسە ءوز قىزمەتىن اتقارا الماي جاتسا, مەملەكەتتىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا جول قۇرىلىسىنىڭ ايرىقشا ءرولى جايلى ايتىپ وتكەن ەدى.

«نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ءبى­رىنشى كەزەڭى تابىستى جۇزەگە اسى­رىل­دى. سونىڭ ارقاسىندا ەلوردامىز­دى وڭىر­لەرمەن «تارماقتانۋ» قاعي­داتى بويىن­شا بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كو­لىك جۇيەسىنىڭ جاڭا ينفراقۇرىلىم­­دىق ۇستىنى قالىپتاستى. ەلىمىزدىڭ جا­ھان­دىق كولىك دالىزدەرىمەن ينتەگراتسيا­لا­نۋى قامتاماسىز ەتىلىپ, ازيا مەن ەۋرو­پانى بايلانىستىرعان قازاقستاننىڭ تا­ريحي مارتەبەسى قالپىنا كەلتىرىلدى. دەگەن­مەن بۇل سالاداعى باسەكەلەستىك وتە كۇش­تى. ورتالىق ازيا وڭىرىندە پايدا بول­عان بالامالى جوبالار قازاقستاننىڭ كو­لىك الەۋەتىن تومەندەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن «نۇرلى جول» باعدارلاما­سى­نىڭ ەكىنشى كەزەڭى ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيت سەكتورىنىڭ جەتەكشى ءرولىن بەكەم­دەۋگە ارنالۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.

«الدىمىزدا تۇرعان مىندەت – 2025 جىلعا دەيىن 24 مىڭ شاقىرىم جولدى, ياعني رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول­دىڭ ءبارىن قايتا جوندەپ, جول بو­يىنداعى قىزمەت كورسەتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ» دەگەندى دە ايتقان ەدى پرەزيدەنت.

قالالىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, شىمكەنتتىڭ اۋما­عىنا كىرەتىن جولداردىڭ جالپى ۇزىن­دىعى 3247,6 شاقىرىم قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە اسفالتبەتون جابىندى – 2189,5 شاقىرىم, شاعال تاس – 935,6 شا­قى­رىم,توپىراق جول 122,5 شاقىرىم. بۇ­گىن­دە قالاداعى اسفالت جولدىڭ جاق­­سى جانە قاناعاتتانارلىق ۇلەسى 67,4 پا­يىزعا تەڭ.

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, شىمكەنت­تىڭ جاڭا وركەنيەت بيىگىندە قارىشتاپ دامۋى ەڭ اۋەلى جول ينفراقۇرىلىمى­نا بايلانىستى ونى بارىنشا ىلگەرىلەتۋ­دە جا­تىر. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن جەر­گى­لىك­تى اكىمدىككە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك­تەر جۇكتەلگەن. ميلليوننان استام تۇر­عى­نى بار شاھارداعى ەڭ ماڭىزدى ماسە­لە­نىڭ ءبىرى – جول ساپاسى مەن كوشەدەگى كولىك قوزعالىسىنىڭ رەتتەلۋى ەكەنى ايان. ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, شىمقالا اۆتوكولىك سانى جاعىنان ەلىمىزدە كوش باستاپ تۇرعان قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىعان وراي اسىرەسە سوڭعى جىلدارى شاھاردا جول قۇرىلىسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن جۇرگىزى­لىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا مەگاپوليستە 287,8 شاقىرىمنىڭ جول قۇرىلىسى ىسكە اسىرىلىپتى. سونىمەن قاتار قوناەۆ – رىس­قۇلوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى جول­ايرىق تولىعىمەن سالىنىپ ءبىتىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىندە تاشكەنت – الماتى باعىتىنداعى قالا­نى اينالىپ وتەتىن نەگىزگى ماگيسترالدى ا-2 اۆتوموبيل جولىن قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. اتالعان جولدىڭ ۇزىندىعى 31 شاقىرىم, جانە جول قۇرىلىس جۇمىستارى 8 كەزەڭگە بو­لىنگەن. وسى كۇندە 1-ءشى جانە 3-ءشى كەزەڭى مەن بادام وزەنىنەن وتەتىن كوپىردىڭ قۇ­رىلىسى اياقتالدى. بيىلعى جىلى 2-ءشى جانە 4-ءشى كەزەڭدى تولىعىمەن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ودان بولەك, 16 شاقىرىمدى قۇ­راي­تىن «وڭتۇستىك اينالما جولىنىڭ» قۇرى­لىسى بار. اتالعان نىسان شىمكەنت قالا­سى اۋماعىمەن قاتىنايتىن ترانزيت­تىك جانە باسقا دا اۆتوكولىكتەردىڭ اينالما جولمەن قاتىناپ, قالا اۋماعىن­داعى كولىك كەپتەلىسىن سەيىلتۋگە جانە كولىك قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە سەپ­تىگىن تيگىزبەك. وعان قوسا, جول بويىن­دا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سونداي-اق قالانىڭ وڭ­تۇستىك باعىتىنداعى جالعىز كىرمە-شى­عىس جولىنا جۇكتەمەنى ازايتۋ ماق­سا­تىندا 15,5 شاقىرىمدىق قوناەۆ داڭ­­عىلىنىڭ جالعاسى سالىنىپ جاتىر. بۇل نىسان قۇرىلىسى 6 كەزەڭنەن تۇرا­دى. سونىمەن بىرگە شىعىس اينالما, وتە­گەنوۆ, ادىربەكوۆ كوشەلەرى, تەمىر­لان تاسجولىنىڭ بويىنداعى جولاۋشى­لار وتكەلى سالىنۋ ۇستىندە. جانە دە باي­دى­بەك بي-ارعىنبەكوۆ كوشەلەرىنىڭ قيى­لى­سىنداعى 3 دەڭگەيلى جولايرىقتىڭ قۇرى­لىسى قارقىندى سالىنىپ جاتىر. حالىق­قا قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىن­دا 15 مامىر كۇنى ارعىنبەكوۆ كوشەسى اشىلعان ەدى. جولايرىق قۇرىلىسىن تولىق اياقتاپ, پايدالانۋعا بەرۋ بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا جوسپارلانىپ وتىر, دەيدى ماماندار. كەلەسى كەزەكتە, بايدىبەك بي – ارعىنبەكوۆ كوشە قيىلىسىنىڭ جولايرىق قۇرىلىسىنىڭ 2 كەزەگى ىسكە اسىرىلادى. وسى رەتتە, جىبەك جولى – سايرام, بايدىبەك بي – تولەمەتوۆ كوشە­لەرىنىڭ قيىلىسىندا, ا-2 اۆتوموبيل جولى مەن بايدىبەك بي داڭعىلىنىڭ قيى­لىسىندا جولايرىق سالۋ ماسەلەسى جوسپاردا تۇر. جوعارىدا اتالعان جوبالار تولىق بىتكەن جاعدايدا تاشكەنت, تۇركىستان جانە الماتى باعىتتارىنا شىعاتىن جولدار جەلىسى جاڭا كەيىپكە ەنىپ, مەگاپوليستىڭ زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس كولىك اعىنىن وتكىزۋ قابىلەتى ارتادى.

قالانىڭ ماگيسترالدى جانە ىشكى ورام كوشەلەرىنە ورتاشا جوندەۋ جۇ­مىستارى بيىلعى جىلى 236,3 شاقى­رىمدى قۇرايدى دەپ كوزدەلىپ وتىر. ياعني 297 كوشەنىڭ جولى جوندەلەدى دەگەن ءسوز. ونىڭ 24 كوشەسى كولىك اعىنى جو­عارى ءارى قوعامدىق كولىك قاتىناي­تىن ورتالىق نەمەسە ماگيسترالدى كوشە­­لەر. باسقارما تاراتقان مالىمەتكە سايكەس, جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماق­سا­تىن­دا 2021-2025 جىلدارعا ارنال­عان ارنايى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىل­گەن. ونىڭ نەگىزىندە قۇرىلىس جۇمىستا­رىن جۇرگىزۋدە ماگيسترالدى كوشەلەرگە, سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەردىڭ ىشكى ورام كوشەلەرىنە باسىمدىق بەرىلەتىنى ايتىلعان.

كولىك سالاسىنا كەلسەك, 2020 جىلى شىمكەنت قالاسىنىڭ جولاۋشىلار كو­لىگىن دامىتۋدىڭ كەشەندى سحەماسى بە­كىتىلگەن. وسى سحەماعا سايكەس, 78 باعىت بويىنشا قوعامدىق كولىكتەر جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن قىزمەت كورسەتەدى دەپ شەشىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا مەگاپوليستە جالپى سانى 1 000-عا جۋىق اۆتوبۋس پەن 10 اۆتوپارك بار. ءوز كەزەگىندە قوعامدىق كولىكتەردىڭ 90 پايىزى جاڭارتىلعان. بۇل دەگەنىمىز شىمقالا ەلىمىزدەگى قو­عام­دىق كولىكتەردىڭ جاڭالانۋى مەن سا­پاسى جاعىنان الدىڭعى قاتاردا كەلە جا­تىر دەگەن ءسوز. قازىرگى تاڭدا, الەۋمەتتىك ءمانى بار مارشرۋتتاردىڭ تىزىمىمەن 75 باعىت ايقىندالعان. اتالعان باعىت­تا­عى اۆتوبۋس مارشرۋتتارى سۋبسيديالار ەسە­بى ارقىلى قالا اۋماعىندا, سونىمەن قا­تار شەت ايماقتاردا ورنالاسقان بار­لىق شاعىن اۋدان مەن تۇرعىن الاپ­تار­عا دەيىن جولاۋشى تاسىمالى قىزمە­تىن كورسەتەدى. جوعارىدا ايتىلعان­داي, قالالىق تۇراقتى مارشرۋتتاردا 600-دەن استام اۆتوبۋس جانار-جاعارماي رە­تىندە ەكولوگيالىق تازا گاز-مەتاندى پاي­دالانادى. اتالعان اۆتوبۋستاردى سۇيى­تىلعان گاز وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2 گاز ستانساسى سالىنعان, ال ءۇشىنشى ستانسانىڭ قۇرىلىسى الداعى ۋاقىتتا اياقتالادى. بۇدان بولەك, ونلاين رەجىمىندە قوعامدىق كولىك قوزعالى­سى تۋرالى حالىقتى حاباردار ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «I-Kolik» ءموبيلدى قوسىمشاسى حالىق تاراپىنان كەڭ قولدانىستا. قازىرگى تاڭدا, مو­بيلدىك قوسىمشانى پايدالانۋشىلار سانى 200 مىڭنان استى. ايتا كەتەيىك, 2021 جىلى شىمكەنت قالاسىنداعى قو­عام­دىق كولىكتەرگە ەنگىزىلگەن «تولەم» ەلەك­تروندىق بيلەتتەندىرۋ جۇيەسى جولاۋ­شىلاردىڭ جول اقىسىن تولەۋ قىز­مە­تىن ەداۋىر وڭتايلاندىردى. قازىرگى تاڭ­دا, ساتىلعان كولىك كارتالارىنىڭ سانى 700 مىڭنان اسادى, ال كۇندەلىكتى تران­زاكتسيالار سانى جۇمىس كۇندەرى – 380 مىڭ, دەمالىس كۇندەرى – 200 مىڭدى قۇراپ وتىر.

سونداي-اق مەگاپوليستە 1 886 ايالداما ورنى بار. 2020 جىلدان بەرى جاڭا تيپتەگى ايالداما پاۆيلوندارىن ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جا­تىر. وسى كۇندەرى جاڭا ايالداما پا­ۆيلون­دارىنىڭ ۇلەسى 35,5 پايىزعا جەتتى. 2023 جىلى 250 ايالداما پاۆيلونىن ور­ناتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇدان بولەك, قا­جەتتىلىگى بار ايماقتارعا 12 باعدارشام قوسىمشا ورناتىلادى. قالا اۋماعىن­دا ورنالاسقان 291 باعدارشام نىسا­­نىن كۇتىپ ۇستاۋ جۇمىستارى تۇراقتى تۇر­دە اتقارىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا قالا كوشەلەرىنە جالپى ەسەپتە 400 شاقىرىم جول تاڭبالارى سىزىلادى. 800 مەتر جاساندى جول كە­دەرگىلەرىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مەكە­مەلەردىڭ الدىنا ورناتۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە تۇرعان شارۋا. جالپى, جىل سوڭىنا دەيىن قۇزىرلى مەكەمە جول-كولىك قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 3 500 جول بەلگىلەرىن ورناتامىز دەگەن ۋادەسىن بەرىپ وتىر.