نەسيەڭىزدى «دەمالدىرادى»

Ranking.kz پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل مامىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي 90 كۇن­نەن استام مەرزىمى وتكەن قارىزدار سوما­سى بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 5,4 پايىزعا وسكەن. مەر­زى­مى وتكەن نەسيەلەردىڭ جالپى سوماسى 2 ترلن­ تەڭگەنى قۇرادى.

وتكەن اپتادا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بانكتىك قارىز شارتىنىڭ تالاپتارىنا وزگەرىس ەنگىزەتىن جوبا­نى قاراستىراتىنىن ايتتى. نەسيەلىك دەما­لىستار قىسقا مەرزىمگە بەرىلەدى. ادەتتە, وسى كەزەڭدە بانك نەسيە بويىنشا پا­يىزداردى ەسەپتەۋدى جالعاستىرادى, بىراق سىزدەن تولەمدەر تالاپ ەتىلمەيدى. نەسيە­لىك دەمالىس اياقتالعاننان كەيىن اي سا­يىنعى تولەمنىڭ مولشەرى وزگەرىسسىز قالا­دى, ال تولەم مەرزىمى قارىزدىڭ بار­لىق سوماسىن وتەۋگە قاجەتتى مەرزىمگە ۇزار­تىلادى. بۇل ماسەلە قولداۋ تاپسا, نەسيە­لىك دەمالىستى زاڭداستىرۋ كۇن تارتى­بىنە شىعادى. مۇنىڭ الدىندا مەر­زىمى 90 كۇننەن اساتىن نەسيەسى بار وتان­داس­تارىمىزعا بانكتىك نەسيە بەرۋگە تى­يىم­ سالۋدى جوسپارلانعانى ايتىلدى. زاڭ جوباسى «اشىق نقا» پورتالىندا جاريا­لانعان جانە 2023 جىلعى 6 ساۋىر­گە دەيىن قوعامدىق تالقىلاۋ ءۇشىن قول­جە­تىم­دى بولدى. قۇجاتتى ازىرلەۋشى – قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى.

«كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن بايلانىس­تى­ ەمەس, بانكتىك قارىز جانە (نەمەسە) ميكرو­كرەديت بويىنشا 90 كۇنتىزبەلىك كۇن­نەن استام مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار جەكە تۇلعاعا بانكتىك قارىز بەرۋ­گە تىيىم سالىنادى. بۇل تىيىم كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن باي­لانىستى ەمەس جەكە تۇلعاعا بانكتىك قارىز­دى جانە (نەمەسە) ميكروكرەديتتى وتەۋ­ ماقساتىندا بانكتىك قارىز بەرۋ جاع­داي­­لارىنا قولدانىلمايدى», دەلىنگەن قۇ­­جاتتا.

اگەنتتىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا قارىز الۋشىلارعا بانكتىك نەسيە بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەگىن رەتتەۋ قۇقىعىن كەڭەيتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن وليگارحتار وز­دە­رى­نىڭ «مەنشىكتى» بانكتەرى ارقىلى نەسيە­لىك تولەمدەرىنىڭ مەرزىمىن شەگەرىپ, نەسيە­لىك دەمالىس الىپ, بانك قارجىسىن جەكە باستارىنا ىڭعايلى ەتىپ پايدالا­نىپ جۇرگەنى ەندى اشىق ايتىلىپ جاتىر.­ ەن­دى نەسيە دەمالىسى كەرەك ەكەنىن دالەل­دەي­ العان ءاربىر ازامات نەسيەسىن جارتى جىل­­عا بولسا دا دەمالدىرىپ الۋعا قۇقى بار.

ساراپشىلار اگەنتتىك بۇل شەشىمدى COVID-19 كەزىندە «دەمالىسقا» كەتكەن­ كليەنت­تەردىڭ كەلەسى كەزەڭدەردەگى «كوشى-­قونىن» باقىلاۋ ءۇشىن قابىلداپ جاتقا­نى­نا سەنىمدى. ەگەر ەدب بۇل شەشىمدى قۇپ كورمەسە, نەسيە نارىعى الداعى جارتى­ جىلدا دەفولت ماسەلەسىنە تاپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. تولەۋ مەرزىمى 90 كۇنگە كەشىك­تىرىلگەن نەسيەنىڭ سالماعى نەسيەلىك دەما­لىس مەرزىمىنىڭ اۋىرتپالىعىنان الدە­قايدا اۋىر بولعالى تۇر.

ەندى اگەنتتىك قارىز جۇكتەمەسىن كو­تە­رە الماي قالعان ازاماتتاردىڭ 3-6 اي دە­ما­لىپ, نەسيە كەستەسىنە قايتا قولعا الۋى­نا جاعداي جاسايمىز دەپ وتىر. تاۋەلسىز ساراپ­شى ايبار ولجاەۆ ايتىپ­ وتكەندەي, ءبىز كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداعان ەكو­نو­­­ميكانىڭ سول كەزدەگى جاعدايىنا, ەكو­نو­­ميكانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا نازار اۋدا­رۋىمىز كەرەك. «ەكونوميكانىڭ دا­مۋى­ كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتىنە دەم بە­رىپ, نەسيەنى وتەۋدىڭ ستاندارتتى كەس­تە­لە­­رىنە قايتا ورالۋعا, ءوز ەركىمەن ورالۋعا مۇم­­كىندىك بەرەدى, قاجەت بولسا بانككە حابار­­لاسىپ, ءۇزىلىس الادى.

«بۇل شەشىم – كوپتەن كۇتكەن, الەۋ­مەت­تىك ما­ڭىزى بار ءادىل شەشىم. بىزدەگى پروب­لە­ما­لى نەسيەلەردىڭ كوپشىلىگى اقش دول­لارى­­مەن بەرىلگەن. ولاردىڭ 20 پايىزى عانا نەگىزگى قارىز, 80 پايىزى نەسيە ۇس­تىن­دەگى ۇستەمە پايىز. مىسالى, نەسيە­ رە­تىن­دە بەرىلگەن 50 مىڭ دوللار 20 جىلدىڭ ىشىن­دە پايىزىمەن 200 مىڭ دوللاردان اسىپ كەتكەن. قارىز الۋشىنىڭ العاشقى 7 جىل­داعى تولەگەن قارجىسى نەگىزگى قارىز­دى جابۋعا جەتەدى. ال قالعان 13 جىل پايىزدىق وسىمگە كەتەدى. بىراق بانك­تەر قا­رىز­دى پايىزىمەن قوسىپ, كول­لەك­تور­لارعا وتكى­زىپ جىبەرگەن. ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتا وسى­ پروبلەمانىڭ الدىن العىسى كەلەدى» دەي­دى ا.ولجاەۆ.

دەگەنمەن قارىز شارتىنىڭ تالاپ­تا­رىن­داعى وزگەرىستەردىڭ اسەرى از دەگەندى ءبىراز ساراپشىلار ايتادى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدە جۇمساق تۇردە قارىز تالاپتارىنداعى وزگەرىس­تەر دەگەن اتاۋعا يە بولعان وزگەرىس­تەر رەسەيدە وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا زاڭداستىرىلدى. بىراق رەسەي زاڭىن­دا نەسيەلىك دەمالىس كەزىندە دە نەسيە پايى­زى­نىڭ ەسەپتەلە بەرەتىنى اشىق ايتىلعان. ال ءبىزدىڭ ەلدە نەسيەلىك دەمالىس كەزدەگى بانك پايىزىنىڭ جۇرەر-جۇرمەسى الداعى تالقىلاۋلار بارىسىندا انىقتالادى.

ال كەلەسى ساراپشى ماقسات حالىق نازار اۋداراتىن تۇستىڭ دا وسى ەكەنىن ايتادى. سانكتسيانىڭ قىسپاعىمەن نەسيە دەمالىسى تۋرالى شەشىمگە كەلگەن رەسەيدەگى جاعدايمەن ءبىزدىڭ ەلدى سالىستىرۋعا كەل­مەي­دى. ساراپشىلار بۇل شەشىمگە نەسيە دەما­لىسى كەزىندە ۇستەمە پايىزعا دا «دەما­لىس» بەرۋگە ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى جەتە­تىنىن العا تارتادى. ءبىز مۇنى نە ءۇشىن اي­تىپ وتىرمىز. تۇسىندىرەيىك.

پاندەميا كەزىندە ءۇش ايلىق نەسيە دەما­لىسىن العاندار ءۇش ايلىق ۇستەمە پايىز­دى كەيىن قوسىپ تولەگەنى ەندى ايتىلىپ جاتىر. ونىڭ سالماقتى سەبەبى بار. ءبىز بۇل شەشىمدى پاندەميا كەزىندە قابىلدادىق, بانكتەرى سكورينگ جۇيەسىن وسى جۇيەگە ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بولمادى. قازىرگى سكورنيگ جۇيەسى دەمالىس مەرزىمىنە قاراماستان, ۇستەمە پايىزدى ەسەپتەۋگە نەگىزدەلگەن. باسقاشا ايتساق, بۇل جۇيە نەسيەنىڭ كوتەرمە پايىزىنا دەمالىس بەرۋ دەگەندى بىلمەيدى.

اگەنتتىك مۇنداي تاجىريبەنىڭ دامى­­عان ەلدەردە بارىن, نەسيەنىڭ ۇستەمە پايىزى نەسيەلىك دەمالىس كەزىندە دە جۇرە بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. ال تاۋەلسىز ساراپ­شىلار ءبىزدىڭ ەل مەن اقش نەمەسە­ جاپو­نيا بانكتەرىنىڭ نەسيە پايىزىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ءتىپتى ول ەلدەردەگى 3 پايىزدىق ۇستە­مە پايىز نەسيە دەمالىسى كەزىندە دە ەسەپ­تەلسە دە ازاماتتارىنىڭ قالتاسىنا ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي سالماق سالمايدى, «بانك ءبىرىن­شى كەزەكتە ءوز پايداسىنا باسىمدىق بەرەدى. ودان بولەك ۇلتتىق بانكتىڭ مار­جاسى ينفلياتسيا دەڭگەيىمەن بىردەي جۇرە­دى. بىراق نەسيە پايىزى تۋرالى جوبانى قۇپ كورسە, دەمالىس مەرزىمىندە دە توقتامايتىن نەسيە پايىزىن قارىز الۋ­شى­نىڭ تولەم قابىلەتىنە قاراپ شەكتەۋ كەرەك. ءبىزدىڭ قارجى جۇيەسى نەسيە دەمالىسى كەزىندەگى ۇستەمە پايىزدى 10-15 پايىز­بەن شەكتەۋىنە مۇمكىندىك بار», دەيدى ماقسات حالىق.

تاۋەلسىز ساراپشىلار بانك يندۋس­تريا­سىنداعى كۇماندى تۇستاردى قويۋلاتىپ جىبەرگەن ماسەلە – پروبلەمالى نەسيە ەكەنىن ايتادى. 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنان باستاپ پروبلەمالى نەسيەنىڭ سال­ماعىن ۇكىمەتتىڭ دەمەۋ قارجىسى ارقى­لى­ وتەۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. ۇكى­مەتتىڭ اراعا 10-15 جىل سالىپ, بۇل ماسە­لە قايتا ورالۋىنا, اگەنتتىكتىڭ «نەسيە­لىك دەمالىس» تۋرالى جوبانى قول­عا الۋىنا وسى فاكتور سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى.

بەلگىلى قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداردا ونىڭ ورىن­دالۋىنىڭ سالماقتى العىشارتى بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ءدال قازىر نەسيە­لىك­ دەمالىس بەرۋدىڭ اسەرى, ناتيجەسى ءبىز كۇتكەندەي دەڭگەيدە بولماۋى ابدەن مۇم­كىن. ءبىز سوعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. «نەسيە پايىزىنىڭ سالماعى حالىقتىڭ بەلىن قايىستىرىپ جىبەردى. ءتىپتى ەڭ تومەن پايىزبەن 18 ملن تەڭگەلىك نەسيە 15 جىلدا 60 ميلليوننان اسىپ كەتەدى. رف-دا نەسيەلىك دەمالىس ماسەلەسى وتكەن جىلدان باستاپ اشىق ايتىلا باستادى. ول ەلدە حالىق قالاعان ۋاقىتتا ەمەس, تەك 1 رەت قانا نەسيەلىك دەمالىس الادى. ءتىپتى, كەيبىر بانكتەردىڭ اسكەريلەرگە دە نەسيەلىك دەمالىستى بەرۋدەن باس تارتىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جار­تىسىندا تاۋەلسىز ساراپشىلار پروب­لەمالى نەسيە تاريحىنا سكرينينگ­ جاساۋ قاجەتتىگىن, ونىڭ قانشا پايىزى نەگىز­گى قارىز, قانشا پايىزى ۇستەمە پا­يىز ەكەنىن تالداۋ قاجەت دەگەن ۇسى­نىس­پەن شىققانىن ايتتى. سول كەزدە قاي­تارىلماعان قارىزداعى نەگىزگى قارىز­دى ۇكىمەت تولەپ, قالعان ۇستەمە پايىز­دان جيناقتالىپ قالعان قارىزدى كە­شىرۋ نەمەسە ونى بانكتىڭ قۇرىل­تاي­شىلارىنىڭ قالتاسىنان تولەۋ ماسە­لە­سى اشىق ايتىل­عان­مەن قاپەرگە الىنبادى. «ەدب-عا كومەك بەرۋ الەم­دىك تاجى­ري­بەدە بار. بىراق بۇل ماسەلە ۇكى­مەت­­تىڭ نەمەسە باس بانكتىڭ ەمەس, بانك قۇرىل­تاي­شىلارىنىڭ ەسەبىنەن شەشى­لە­دى. دامى­عان ەلدەردەگى پروبلەمالى نەسيە­دەگى نەگىزگى قارىز بەن ۇستەمە پايىز ارا­سىن­­­داعى ايىرماشىلىق از. بۇل ءۇردىس ول ەل­­دەردە بانكتىڭ قۇرىلتايشىسىنا دا, بيلىك­كە دە اسا قاتتى بىلىنبەيدى, بانكتىڭ جەكە قورىنان وتەلەدى. ءبىز نەسيەلىك دەما­لىس تۋرالى ماسەلە كوتەرمەستەن بۇرىن, بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپ­­­­كەرشىلىگى تۋرالى زاڭ قابىل­داۋى­مىز­ كەرەك. پروبلەمالى نەسيە ماسە­لە­­سىن وسى زاڭ ارقىلى عانا رەتتەي الامىز. ەدب پورتفەلىندەگى جيناقتالىپ قال­­عان پروب­­لەما – نەسيە, بانكتىڭ ەمەس, ۇكى­مەت­­تىڭ پروبلەماسى. سول پروبلەمالى نەسيە­نىڭ قانشا پايىزى نەگىزگى قا­رىز, قان­شا­ پايىزىنىڭ ۇستەمە ق­ا­رىز ەكەنىن انىق­تاۋ قيىن ەمەس. بانك قۇرىل­تاي­شى­ل­ا­رى­نىڭ­ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى زاڭ پرو­ب­­لە­­مالى نەسيەدەگى ۇستەمە پايىز­دى بانك­ قۇرىلتايشىلارىنا تولەۋ­دى­ مىن­دەت­­تەي الادى. نەسيەلىك دەمالىس تۋ­را­لى­­ شەشىمنىڭ ورىندالۋىنا وسى فاك­تور­ كە­دەر­گى كەلتىرۋى مۇمكىن», دەيدى ب.زيا­بە­كوۆ.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلدە قايتارىلماي قالعان نەسيە تۋرالى­ مالىمەتتەر بار دا نەسيەنىڭ قايتا­رىلۋ دەڭ­گەيى تۋرالى مالىمەتتەردى تىركەيتىن ورتاق جۇيە جوق. ۇلتتىق بانكتىڭ پايى­مىنشا, بۇل – جەكەلەگەن بانكتەردىڭ پروبلەماسى. جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ارتۋى باعانىڭ وسۋىنە جانە ءوندىرىستىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىراتىن تەندەنتسيا ەكەنى حالىقارالىق تاجىريبەدەن بەلگىلى.

سودان كەيىن ساراپشى ايتقان ەكىنشى ماسەلە, ءاربىر ازامات وبەكتيۆتى جەكە نەمەسە وبەكتيۆتى جالپى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوزىنىڭ نەسيەلىك جۇكتەمە دەڭگەيىن ۋاقىتشا تومەندەتە الاتىن اشىق مەحانيزم بولۋى كەرەك. وزگەرىستەر زاڭداستىرىلسا, بۇل جەڭىلدىكتەردى جىلىنا 70-80 مىڭ ادام پايدالانۋى مۇمكىن. بۇل نەسيە جۇكتەمەسىنە جۇگىنىپ جۇرگەندەردىڭ 8-10 پايىزى. ء«بىزدىڭ ەلدە داعدارىس جاعدايىندا «نەسيەلىك دەمالىستاردىڭ» تۇراقتى مەحانيزمىن پايدالانۋ تاجىريبەسى قالىپتاسقان جوق. 2020 جىلدارداعى نەسيەلىك دەمالىس تاجىريبەسىندە اسا كۇردەلى جاعدايدا ءجۇردى.

ەدب تاجىريبەسىندە نەسيە پايىزى ونى پايدالانۋ مەرزىمىنە قاراي ەسەپتەلەدى.

قازىر نەسيە پورتفەلىنىڭ 1,8-2,0 پا­يىزى پروبلەمالى نەسيە ساناتىندا تۇر. ولاردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ نەسيە دەمالىسىنان كەيىن جاقسارىپ كەتۋىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. دەمەك ەدب تاعى دا ۇكىمەتتەن نەمەسە ۇلتتىق بانكتەن كومەك سۇراۋ مۇمكىن. «نەسيە دەمالىسىنىڭ مەرزىمى ەمەس, نەسيەنىڭ پايىزىن قىسقارتۋى نەمەسە نەسيەنىڭ ءبىر بولىگىن ۇكىمەت ەسەبىنەن جابۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بانكتەر مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نەسيەلىك دەمالىستان كەيىن جاڭا كەلىسىمشارت جاساپ, نەسيە دەمالىسى كەزىندەگى ۇستەمە پا­يىزدى جاۋىپ جىبەرەدى. نەسيەلىك دەمالىس تۋرالى شەشىمگە اگەنتتىك پەن ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, قارىز الۋشىلار دا دايىن بولۋى كەرەك», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قارجى اگەنت­تىگىنىڭ «نەسيە بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ» الۋ ءۇشىن نەگىزدەردىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ تۋرا­لى شەشىمى اقش, ەۋروپا ەلدەرى, جاپو­نيا, ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسى دامى­عان ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن مودەل­دەر­گە جاقىنداتاتىن دۇرىس شەشىم. بىراق داعدارىس كەزىندە جاعدايدى تۇراق­تا­ن­دىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوسىمشا تەتىك­تەر­دى الدىن-الا ويلاستىرۋ كەرەك. ء«بىزدىڭ نەسيە­گە دەمالىس بەرۋدىڭ نارىقتىق جۇيە ءالى قالىپتاسپاعان. ال بانك قۇرىل­تاي­شى­لارى پروبلەمالى قارىزدى ۇلتتىق بانك, ۇكىمەت ارقىلى وتەۋدى ادەتكە اينال­دىرىپ العان. ەكونوميكالىق تۇرعى­دان قيىنىراق كەزەڭدەرگە نەسيە بەرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا ءوتىنىش بەرگەن ازامات­تار­دىڭ سانى 2,5-3 ەسەگە ارتۋى مۇمكىن», دەي­دى ب.زيابەكوۆ.

ۇلتتىق رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ (NRA) بانك­تىك رەيتينگتەردىڭ ساراپشىسى ناتاليا بوگومولوۆا نەسيەلىك دەمالىستار ازاماتتاردى, اسىرەسە تابىسى تومەن ادامداردى جانە ايتارلىقتاي قارىز اۋىرتپالىعى بار قارىز الۋشىلاردى قولداۋ شارالارىنىڭ قيسىندى جالعاسى دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەحانيزم جاپپاي دەفولتتاردى بولدىرماۋعا كومەكتەسەدى, كەيبىر قارىز الۋشىلار تولەم كەستەسىنە قايتا ورالا الادى.

ايتا كەتەرلىگى, اگەنتتىك جوبانى تال­قى­لاۋ بارىسىندا ۇستەمە پايىزعا دا دەمالىس بەرۋ ماسەلەسىن شەشىپ الۋ كەرەك. «قارىز الۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى دەمالىس كەزىندەگى قوسىمشا قارجىلىق جۇكتەمەنى كوتەرە الماي پروبلەمالىق نەسيەگە اينالدىرىپ الۋى مۇمكىن. ءبىز بۇل شەشىمگە دايىندىقپەن بارۋىمىز كەرەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساراپشى.

الماتى