ەگە

تەكتىدەن تەكتى تۋادى

جاي كىسىنىڭ بەينەسىن اشۋدىڭ ءوزى قيا­مەت-قايىم ەكەنىن بىلگەندىكتەن, ءبىز گازەت ماقالاسىندا چەكيستىڭ, ونىڭ ۇستىنە گەنەرال چەكيستىڭ بەينەسىن تولىق اشا قالادى ەكەنبىز دەپ دامەلەنۋدەن اۋلاقپىز, ارينە.

گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆتىڭ كەزەكتى ءبىر مەرەيجاسى تۇسىندا شاعىن عانا تارالىممەن شىققان «حالىق قىزمەتىندە» دەگەن جۇقالتاڭ جيناققا «تەكتىدەن تەك­تى تۋادى, تەكتىلىك تۇقىم قۋادى. تەكتىلەر­دىڭ تۇياعى تاڭدايدى قۇز-قيانى» دەگەن شۋماق ەپيگراف رەتىندە الىنىپتى. بۇل ءسوزدىڭ يەسى – بەكاسىل بيبولات ۇلى. جيىر­­­ماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا, 1915 جىلى دۇنيەدەن وتەرىنىڭ الدىندا: «زۇل­مات زامان كەلە جاتىر, قۇل-قۇتان كوتەرى­لىپ, ىلعي جالاڭاياقتار ەل باسقارىپ, قانىڭدى سۋداي شاشادى. «جىلان تاقىر» بولاسىڭدار. كومۋسىز ادام كوبەيەدى. قىرعىن سوعىس بولادى. جەسىر كوبەيەدى. سوعىستا ۇتاسىڭدار. ءسويتىپ, كورەر كوزگە جارقىن, بىراق ىشتەي ءىرىپ جاتقان ءبىر زامان باستالادى. كولىك ءتورت دوڭگەلەكتى تەمىر بولادى. اسپان جول بولادى. ءبىر ءۇي ورىس, ءبىر ءۇي قازاق بولىپ وتىراسىڭدار. ولار جەرلەرىڭدى تارتىپ الادى. كوشىرەمىن دەپ اۋرە بولماڭدار, جەتپىس جىلدان سوڭ وزدەرى كوشەدى. يماندىلىق ازايادى. ونەگە توزادى, قاسيەت ازادى. جاستار يت ىشپەيتىن سۋسىنعا قۇمار بولادى. ەركەك ءۇيشىل, ايەل بازارشىل بولادى. قاتىن ەل بيلەيدى. قىسقا ەتەكتى كويلەك كيىپ, ەسەك تۇياقتى ەتىكپەن جۇرەدى. قاتىن جىبەرۋ كوبەيەدى, ايەل ەركەكتى سىيلاۋدان قالادى. ءتىرى جەتىمدەردىڭ سانى ارتادى. بىراق وسىنىڭ بارىنە ەرتەلى-كەش اللانىڭ ءبىر تىيىمى بولادى» دەپ كورىپكەلدىكپەن جازىپ كەتكەن, ارتىنا «زيكزال» سىندى ەكى تومدىق ەرەن ەڭبەك قالدىرىپ وتكەن بەكاسىل اۋليە. 2022 جىلى اۋليەنىڭ تۋعان جەرىندە قازاق-قىرعىز زيالىلارى «زيكزالعا» ار­نالعان القالى جيىن وتكىزگەن. سول جيىن­عا ارنايى كەلگەن پرەزيدەنت كەڭەس­شىسى مالىك وتارباەۆ مەملەكەت باسشى­سىنىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەرگەن. وندا «قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان عۇلامانىڭ «زيكزال» اتتى ەڭبەگى – حالقىمىز ءۇشىن اسىل مۇرا. قازاق رۋحانياتىنداعى الىپ تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى عۇلاما بەكاسىل بيبولات ۇلىن اسا قۇرمەتپەن ۇستاز دەپ مويىنداپ, ونىڭ «زيكزال» اتتى ەڭبەگىن باعا جەتپەس قۇندى عىلىمي تۋىندى دەپ باعالاعان», دەلىنگەن ەدى.

بەكاسىل ەڭسەگەي بويلى ەسىم حاننىڭ ءۋازىرى بولعان (حان ورداسى تىگىلگەن جەر ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تۋعان كەڭەسارىق اۋىلىنىڭ جانىنداعى بەتكەي) قۇدايبەردىنىڭ توعىز ۇلىنىڭ ۇلكەنى تۇگەلبايدان تارايدى. تۇگەلباي بابامىزدىڭ ەڭ كىشى ۇلى الىبەكتەن تولە بي تارايدى. تۇگەلبايدان مىرزاكەلدى, مىرزاكەلدىدەن بيبولات, بيبولاتتان بەكاسىل تۋادى. ايگىلى ءماش­ھۇر-ءجۇسىپتىڭ ءوزى «قازاق بالاسى وقى­دىم-توقىدىم دەسە دە, بەكاسىل حازىرەت بولا الا ما؟ حازىرەتپەن وتكىزگەن كۇندەر ءبىز سەكىلدى جاندارعا ەندى قايتىپ كەلە مە؟» دەپ جازعان ساحارا عۇلاماسى بەكاسىل بيبولات ۇلى – ەرجان يساقۇلوۆتىڭ باباسى.

گەنەرال-مايور ەرجان يساقۇلوۆتىڭ بۇكىل ءومىرى قانمەن تاراعان, تۇقىم قۋعان تەكتىلىكتىڭ ورەلى ونەگەسى.

ونەگە

2003 جىل. اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىنە جاڭا كىرىسىپ جاتقان كەزىم. ءبىر كۇنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حابارلاستى. اتى-ءجونىن ايتتى – ەرجان يساقۇلوۆ. كەلدى. اقپارات سالاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلە از بولمايدى. سول تۇستا دا ءبىراز پروبلەما قوردالانىپ قالعان ەكەن. كەڭىنەن اڭگىمە قوزعادىق. كوپ جايدى اقىلداسىپ الدىق. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى رەتتەۋگە بايلانىستى بىرقاتار ويدى ورتاعا سالدىق. مەملەكەتشىل ازامات ەكەن. تاعى ءبىر رازى ەتكەنى – جاڭىلىسپايتىن جادى. نەشە ءتۇرلى مالىمەتتى, ساپىرىلىسقان سانداردى وڭدى-سولدى اعىزىپ ايتا بەرەدى. وتىز-قىرىق جىل بۇرىنعى جايلاردى دا ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن ەسىنە ساقتايدى. مۇنى سول كوميتەتتەگىلەردىڭ قىزمەتتىك ەرەكشەلىگىنە جاتقىزا سالۋعا بولمايدى. كوپتىڭ ىشىندە كىم جوق دەيسىز. كەيىن بىلسەم, ەرجان بەكباۋ­ ۇلى ول ورتادا دا وسى قاسيەتىمەن تالايدى تاڭداندىرىپتى. مىسالى, كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مينسكىدەگى ەكى جىلدىق جوعارى كۋرسىن بىتىرەردە باسشىلىق بەكىتكەن مىنەزدەمەدە تۇپ-تۋرا بىلاي جازىلىپتى: «يساكۋلوۆ ە.ب. وبلاداەت فەنومەنالنوي پامياتيۋ, ۆسەمي نەوبحوديمىمي دليا وپەراتيۆنوگو رابوتنيكا كاچەستۆامي, موجەت بىت يسپولزوۆان ۆ وسترىح ۋچاستكاح وپەراتيۆنوي دەياتەلنوستي كونتررازۆەدىۆاتەلنىح پودرازدەلەني...» مۇنداي ءسوزدى ول كەزدە بىزگە وڭايلىقپەن قيمايتىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل باعا اقش-تىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرى «وسينوە گنەزدو», ياعني «ارانىڭ ۇياسى» دەپ اتاعان, كاسىبي مىقتىلىعىن مويىنداماي تۇرا الماعان وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى تاراپىنان بەرىلىپ وتىر.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تولە­بي اۋدانىنداعى سايرامسۋ, قاسقاسۋ, قاراسورا دەگەن ءۇش وزەننىڭ توعىسقان تۇسىنداعى كەڭەسارىق اۋىلى – بولەك ءبىر قۇت مەكەن. اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنىڭ تۇنىپ تۇرعان تاماشا تابيعاتى سوندا تۋعانداردىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, قيالىن قاناتتاندىرىپ جىبەرەتىندەي. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە سول – جاڭاعى ءبىر اۋىل­دان قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توقبولات توعىسباەۆ, ەربولات توعىسباەۆ باستاعان 17 مۇشەسى شىققان! اكىمدەر, مينيسترلەر, دەپۋتاتتار جاعى دا جەتكىلىكتى. بۇل, ارينە, تەگىن ەمەس. سول قاناتتانعان قيالدان شىعار, ەرجان مەكتەپ بىتىرەردە ۇشقىش بولعىسى كەلەدى. بىراق ونىڭ وقۋى­نىڭ ءبارى الىستا, رەسەيدە ەكەن. سودان گەولوگ ماماندىعىنا بۇيرەگى بۇرىلادى. الماتىعا, پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنا كەلسە, گەولوگيا ماماندىعىنا كونكۋرس سۇمدىق – ءبىر ورىنعا جيىرما شاقتى ابيتۋريەنت اندىزداپ تۇر. «ىشىندەگى ەڭ ادامى ازداۋى مەتاللۋرگيا ەكەن, ەندى اياق استىنان مەتاللۋرگيانى جاقسى كورە قالدىم...» دەپ كۇلەدى قازىر ءوزى. ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرگەن ەرجان اۋەلدە جولدامامەن قازىرگى اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋدانىنداعى بەستوبە دەگەن جەردەگى «قازاقالتىن» كەنىشىنە ورنالاسادى. كەيىن شىمكەنتكە اۋىسىپ, قورعاسىن زاۋىتىنا جۇمىسقا كىرەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ونى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىستىق باسقارماسىنا قىزمەتكە شاقىرادى...

ءسويتىپ, ونى ءومىر مۇلدە باسقا ارناعا سال­دى. وعان وكىنىپ كورگەن كەزى جوق. قايتا چەكيست جۇمىسىن جانىنداي جاقسى كورىپ كەتتى. قادىرىن بىلگەن ادامعا بۇل ەلگە ەڭبەك ەتۋدىڭ, مەملەكەتىڭە كومەك تيگىزۋدىڭ تاماشا تەتىگى ەكەن. سالعان بەتتەن-اق جاڭا سالانىڭ قيىندىعىنان قايمىقپاي, قىز­مەتتىڭ قىر-سىرىن جالىقپاي مەڭ­گەرۋگە كىرىستى. مينسكىدە ەكى جىل وقىپ كەل­گەن­نەن كەيىن تابانداتقان 11 جىل بويى مەم­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شىم­­كەنت وبلىسىنداعى باسقارماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى, اعا جەدەل ۋاكىلى, بولىمشە باستىعى قىزمەتتەرىن اتقارادى. كۇندەر­دىڭ ءبىر كۇنىندە ەرجاننىڭ الدىنان ەكى تاڭداۋ شىعادى. بىرەۋى – قالا ىرگەسىندەگى تۇلكىباس اۋدانىنا مقك بولىمشەسىنىڭ باستىعى بولىپ بارۋ. ەكىنشىسى – مقك-نىڭ گۋرەۆ وبلىستىق باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بارۋ. «گۋرەۆكە كەتەمىز!» دەپتى سوندا كەلى­نىمىز بوتا... ونىسى دۇرىس شىعىپتى. اتىراۋ بويىندا ەرجان ەل كوردى, جەر كوردى, ابدەن ىسىلدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا اسا قۋاتتى «تەڭىز-شەۆرون» كاسىپورنىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. وبلىستا جاقسى جۇمىسىمەن كوزگە ءتۇسىپ, الماتىداعى ورتالىق اپپارات­قا الدىرتىلدى, كوميتەتتىڭ ءبولىم باستىعى­نا تاعايىندالدى. سودان قايتادان وڭتۇس­تىككە, ودان اقمولا وبلىسىنا باسقارما باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.

پىشاقتىڭ جۇزىمەن جۇرەتىندەي, ينە­نىڭ كوزىنەن وتەتىندەي اسا جاۋاپتى جۇمىستا ول اسىرەسە كادرلارعا قامقورلىعىمەن, ادامدارعا جاناشىرلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن. ەرجاننىڭ سول كەزدە العان ەكى «كليچكاسى» بار ەكەن: ءبىرى – «ماكارەنكو», ءبىرى – «ستاريك»... نەگە «ماكارەنكو»؟ ويتكەنى يساقۇلوۆ جاس كەزىنەن سول اتاقتى پەداگوگتاي ۇستازدىق ۇستانىمىنان اينىماعان, قاراماعىنداعى قىزمەتكەر قانداي دا ءبىر قاتەلىك جىبەرىپ, كىنالى بولىپ قالسا, ول جۇرت سياقتى بايانات جازا قويۋعا اسىقپايدى, جاڭاعى ادامنىڭ اقتىعىنا كوزى جەتسە, ءسوزى جەتكەن جەرگە دەيىن قورعايدى, قولىنان كەلگەنىنشە تاربيەلەيدى. نەگە «ستاريك»؟ ويتكەنى يساقۇلوۆ جاسىنا جەتپەي باسال­قى تارتقان, قانداي شەشىمىن دە جەتى ولشەپ, ءبىر كەسەدى, كوپتى كورگەن قارياداي ساليقالى ءسوز ايتادى.

1995 جىلى, ەل استاناسىن ارقا توسىنە اۋىستىرۋ جونىندە ساياسي شەشىم قا­بىل­دانعان تۇستا ەرجان يساقۇلوۆتىڭ ومىرىندە ەرەن بەلەس باستالدى – الدىمەن, 1995-1997 جىلداردا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اقمولا وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى, 1997-1998 جىلداردا كوميتەتتىڭ اقمولا قالاسى جانە اقمولا وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى, 1998-2001 جىلداردا كوميتەتتىڭ استانا قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى لا­ۋازىمدارىن اتقاردى. ەلىمىزدىڭ جوعارعى بيلىگى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاڭا استاناعا كوشۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءبىر سويلەمگە سىيعىزا سالعانىمىزبەن, باس-اياعى التى-اق جىلعا سوزىلعانىمەن, بۇل ەل ومىرىندەگى ەرەكشە كەزەڭ ەدى. بولاشاقتا استانا بولادى دەگەن قالا دا, استانالىق وبلىس بولادى دەگەن وبلىس تا ازىپ-توزىپ تۇرعان. قالاعا تىنىس بەرەدى دەيتىن نەگىزگى ەكى كاسىپورىن – «تسەلينسەلماش» پەن «كازسەلماش» ەكى يىنىنەن ارەڭ دەمالادى, جۇمىسشىلار اقى تولەنبەيتىن دەمالىسقا جىبەرىلگەن, بيۋدجەت مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ايلاپ جالاقى المايدى, جارىق پەن جىلۋ بىردە بار, بىردە جوق. وسىنداي جاعداي قالىپتاسقاننان كەيىن احۋالدى ودان سايىن ناشارلاتقىسى كەلەتىن كۇشتەر بوي كورسەتە باستاعان, ۇيىمداسقان قىلمىس كوبەيگەن. سونىڭ ءبارى از جىلدىڭ اياسىندا شەشىمىن تاپتى. قالادا جاعداي تۇراقتالدى. ەرجان­نىڭ ەڭبەگى دە باعالانىپ, گەنەرال شەنىن, «داڭق» وردەنىن الدى, قىزمەتى جوعارىلاپ, ۇقك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى.

گەنەرال شەنى دەمەكشى... ءتيىپ تۇرعان تۇلكىباس تۇرعاندا كۇيىپ تۇرعان اتىراۋ جەرىن تاڭداماۋىنا ەرجاننىڭ امالىن قالدىرماي تاستايتىن بوتاگوز كەلىننىڭ ازاماتىنىڭ التىن باسىن ارداقتاپ, قيىندىققا قايراپ سالىپ, جىگەرىن جانىپ جۇرەتىن اقىلىنا, جاناشىرلىعىنا تالايلار ءتانتى. تاعى ءبىر اعاسىنىڭ ءسوزىن تىڭداپ كورىڭىز. سالا ارداگەرى, گەنەرال-مايور, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى توقتاحان نۇراحمەت ۇلى ەرجان ءىنىسى پودپولكوۆنيك شەنىن الىپ, قۋانىشىنا ورتاقتاسۋعا ۇيىنە شاقىرعانداعى اڭگىمەنى بىلاي باياندايدى:

«شاي ۇستىندە ءبارىمىز كەزەكتەسىپ, ەر­جان­دى قۇتتىقتاپ جاتىرمىز. ايتاتى­نى­مىز: «باۋىرىم, ەندى پولكوۆنيك اتاعىن تەزىرەك ال». سوندا كەلىنىمىز بوتا: «وي, اعالار, پولكوۆنيكتى بىلاي دا الىپ تۇرمىز عوي, ەرەكەڭ گەنەرال بولماي, بىزدە تىنىم بولمايدى», دەپ ساق-ساق ك ۇلىپ جىبەردى.

ءبارىمىز ۇندەمەي قالىپ, «اي, مىنا كەلىن تاۋبە دەمەي مە ەكەن» دەپ جاعامىزدى ۇستاعانداي بولدىق.

سويتسەك, ەرجاندى بىزدەن گورى سۇي­گەن جارى, بالالارىنىڭ اناسى بوتا جاقسى­راق بىلەتىن بولىپ شىقتى. كەيىننەن پول­كوۆنيكتى مەرزىمىنەن بۇرىن الىپ, ەرجان كوپ ۇزاماي گەنەرال بولعاندا ءبارىمىز «بوتانىڭ اۋزىنا گەنەرالدى قۇداي سالعان ەكەن» دەپ ءبىر شاتتانىپ قالدىق»...

بۇعان نە ايتاسىڭ؟ تەك تالانتتى ادام قاي ىستە دە تالانتتى دەگەندەي, ەر­­جان يساقۇلوۆتىڭ قابىلەتى ءومىردىڭ تا­لاي قىرىنان تانىلاتىنىن, مىسالى, استاناعا كەلگەننەن كەيىن اۋىلدا, ال­ماتىدا كورگەنىن ىستەپ, ءۇي اۋلاسىنا اپورت الماسىن وتىرعىزعانىن, ونى بىرنەشە جىل بويى جان-جاعىنان وراعان­داي ەتىپ, جەلگە قاقتىرماي, سۋىققا شالدىرماي وسىرگەنىن, اقىر اياعىندا ايازعا ءتوزىمدى كۇيگە كەلتىرگەنىن, ءسويتىپ اپورتتىڭ ارقا جەرىنە بەيىمدەلگەن جاڭا سورتىن شىعارعانىن, وعان الماتىداعى زوولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ گەنومدىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, دنق پاسپورتىن, ءتيىستى پاتەنتتى بەرگەنىن, جاڭا سورتقا ەرجان سۇيگەن جارىنىڭ ەسىمىن تاڭداپ, «بوتا» اتاعانىن جازۋمەن توقتاعاننان باسقا نە ىستەيسىڭ؟

مۇراگەر

«بەكاسىل بابامىز دۇنيەدەن قايتار الدىندا بالا-شاعاسىن, تۋىس-تۋعاندارىن جيناپ, «پاتشا قۇلايدى, بيلىك باسىنا دىنسىزدەر كەلەدى, مەنىڭ سەندەرگە زيا­نىم تيمەس ءۇشىن, جيعان-تەرگەنىمدى, جاز­عان كىتاپتارىمدى ادام تاپپاس جەرگە تىعىپ تاستايمىن. تەك ءبىر كىتابىمدى شا­كىر­تىم قازانعاپقا بەرەمىن, كەيىن زامان تۇزەلگەندە ول مەنىڭ ۇرپاعىما تاپ­­سى­رادى», دەگەن ەكەن. سول كىتاپتى قازان­عاپتىڭ ۇرپاقتارى 105 جىل ساق­تاپ, ماعان امان-ەسەن جەتكىزدى», دەيدى ەرجان بەك­باۋ­ ۇلى. ەرجان ەسكى شاعاتاي تىلىندە جازىل­عان قۇندى قازىنا قولعا تيگەننەن كەيىن الدىمەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن اقىلداسادى. ول كى­سىنىڭ بەرگەن كەڭەسى بويىنشا كونە تىلگە كانىگى قوس مامان – ماقسۇت شافيعي مەن سارسەنبى ءداۋىت كىتاپتى قازاقشاعا اۋدارىپ شىعادى. ول «جۇلدىزناما» دەگەن اتپەن جارىق كورەدى. بىراق بابانىڭ باي مۇراسى بىردەن بوي بەرە قويمايدى. اۋدارماشىلاردىڭ ءوزى «شامامىز جەتكەن جەرىنە دەيىن بار­دىق» دەپ توقتاعان ەكەن. اقىرى ەرجان اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىن تۇگەل مەڭ­گەر­گەن تاماشا ءتىل مامانى ءزارىپ­باي وراز­بايدى تابادى. ەندى كىتاپ كەرە­قارىس كولەم­مەن ەكى توم كۇيدە, «زيك­زال» دەگەن اتپەن باسىلادى. زيكزال – سان قيلى ءىلىم-ءبىلىمنىڭ باسىن قوسىپ, ورنەك­تەپ جازۋ ونەرى. «زيكزالدى» گازەتتىڭ تويما­قا­لا­­­سىندا شولا ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى وبالداۋ. ءبىر عانا قىرىن ايتۋمەن توقتايىق. س.اس­فەن­­دياروۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەديتسينا ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ عالىمدارى ونى كليني­كالىق مەديتسينا مەن فارماكولوگيا سالاسىنداعى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك دەپ تانىعان.

ەرجان يساقۇلوۆ تىندىرعان تاعى ءبىر ءىرى ءىس – 2008 جىلى يرانداعى مەشحەدكە ارنايى بارىپ, الەمگە ايگىلى تاريحشى راشيد اد-ءديننىڭ 1298-1316 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان «جاميع-ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگىنىڭ تۇپنۇسقاسىن تۋعان ەلگە الىپ كەلۋى, سول بەس تومدىق كىتاپتى جىلدار بويى ءزارىپباي ورازبايعا ءتارجىمالاتىپ, اقىر اياعىندا استاناداعى «فوليانت» باس­پاسىنان قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي ەتىپ شىعارۋى. ەردەن حاسەنوۆتىڭ سوزىمەن تۇيىندەر بولساق, وسى ارقىلى ء«بىلىمنىڭ ءۇش ءىرى سالاسىنىڭ – التايستيكانىڭ, تۇركولوگيانىڭ جانە يرانيستيكانىڭ توعىسقان تۇسىندا اۋقىمدى ارحەوگرا­فيا­لىق جانە تەكستولوگيالىق (ماتىنتانۋ­شىلىق) جۇمىس اتقارىلدى, سونىڭ ارقاسىندا ەڭبەكتىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدار­ماسى دۇنيەگە كەلدى, اۆتورلاردىڭ وي-نيەتى بويىنشا بۇل اۋدارما, ءبىر جاعىنان, تۇپنۇسقاعا بارىنشا سايكەس كەلۋگە ءتيىس, ەكىنشى جاعىنان, كونە كىتاپتىڭ پايىمدالۋى توڭىرەگىندە 700 جىل ىشىندە بىتىسىپ بىتكەن جاڭىلىسۋلاردى, بۇركەمەلەۋلەر مەن بۇرمالاۋلاردى تۇزەتىپ شىعۋعا ءتيىس».

وسىمەن توقتاي تۇرايىق. ءارى قاراي ءسوزدى كوبەيتسەك, شىڭعىس حان تۋرالى شاتىسقان شىرعالاڭعا شىرمالىپ, شىعا الماي قالارمىز.

قايراتكەر

2019 جىلدىڭ جازىندا ارىس قالا­سىندا ورنالاسقان №44856 اسكەري بولىمدە وق-ءدارى قويمالارى جارىلدى. دەتوناتسيا اسەرىنەن ۇشقان سناريادتار قالاداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ 90 پايىزىنا دەيىن ءتۇستى. سول كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىدە ون جىل بۇرىن ايتىلعان ءبىر اڭگىمە جەلدەي تاراپ جاتتى. ول ءسوزدى ءماجىلىستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قورعانىس, قاۋىپسىزدىك جانە حالىقارالىق ىستەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات ەرجان يساقۇلوۆ ايتىپتى. «قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارىس قالاسىنداعى قويماسىندا اۋعانستاننان اكەلىنگەن ميلليونداعان وق-ءدارى مەن سنارياد ساقتاۋلى. ونىڭ اۋقىمى كولەمدى, سالدارى اۋىر بولۋى ىقتيمال», دەگەن ەكەن. امال نە, ايتىلعان ءسوز اي­تىل­عان جەرىندە قالعان. ارىستاعى قويما الىسقا اكەتىلمەگەن. قايتەرسىڭ, قاسىرەتتى وقيعا كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ, جامبىلدا قايتالاندى. بۇل جولى دا ەرجان بەكباۋ ۇلى ءۇنسىز قالا المادى. «قازىرگى كەزدە ەشقانداي اسكەري قاجەتتىلىككە جارامايتىن, اۋعان سوعىسى كەزىندە جاسالىپ, ول سوعىس بىتكەننەن كەيىن ارىستاعى ارسەنالعا اكەلىنگەن وتە ەسكى جانە جارىلۋعا بەيىم تۇرعان سناريادتار نەگە جامبىلداعى قويمالارعا اپارىلىپ, اسا قاۋىپتى جارىلعىش بولىپ سانالاتىن تروتيلمەن بىرگە ساقتالعان؟ مۇنداي شەشىمدى كىم جانە نە ءۇشىن قابىلداعان؟ مەنىڭشە, بۇل ساۋالدارعا ءبىر عانا جاۋاپ بار. ول – سناريادتاردى جامبىلداعى ارنايى ينجەنەرلىك-ساپەرلىك اسكەري قويماعا اپارىپ, بولشەكتەپ, ولارداعى مىس پەن قورعاسىندى جانە جارىلعىش زاتتاردى ءبولىپ الىپ, ساتىپ, اقشا تابۋ. مۇنداي جۇمىستاردى, كوپشىلىك جاعدايدا, ارنايى ءبىلىمى مەن ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىگى جوق, بولار-بولماس جالاقىعا كونەتىن ادامدار اتقارادى. سوندىقتان ونداي ادامدار قاۋىپسىزدىك شارالارى مەن ەڭبەك زاڭدارىن ساقتامايدى, ولاردىڭ جۇمىستارى كوپ جاعدايدا توتەنشە جاعدايلارعا الىپ كەلەدى», دەدى.

قاي كەزدە دە ەلدىك اڭگىمەگە قوسىلىپ وتىرادى. وعان قاي جاعىنان دا قۇقىلى. ۇقك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىنە جەتكەن مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە دە, پارلامەنت مەكتەبىنەن وتكەن بۇرىنعى دەپۋتات رەتىندە دە, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور اتانعان عالىم رەتىندە دە, بىرنەشە كىتاپ شىعارعان قالامگەر رەتىندە دە. قانداي قۇبىلىسقا دا ءوز باعاسىن بەرە الادى. ونىڭ پىكىرىنە شەتەلدىك ماماندار دا نازار اۋدارادى. قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن (2022, 7 اقپان) قوعامدىق-ساياسي «سويۋزنيكي. ودكب» باسىلىمى گەنەرال-مايور, قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ارداگەرى ەرجان يساقۇلوۆتىڭ وي-تولعانىستارىن جاريالادى. سالاداعى داعدارىستىڭ باس­تى ءبىر سەبەبىن ول كادرلارمەن جۇمىستىڭ جايىنان ىزدەيدى. ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە سوڭعى 20 جىلدا ۇقك-نىڭ جانە باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرىن «ساياسي اۋىر سالماقتىلاردان» تاعايىنداۋ ادەتكە اينالىپ كەتكەنى بەلگىلى. ونداي جەتەكشىلەر مۇنداعى كادرلاردى جانە كۇشتىك قۇرىلىمدار جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگىن بىلمەيدى, قىزمەتتىڭ سان ءتۇرلى باعىتتارىنداعى ناقتى جاعدايدان, سونداي-اق بۇكىل ەلدەگى احۋالدان تۋىندايتىن ماسەلەلەردى تيىسىنشە باعالاي المايدى, قالىپتاسقان جاعداياتقا وراي قاجەتتى تاپسىرمالاردى بەرۋ, ولاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ قولدارىنان كەلمەيدى», «كەيىنگى جىلداردا سىربار (سىرتقى بارلاۋ), شەكارا قىزمەتى, ۇكىمەتتىك بايلانىس اگەنتتىگى جانە دەربەس ۆەدومستۆولار رەتىندە جاڭادان قۇرىلا باستاعان باسقا دا قۇرىلىمدار ۇقك-ءنىڭ قاراماعىنا قايتارىلدى. ءسويتىپ, ول تاعى دا «مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەتكە» اينالدى. ادامدار ءتىپتى ول «مەملەكەت» باسشىسىنىڭ اتىن اتاۋعا دا قايمىعاتىن. اقىر اياعىندا وسىنىڭ ءبارى كەلىپ, قاڭتار تراگەدياسىنا سوقتىردى», دەيدى ارداگەر چەكيست. ءبىز ەرجان يساقۇلوۆتىڭ بۇل سوزدەرىنىڭ ورىندى-ورىنسىزدىعىنا, دۇرىس-بۇرىس­تىعىنا باعا بەرە المايمىز. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – ەلىم دەيتىن, جەرىم دەيتىن, مەملەكەتتىڭ قامىن جەيتىن وسىنداي ازامات­تاردىڭ قانداي ويىنا دا تيىسىنشە كوڭىل ءبولىپ وتىرۋ كەرەكتىگى. الاتىنىن الۋ, قالاتىنىن قالدىرۋ قولدا عوي.

«ەگە» سوزىنە ءالى كۇنگە اركىم ارقيلى قارايدى. «يە» ءسوزىنىڭ ديالەكتىلىك تۇ­رىندەي كورەتىندەر دە تابىلادى. ار­حايزم­گە جات­قىز­عىسى كەلەتىندەر دە جوق ەمەس. ايتسە دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا «سۋۆەرەنيتەتكە» قازاقى بالاما ىزدەگەندە ءدال سول سوزگە جۇرناق قوسىپ جىبەرىپ, «ەگەمەن» ۇعىمىن تۋىنداتتىق. ءسويتىپ, جىر ءدۇلد ۇلى تۇرماعامبەت شايىردىڭ 40 مىڭ جولدىق «رۇستەم-داستاندا» «وكىنىپ وتىرسىڭدار بۇعان نەگە؟ سىر بەرمەي سىلتە قىلىش قاندى توگە. اسكەردىڭ كوبى قا­شىپ كەتكەن ەكەن, ەمەس پە ەڭ ەكەۋىڭ دە ەلگە ەگە؟» دەپ توگىلتەتىن ءسوزى قايتادان جاڭعىردى.

بەكاسىل اۋليەنىڭ قۇن جەتپەس مۇراسى «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم», «تولە بي تاريحى» اتتى داستاندار جازعان حالىق اقىنى قازانعاپ بايبولوۆتىڭ قولىندا قالعان ەكەن. ول دۇنيەدەن وتەرىندە 12 جاسار ۇلى وڭعارعا قالىڭ-قالىڭ قولجازبانى تابىستاپ, ء«تۇبى مۇنىڭ ەگەسى كەلەدى, سوعان تاپسىراسىڭدار», دەپ امانات ەتەدى. سول ەگە – بەكاسىلدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەرجان يساقۇلوۆ ەدى. ەرجان ءىنىمىز بابانىڭ سول مۇراسىنا عانا ەگە بولىپ قالعان جوق. ول – ەلدىگىمىزگە دە ەگەلىك ەتىپ كەلە جاتقان قۋاتتى قايراتكەرلەردىڭ قالىڭ ورتاسىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

قوعام قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى