مەملەكەت قورعاۋىنداعى تاريحي ەسكەرتكىش سانالاتىن كونە عيماراتتى سالۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرعان جەرگىلىكتى تاتار كوپەسى ءابدۋالى ياۋشەۆ 1893 جىلى مەشىت قۇرىلىسىن تولىق اياقتاپ, حالىققا تاپسىرىپ بەرەدى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, مەشىتتىڭ اشىلۋ قۇرمەتىنە وراي ۇلكەن توي وتكەن. وسى تويدا اتاقتى نۇرجان اقىن كۇرەسىپ, تۇيە بالۋان اتانعان. سودان بەرى قىرىق جىلعا جۋىق ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتكەن اق مەشىت 1931 جىلى قالالىق كەڭەستىڭ شەشىمىمەن جۇمىسشىلار كلۋبى بولىپ وزگەرتىلەدى. ال سوعىس جىلدارى ەۆاكۋاتسيالىق ورتالىققا اينالعان مەشىت عيماراتىن لەنينگرادتان قونىس اۋدارىپ كەلگەندەر پانالايدى. سوعىستان كەيىن جەرگىلىكتى مۇسىلماندار مەشىتتى قايتارىپ بەرۋدى وتىنگەن ەكەن, بىراق قالا باسشىلارى حالىقتىڭ بۇل ءوتىنىشىن ەسكەرۋسىز قالدىرادى. وسىلايشا, قاسيەتتى اق مەشىتتىڭ عيماراتىندا سوعىستان كەيىنگى جىلدارى كينوتەاتر, ال 1980 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن فيلارمونيا جۇمىس ىستەيدى.
اراعا جەتپىس جىل سالىپ, ياعني 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىندا عانا اق مەشىت قايتادان ءوز قىزمەتىنە كوشەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە نەشە جىل بويى كۇتىم كورمەي توزىعى جەتكەن عيمارات قايتا جوندەۋدەن ءوتىپ, باستاپقى قالپىنا كەلتىرىلدى. كەزىندە الىنىپ تاستالعان كوك كۇمبەزى ورنىنا قايتا قوندىرىلىپ, مۇناراسى ۇزارتىلدى.
2002 جىلى ءحىح عاسىردىڭ ساۋلەت عيماراتى سانالاتىن اق مەشىتكە مارال يشاننىڭ اتى بەرىلدى. مەشىتتىڭ اۋليە بابانىڭ ەسىمىن يەمدەنۋىنە سول كەزدەگى باس يمام ەرتاي قاجى بالاحمەتتىڭ زور ەڭبەك سىڭىرگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
مەشىتتىڭ 130 جىلدىعىنا قايتا ورالساق, مەرەيتوي بارىسىندا, ۆەلومارافون, اقىندار ءمۇشايراسى, قاريلار اراسىندا ايماقارالىق قۇران جارىسى ءوتتى. وعان قوستاناي, قىزىلوردا, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, اقمولا, اباي وبلىستارىنىڭ كالىم-ءشارىفتى تولىق جاتتاعان 13 وكىلى قاتىستى. ناتيجەسىندە, قۇراننىڭ 30 پاراسىن جاتقا وقۋدان ءبىرىنشى ورىندى پاۆلودار وبلىسىنان كەلگەن جاس قاري ءالىبي بورىباەۆ يەلەنىپ, 1 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى اقشالاي سىيلىق الدى. ەكىنشى ورىندى جەڭىپ العان ءالىبيدىڭ جەرلەسى گيەسجان ابدىقادىروۆ 700 مىڭ تەڭگەنىڭ سىيلىعىن يەمدەنسە, ءۇشىنشى ورىن العان قوستاناي وبلىسىنىڭ قاريى سۇلتان نۇرماحامبەتكە 500 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىق بەرىلدى.
مەرەيتويدىڭ ءمان-مازمۇنىن ارتتىرا تۇسكەن ءىس-شارانىڭ ءبىرى «يسلام جانە ىزگى قوعام» جىلى اياسىندا وتكەن «مەشىت – مەيىرىمدىلىك مەكەنى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى. جيىن بارىسىندا «مارال يشان اتىنداعى اق مەشىت» اتتى جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. جيناققا اق مەشىت تۋرالى ءار جىلدارى جازعان ماقالالار, ارحيۆ قۇجاتتارى مەن فوتوسۋرەتتەر, مارال يشان تۋرالى جازىلعان عىلىمي ماقالالار مەن كوركەم دۇنيەلەر ەنگەن.
كونفەرەنتسيا مىنبەرىنە شىققان زيالىلار اق مەشىتتىڭ تاريحىن ارىدان قاۋزاپ, مارال يشان قۇرمان ۇلىنىڭ ءدىني, ساياسي قايراتكەرلىگى تۋرالى وي تولعادى.
– ءبىر ماقالادان «قازاق – تاريحىن مازارمەن بەكىتكەن ەل» دەگەن جولدى وقىعانىم بار. ەستىگەن قۇلاققا جاعىمسىز جەتەدى. ال ءۇڭىلىپ قاراساق, بابالارىمىز سىرتتا ءجۇرىپ شەيىت بولعان باتىرىن, اقىنىن, اۋليەسىن جات ەلدە قالدىرماعان. قاي وڭىردە ارۋاقتى ەرلەرىمىز بەن ەل اۋزىندا قالعان انالارىمىز جاتسا, سول ەلدىڭ يەسى دە – ءوزىمىز ەكەنى اقيقات. ەرتىس –بايان وڭىرىندەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ, كوكشە وڭىرىنەن شىققان الاشقا ءمالىم ناۋان حازىرەت, ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى مارال يشان – قازاقتىڭ ەل بولۋىنا, ءدىن مەن ءداستۇرىن جەتكىزۋگە زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار. مارال بابامىز تەرىسكەيدەگى قوستاناي جەرىندە تۋىپ, كۇنگەيدەگى سىر بويىندا جاتۋى قازاق جەرىنىڭ ورتاق تۋماسى ەكەنىن ايعاقتايدى, دەدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى كەنجەتاي دۇيسەنباي.
كونفەرەنتسيادان كەيىن مارال يشان ۇرپاقتارى اس بەردى. استىڭ سوڭى قايىرىمدىلىق اكتسياسىنا ۇلاسىپ, كوپبالالى جانە تۇرمىسى تومەن 130 وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك تاراتىلدى.
قوستاناي وبلىسى
