«سەمەي ورمانى» مەكەمەسىنە قاراستى جالقاراعايلاردىڭ وتقا ورانىپ, سالدارىنان ادام شىعىنى ورىن الىپ جاتقانى پاۆلودارلىق ارىپتەستەرىن ايرىقشا الاڭداتىپ وتىر. قوس رەزەرۆاتتىڭ جۇمىستارى بۇگىنگە دەيىن بىتە قايناسىپ, اعاش ءوسىرۋ, ورماندى ورتتەن قورعاۋداعى تاجىريبەلەرى دە ورتاق. ايرىقشا قورعالعان اۋماقتاردا ءورت قاۋىپتى كەزەڭدە ءتىلسىز جاۋ تۇتانباي تۇرمايدى. الايدا كانىگى ورمانشىلار ءدال بيىلعىداي الاپاتتىڭ تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى تاريحىمىزدا العاش رەت كەزدەسىپ وتىرعانىن ايتۋدا. بيىل كوكتەمنەن بەرى ورمان اۋماعىندا جاۋىن-شاشىن مۇلدە بولعان جوق.
قاراعايدىڭ جوعارعى تۇستارىنداعى بۇتاقتارىنىڭ ابدەن كەۋىپ تۇرعانى سونشالىق, شىرپى تيسە قاۋ ەتە قالادى. سوندىقتان الداعى ايلار جەرگىلىكتى ورمانشىلار مەن ءورت سوندىرۋشىلەر ءۇشىن ناعىز سىن كەزەڭى بولاتىنى ايقىن. سەمەي ورماندارىنداعى تراگەديا ءبىزدىڭ ايماقتا قايتالانباۋى ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
ءبىر كەزدەرى «ەرتىس ورمانى» مەكەمەسىن باسقارعان تاجىريبەلى ورمانشى, ەڭبەك ارداگەرى تولەگەن شاكارمانوۆتىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, ورمان قورعاۋ ىسىندە جۇيەسىزدىك كوپ. رەزەرۆاتتىڭ بۇگىنگى باسشىلىعى جەرگىلىكتى جەر جاعدايىن, جالقاراعاي ورماندارىنىڭ ەرەكشەلىگىن بىلمەيدى. «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەمەكشى, ورمان كۇزەتىن سوناۋ ورتالىقتان ۇيلەستىرەتىن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى ەمەس. مۇنى اشىق ايتۋ كەرەك. قانشاما باسشىلار اۋىسىپ جاتىر, بارلىعى دا بۇل سالاعا تيتىمدەي جاڭاشىلدىق اكەلە المادى. اسىرەسە 2009-2013 جىلدارى وسى كوميتەتتى باسقارعان ەرلان نىسانباەۆتىڭ تۇسىندا ورمان ورتتەرى وتە كوپ بولدى. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا جالقاراعاي ورماندارى وتقا ورانعانى بىلاي تۇرسىن, اعاش كەسۋ, ۇرلاۋ فاكتىلەرى كوپە-كورىنەۋ جيىلەدى. وسىنىڭ بارلىعىنا كوميتەتتىڭ سول تۇستاعى باسشىلارى تۇرتكى بولدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى ول ۋاقىتتا ورمان سالاسىنىڭ جۇمىسىن مەن بەس ساۋساقتاي ءبىلدىم. جەرگىلىكتى تاجىريبەلى ورمانشىلاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى تىڭدالمادى. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. سالاداعى جۇيەسىزدىكتىڭ ءبىر عانا سالدارىن ايتايىن, 2010 جىلى ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىندا باستالعان الاپات ورتكە ءورت سوندىرۋشىلەرىمىز يە بولا الماي, ءتىلسىز جاۋ رەسەي فەدەراتسياسىنا ءوتىپ كەتتى. وندا تۇتاس اۋىلدى جايپاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز كەلگەن شىعىندى وتەگەنى دە ەسىمدە. كەيىن رەزەرۆات اۋماعىندا بىرنەشە ەلدى مەكەندى ءورت شارپىدى. تۇرعىنداردىڭ تالاي جىل تۇرعان باسپانالارى قورا-قوپسى, دۇنيە-مۇلكىمەن قوسا جانىپ كەتتى. مۇنداي سالعىرتتىقتىڭ قاي-قايسىن ايتىپ تاۋىسارسىڭ. رەزەرۆات باسشىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن بايلانىسى دۇرىس بولماعان سوڭ, ورمان مەكەمەسىندەگى قىزمەتكەرلەر ورمان كۇزەتىندەگى تەحنيكالىق بازاعا ءجۇردىم-باردىم قارايدى. تەحنيكا جوق ەمەس, بار, بىراق سول ۇقىپتى پايدالانىلمايتىنى وكىنىشتى. ادامدار جانار-جاعارماي, تەحنيكا بولشەكتەرىن ۇرلاپ, ۇيىمعا كوپ شىعىن كەلتىرەدى», دەپ قىنجىلادى ارداگەر.
ونىڭ پىكىرىنشە, اباي ەلىندەگى جاعدايعا وراي پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جانىنان ورمان قورعاۋ بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلۋى كەرەك. بارلىق جاعدايدى ساراپتاپ, الداعى قادامداردىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىن تاجىريبەلى ورمانشىلارمەن اقىلداسقانى ابزال. بۇگىندە «ەرتىس ورمانىندا» اقساقالدار القاسى بار بولعانىمەن, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ پىكىرىنە باسشىلىق مۇلدە قۇلاق اسپايتىن كورىنەدى. ء«وزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەن قاعيدانى ۇستاناتىن قىڭىر جەتەكشىلەردىڭ كەسىرىنەن جەرگىلىكتى حالىقتى باقىلاپ ۇستاۋ مۇمكىن بولماي بارا جاتىر. ورمان ۇرلىعى مەن قاساقانا ءورت قويۋ فاكتىلەرى دە وسىدان تۋىنداۋى ىقتيمال. ءبىزدىڭ ءۇنىمىزدى ەشكىم ەستىمەيدى. بۇعان دەيىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە وسى ماسەلەلەردى بىرنەشە مارتە كوتەرسەك تە, جاۋاپتى كوميتەت قوزعالعان جوق. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى رەتكە كەلمەيىنشە ابايداعى تراگەديا ءبىزدىڭ دە باسىمىزعا كەلىپ جەتۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ويلايمىن. ءوزىمىز دە قالىڭ ورماننىڭ اراسىندا, اققۋلى اۋدانىنداعى شوقتال اۋىلىندا تۇرىپ جاتىرمىز. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, قالىڭ ءورت شىقسا, جاقىن ماڭنان اۋىلعا كەلىپ كومەكتەسەتىن ارنايى ءورت ءسوندىرۋ جاساعى جوق. شوقتالدا نە ءورت سوندىرەتىن ماشينا, نە ارنايى تراكتور جوق. بىلتىر اۋىل شەتىندە ءورت شىعىپ, كۇيىپ كەتە جازدادىق. اۋىلعا جاقىن جەردە ءورت باقىلاۋ مۇناراسىنىڭ ءوزىن ارەڭ ورناتقىزدىق. «تايباعار» ورمانشىلىعى نەگىزىنەن كەزىندە وسى شوقتالدا ورنالاسۋى كەرەك بولعان. الايدا ونىڭ ورتالىعى ءالى كۇنگە شالدايدا تۇر», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى ول.
ال «ەرتىس ورمانى» مەكەمەسىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان بەكتەمىروۆ ورمان قورعاۋ ىسىندەگى ورتكە قارسى دايىندىق شارالارى ويداعىداي دەپ سەندىرىپ وتىر. قازىرگى كۇنى رەزەرۆاتتىڭ قىزمەتكەرلەرى كەز كەلگەن توسىن جاعدايعا ارەكەت ەتۋگە مىعىم دەيدى. مۇندا 307 ادام تۇراقتى ەڭبەك ەتسە, ونىڭ 286-سى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار. كادر جەتىسپەۋشىلىگىن «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى ارقاسىندا شەشۋ مۇمكىن بولىپ وتىرعان كورىنەدى. «قىزمەتكەرلەرىمىز جەتكىلىكتى, جازعى كەزەڭدە قوسىمشا 250 ادامدى ەڭبەككە تارتىپ وتىرمىز. رەزەرۆات اۋماعىندا ورمان ورتىنە قارسى 11 ستانسا بار, ونىڭ ەكەۋى ەكىنشى ءتيپتى. «ۋرال», «زيل», «گاز» ماركالى 29 ءورت سوندىرگىش ماشينا, سوقاسى, باسقا دا اساي-مۇسەيلەرى بار 34 تراكتورىمىز, 14 شاعىن ءورت سوندىرگىش كەشەن, 21 پاترۋلدەۋ كولىگى بار. «قازاۆياورمانقورعاۋ» رەسپۋبليكالىق مەكەمەسىنە قاراستى مي-2 تىكۇشاعى ءورت قاۋىپتى كەزەڭ باستالعالى تۇراقتى ۇشىپ, اۋماقتاردى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. ۇشقىشتار اعاشتى زاڭسىز كەسۋ وقيعالارىن جانە ورمانعا كەلتىرىلىپ جاتقان كەز كەلگەن زياندى ۋاقىتىندا بايقاپ, حابار بەرەدى. بۇعان قوسا ءار تۇستا 18 ءورت باقىلاۋ مۇنارالارى ورنالاسقان. بۇلاردا تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك جۇرگىزىلىپ, قىزمەتكەرلەرىمىز ءار جاعدايدى باقىلاپ, حابارلاپ وتىرادى. بۇيىرتسا, جاقىن ۋاقىتتا بۇل مۇنارالار تەپلوۆيزورمەن, كامەرالارمەن جانە GPS باعىتتاعىشتارمەن جابدىقتالادى. جاڭا اسپاپتارعا كونكۋرس جاريالاپ قويدىق. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارىمىز بەن ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوزارا «كەنۆۋد» جانە «حيت» راديوستانسالارى ارقىلى تۇراقتى بايلانىستا. ءار ورمانشىلىقتا جازعى ۋاقىتتا ءورت جاعدايىنا دەپ كەمى 500 ليتردەن بەنزين جانە ديزەل وتىنى ساقتالادى», دەيدى ول.
جالقاراعاي ورماندارىنىڭ اۋماعىندا نەگىزى سۋ كوزدەرى تاپشى. ءورت جاعدايىنا قاجەتتىلىك ءۇشىن كوبىنە جاساندى شاعىن سۋ قويمالارى سالىنعان. ءار ورمان شارۋاشىلىعىندا گيدرانتتار, 50 جانە 100 تەكشە مەتر سۋ سىياتىن ۇلكەن ىدىستار ورنالاسقان. ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىن سۋمەن جەدەل قامتۋ ءۇشىن ورمان جامىلعىلارىنىڭ ءار جەرىندە مۇنداي 32 ىدىس بار ەكەن. الداعى ايلاردا رەزەرۆاتقا جاڭادان 5 ءورت سوندىرگىش ماشينا ساتىپ الىنباق. بۇل مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق الەۋەتىن كۇشەيتە تۇسەتىنى ءسوزسىز. دەيتۇرعانمەن, مۇنداعى قولدانىستا جۇرگەن بارلىق تەحنيكالاردىڭ قولدانىستاعى مەرزىمىنە 10 جىلدان اسىپ كەتىپتى. ياعني سوڭعى 10 جىلدا جاڭا ماشينالار مۇلدە الىنبادى دەسە بولادى.
«اباي وبلىسىنداعى جاعداي ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولاتىنى ءسوزسىز. ءورت – ايتىپ كەلمەيتىن قاۋىپ. ورماندار اراسىنداعى بوس كەڭىستىكتەرگە سوقا ءتۇسىرىپ, جىرتىپ جاتىرمىز. الدا-جالدا جالىن تۇتانا قالسا, وزگە اۋماقتارعا تارالىپ كەتپەسىن دەگەن ساقتىق. جالپى ۇزىندىعى 570 شاقىرىم جەردىڭ توپىراعى اۋدارىلادى. رەزەرۆات اۋماعىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جايىندا اۋىزشا دا, جازباشا دا حابارلاپ, ەستەرىنە سالىپ وتىرامىز. ءورتتى ەرتە باستان انىقتاپ, جايىلىپ كەتپەي تۇرعاندا وشىرگەن ابزال. مۇنى ءار ورمانشى قاپەرىندە ۇستايدى», دەيدى مەكەمە باسشىسى.
جىل باسىنان «ەرتىس ورمانى» اۋماعىندا 6 ورمان ءورتى تىركەلىپ, جالپى اۋماعى 215,3 گەكتارعا جۋىق جەردىڭ وسىمدىكتەرىن (ونىڭ ىشىندە 40 گەكتارى – ورمان جامىلعىسى) ءتىلسىز جاۋ تىپ-تيپىل ەتكەن. بۇدان مەملەكەتكە كەلگەن شىعىن كولەمى 28,5 ملن تەڭگە. مىسال ءۇشىن اققۋلى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ا.كوپاەۆ شابىندىق جەردى ورتەمەك بولىپ, ءورت اۋماعىن كەڭەيتىپ العان. اتالعان ازامات ابايسىزدىعى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالعان.
جالقاراعاي ورماندارىندا زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعالارىنىڭ تىيىلماي تۇرعانى دا بەلگىلى. سوڭعى بەس ايدا رەزەرۆاتتا زاڭسىز اعاش كەسۋ جانە ۇرلاۋ بويىنشا 20 فاكتى تىركەلىپ, 6,9 ملن تەڭگەنىڭ شىعىنى كەلتىرىلگەن. زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعالارىنىڭ تەك 5-ەۋىندە عانا كىنالى تۇلعالار انىقتالىپ, جازا ارقالاعان.
تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, باعا جەتپەس بايلىعىمىز سانالاتىن رەليكتى قىلقان جاپىراقتى اعاشتار ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە عانا كەزدەسەدى. ەجەلگى مۇحيتتىڭ تابانىندا, قۇم جالدارىندا ءوسىپ شىققان ەرتىس «ورمان جولاعى» شالداي جانە بەسقاراعاي ورمان شارۋاشىلىقتارىنان, ونىڭ ىشىندە 16 ورمانشىلىقتان تۇرادى. جالپى اۋماعى 162 مىڭ ورمان جامىلعىسى قورعالۋى جاعىنان اسا قۇندى ورمان القاپتارى ساناتىنا ەنەدى. بۇگىندە رەزەرۆات اۋماعىندا وسىمدىكتەردىڭ 84 ءتۇرى تىركەلسە, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە فلورانىڭ الۋاندىعى كەڭەيىپ, بىلتىرعا دەيىن 226 ءتۇرى انىقتالىپتى. «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ 7 ءتۇرى, ءتۇرلى تۇياقتى اڭ, سونىڭ ىشىندە شامامەن 190 بۇلان ورماندى مەكەن ەتەدى.
نەگىزى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىندا «باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى», سونداي-اق جالپى اۋماعى 127,5 مىڭ گەكتار جەرگە يە ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر («پاۆلودار», ء«ۇرلىتۇپ», «ماكسيم گوركي») بار ەكەنىن ايتىپ وتەيىك. پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ساعىن تولەۋتاەۆتىڭ دەرەگىنشە, جەرگىلىكتى ورمان مەكەمەلەرىنىڭ ورتكە قارسى تەحنيكالارمەن قامتىلۋى 62 پايىزدان اسپايدى. ورمانداردىڭ 80 پايىزىندا ورتكە قارسى مۇنارالار جوق, تاعى 36 پايىزىنا ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارى جەتكىلىكسىز. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بيىل ءوڭىر بيۋدجەتىنەن 355,2 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 3 تسيستەرنالى ءورت سوندىرگىش ماشينا, 11 اعاش وتىرعىزاتىن تەحنيكا جانە 6 سوقا ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. تەحنيكالاردىڭ الدى بۇگىندە كەلە باستاعان. نەگىزى «پاۆلودار», ء«ۇرلىتۇپ», «ماكسيم گوركي» مەكەمەلەرىندە نورما بويىنشا 15 ءورت سوندىرگىش ماشينا بولۋى كەرەك. الايدا قولدا بارىنىڭ سانى – 7 بىرلىك. بۇل كورسەتكىش تەحنيكالىق جاراقتانۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ماردىمسىز ءجۇرىپ جاتقانىن ايعاقتاپ تۇر.
پاۆلودار وبلىسى
