«جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆ جۇرگىزگەن كونفەرەنتسياعا تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى, ارداگەرلەر, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار, ستۋدەنت جاستار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى قاتىستى. «قوجابەرگەن تولىباي ۇلى – اقىن-جىراۋ عانا ەمەس, ەل قورعاعان باتىر, قول باستاعان ساردار, مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسقان قايراتكەر, شارشى توپتا ءسوز باستاعان شەشەن. قوجابەرگەن مەن «ەلىم-اي» داستانى – ورلىكتىڭ, ەرلىكتىڭ ارقاۋى. شەجىرەلى جىردا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنداعى تۇتاس ءبىر ءداۋىر مەن قاسىرەتتى كەزەڭ قامتىلعان. بىزبەن جاۋلاسقان جوڭعار حاندىعىنىڭ داۋىرلەپ, كۇشەيۋ سەبەپتەرى, ولاردىڭ بىزگە قارسى سوعىسقاندا رەسەي يمپەرياسى مەن قىتايعا ارقا سۇيەۋى, باسىمىزعا كۇن تۋعان شاقتا تۇرىكپەن, قوقان, حيۋا مەن بۇقاردىڭ سىرت اينالۋى ايتىلعان. تاۋكە حانعا دەيىنگى قازاق حاندىعىنداعى تەكەتىرەس پەن باقتالاستىق, بەرەكەسىزدىگى دە سىنالعان», دەدى بەكەت تۇرعاراەۆ. سونداي-اق ول «ەلىم-ايدىڭ» ءان عانا ەمەس, ۇلكەن تاريحي داستان ەكەنىن, تاريحي تۇلعانىڭ «كۇلدىرماماي», «قويلىباي كورەگەن», «قاراسارى بولات كەرەي», «سوقىر ابىز», «بابا ءتىل», «جەتى جارعى», «قابانباي باتىر», «ەر كوكشە», «اسان اتا», «ەر قوساي», «ەر جانىبەك», «قورقىت بابا», «ەر ەدىگە», «وراق باتىر», ت.ب. ونداعان قۇندى ادەبي شىعارماسىمەن ۇندەسەتىنىن ءمالىم ەتتى.
حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ باستاماسىمەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ تۋعان جەرىندەگى قورىمدا وعان ارنالىپ كۇمبەز ورناتىلعان. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا سەلوسىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ الدىنداعى الاڭ قوجابەرگەن اتىمەن اتالىپ, ەسكەرتكىش-ءبيۋستى ورناتىلدى, مەكتەپتە مۇراجايى اشىلدى. ال پەتروپاۆل قالاسىنداعى №6 قازاق ورتا مەكتەبى دە ۇلى جىراۋدىڭ ەسىمىمەن اتالادى. سونداي-اق قوردىڭ قولداۋىمەن «قوجابەرگەن جىراۋ», «ەلىم-اي», «بابا ءتىلى», «ونەرپازدار اۋلەتى» دەگەن كىتاپتار باسىلىپ شىقتى. «قوجابەرگەن سىندى تاريحي تۇلعانى تانۋ مەن ۇلىقتاۋ ءىسى جالعاسادى. جىراۋدىڭ ايبىندى ەسكەرتكىشى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنا ورناتىلۋى ۇلت قاھارماندىعىن ايعاقتايدى. پەتروپاۆلداعى اسكەري ينستيتۋتقا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمىن بەرۋ – حالىق تىلەگى», دەدى بەكەت تۇرعاراەۆ.
جيىندا ءسوز العان تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆ كونفەرەنتسياعا ارنايى كەلگەن قوناقتارعا العىس ءبىلدىردى. «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋداعى قۇرىلتايدا ء«بىر كەزدەرى ۇمىتىلىپ كەتكەن ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ەل تاعدىرىن ايقىنداعان تاريحي وقيعالارعا لايىقتى باعا بەرگەن ءجون» دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى باسقوسۋ سول كەزەڭدەگى وقيعالاردىڭ قازىرگى كەزدەگى زەرتتەلۋىنە, تاريحي باعاسىن الۋىنا جانە وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇرىندىق بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى ب.تاجىباەۆ. كونفەرەنتسيا بارىسىندا تەرەڭ ىزدەنىستەر مەن تىڭ مالىمەتتەردەن تۇراتىن باياندامالار جاسالدى. سونداي-اق جارىسسوزگە شىعۋشىلار ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. بابالار ەسىمىن جاڭعىرتۋ, ۇلى تۇلعالاردى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىنداعى ءىس-شارا قوناقتارى تەرەڭنەن وي قوزعاپ, كوپشىلىك تىڭ مالىمەتتەرگە قانىق بولدى. مىسالى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى سەرىك نەگيموۆ قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا گەوستراتەگيالىق جاعداي, اسكەري كولونيزاتسيا, سوعىستىڭ تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسى, ساياسي ماقسات پەن پيعىل, جاھاندىق بيلىك ءمانىسى تەرەڭ, تولىق سيپاتتالعانىن اتاپ ءوتتى. «قوجابەرگەن جىراۋ – مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا ارالاسقان اتاقتى جورىقشى جىراۋ, ونىڭ بولمىسىنا, ماڭدايىنا, تاعدىرىنا جاراتقان يە الۋان-الۋان وزىق تا وزات ولشەۋسىز قابىلەتتەر دارىتقان. ول – ءاز تاۋكەنىڭ كەڭەسشىسى, اسكەرباسى, تايپا كوسەمى, ساياساتكەر, ءباھادۇر, بي, سوعىس ونەرىنىڭ مايتالمانى. جاستايىنان سامارقاند پەن بۇحارادا مۇسىلمانشا تەرەڭ ءبىلىم العان, اراب-پارسى, شاعاتاي تىلدەرىن جاقسى بىلگەن ءبىلىمدار, سۇڭعىلا ساياساتكەر, شەجىرەشى, كۇيشى, قوبىزشى ەكەن.
انەت بابا مەن ءاز تاۋكەدەن باتا العان قوجابەرگەن جىراۋ زامانانىڭ «قاعىنعانىن», قىزىلكوزدەردىڭ «جولبارىستاي» شابىنعانىن, ۇلى جۇرتىمىزدىڭ قانسىراپ ابدىراعانىن, توزدىرعانىن, الباستىلاردىڭ, قانقۇمارلاردىڭ, ناقۇرىس ازازىلدەردىڭ ويرانداعانىن, رەسەيدىڭ قامال-بەكىنىستەر سالىپ «ماسايراعانىن», سىر بويى, قاراتاۋ, سايرام, تاراز, سوزاق (كونە اتى اياز قالا), تۇركىستان, ەدىل-جايىق جەرى استان-كەستەن, بىت-شىت بولعانىن, رەسەي, قىتاي, جوڭعاريا ۇلى دالانى ءبولىپ العىسى كەلگەنىن, «قورعاسىن وقتى بۇرشاقشا جاۋدىرعانىن», «زەرافشانعا ەل كەتكەنىن, ەستىلەردەن ەس كەتكەنىن», بىتىراپ ۇرىككەنىن, كۇڭىرەنگەنىن, ىلاڭ سالعانىن, زاۋال توندىرگەنىن زارلاتىپ-سارناتىپ تولعايدى. «ەلىم-اي!» داستانىنىڭ باستاپقى جولىندا: «جاراتقان السىن ءوزى پاناسىنا, دۇشپاننىڭ قول جەتكىزسىن جاعاسىنا» دەلىنگەن. داۋىلپاز دابىستى جىرشى ۇلى دالاسىن تۇتاستاي وياتىپ, سىلكىندىرىپ, جالپى حالقىنا, قايراتتى ساردارلارىنا, دەگدارلارىنا, ساربازدارىنا, ماڭعازدارىنا, سىربازدارىنا, داريا قاريا-دانالارىنا, ايماق بيلەۋشىسى شورالارىنا, بي-بەكتەرىنە, كوشەلى كوسەمدەرىنە ءسوزىن ارناپ, ەل قورعاۋ جولىنا قامشىلاپ, قولداپ-دەمەپ, تۇلپار ءمىنىپ, ء«بورىلى جاسىل بايراق» تۋ ۇستاپ, جاۋدان قورعانۋ كەرەكتىگىن مالىمدەيدى», دەدى سەرىك نەگيموۆ. سونداي-اق كونفەرەنتسيادا م.اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك داريا قوجامجاروۆا, رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريحشى-پروفەسسور, قوعام قايراتكەرى ومىرزاق وزعانباەۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى گۋمانيتارلىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امانجول كۇزەمباي ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇلبەك ەرگوبەك, شىمكەنت پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور گۇلجان سۇگىرباەۆا, ت.ب. تۇلعا بولمىسىن جان-جاقتى اشتى. سونداي-اق كونفەرەنتسيانى قۇتتىقتاعان ۇعا باسقارما پرەزيدەنتى كۇنسۇلۋ زاكاريا, گەرمانيا قازاقتارى وداعىنىڭ باسشىسى سەديە سۇرەردىڭ حاتتارى وقىلدى.
عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا قارارىنا قاداۋ-قاداۋ ۇسىنىس ەنگىزىلدى. سولاردىڭ بىرىندە مادەنيەت جانە سپورت, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىنە قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى سەريالىق كىتاپتار شىعارۋ, سپەكتاكل قويۋ, كوركەم فيلم ءتۇسىرۋ جانە تۇركىستان قالاسىندا «ەلىم-اي» داستانىنىڭ تاريحي ماڭىزى ەسكەرىلىپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساۋ جونىندە ايتىلعان. وسى ايتۋلى ءىس-شارا اياسىندا «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» قورى «ەلىم-اي» جىرى جانە قوجابەرگەن باتىر – قازاق ەلىنىڭ نامىس پەن ەرلىك ايناسى» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسىن ۇيىمداستىردى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن يرانبەك ورازباەۆ (يران-عايىپ) باس جۇلدە يەگەرى (1 000 000 تەڭگە) اتاندى. ال كوكبورى مۇباراك ءى ورىندى ەنشىلەسە (500 000 مىڭ تەڭگە), ۇمىتبەك باعدات ءىى ورىندى (300 000 مىڭ تەڭگە), نۇربەك كەڭەسباي مەن الىبەك ازامات ءىىى ورىندى (200 000 مىڭ تەڭگە) يەلەندى. ىنتالاندىرۋ سىيلىعىمەن داۋرەن تىلەۋحان (150 000 مىڭ تەڭگە) ماراپاتتالدى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا «ەلىم-اي» كىتابى مەن ارنايى توسبەلگى تاپسىرىلدى.
سونداي-اق ايتۋلى ءىس-شارا اياسىندا «ەلىم-اي» جىرىنىڭ 300 جىلدىعىنا وراي شولاققورعان – شايان باعىتىنداعى تاس جولدىڭ قاراتاۋ اسۋىندا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ وسيەتىن ايشىقتاعان تۇعىرتاستىڭ اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى. ەسكەرتكىش-بەلگىنىڭ لەنتاسىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ەل اعالارى قيىپ, جاستارعا ۇلت باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتى ۇمىتپاۋدى اماناتتادى.
تۇركىستان
