ءتورت ايدىڭ تابىسى قوماقتى
وسى جىلدىڭ 4 ايىنداعى كورسەتكىش بويىنشا وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمى – 1,9, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءونىمى – 1,6, ينۆەستيتسيالار تارتۋ – 42,1, پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەر كولەمى – 2,4, قۇرىلىس جۇمىستارى – 44 جانە ساۋدا كولەمى – 2,5 پايىزعا ارتتى. بىلتىر وبلىس بيۋدجەتى 387,3 ملرد تەڭگە بولسا, بيىل 53 پايىزعا ارتىپ, 593 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ونىڭ دەنى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالادى.
وڭىردەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسى ۇلەسىنىڭ 70 پايىزىن قۇراپ وتىرعان تاۋ-كەن سەكتورىندا 10 جىلدان بەرى قوردىڭ ازايۋىنان مۇناي ءوندىرۋ جىل سايىن تومەندەپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. مىسالى, 2013 جىلى 10,5 ملن توننا مۇناي وندىرىلسە, بىلتىرعى كورسەتكىش – 4 ملن توننا. ەكونوميكاداعى نەگىزگى سالانى جانداندىرۋ ءۇشىن شۋ-سارىسۋ باسسەينىندە باستالعان گەولوگيالىق-گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى اياقتالدى, وسى كۇنى مۇناي قورىن بەكىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇدان بولەك, ارال باسسەينىن دە زەرتتەۋ جالعاسۋدا. ساراپتاما قورىتىندىسى كەلەر جىلى بەلگىلى بولادى.
شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋدىڭ ءبىر جولى – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ. يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا وڭىردە قۇنى 607 ملرد 700 ملن تەڭگە بولاتىن 34 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل بولاشاقتا 6 مىڭ 300 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءىرى جوبالار قاتارىندا جىلىنا 1500 توننا قۇس ەتىن وندىرەتىن «قارماقشى قۇس» جشس بار. «ايعاسار» سەرىكتەستىگى قولعا العان 36 مىڭ توننا بيە ءسۇتىن وڭدەيتىن تسەح پەن 700 توننا تۇيە سۇتىنەن قۇرعاق ۇنتاق وندىرەتىن «Qazaq Camel» زاۋىتى, «ارال كۆارتس» جشس-ءنىڭ 172,8 مىڭ توننا قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىن وندىرەتىن كاسىپورنى ايماق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ باعىتىنا جاڭا لەپ بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار.
بىلتىرعى جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ وبلىستا شىنى زاۋىتى جۇمىسىن باستادى. وڭىردەگى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە سەرپىن بەرەتىن ءوندىرىس ورنى وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۇنى 4,5 ملرد تەڭگە بولاتىن 32 مىڭ توننادان اسا ءونىم شىعاردى. شىنىنى ەلىمىزبەن قاتار وزبەكستان, تاجىكستان جانە رەسەيگە ەكسپورتقا شىعاراتىن زاۋىت بيىلعى 4 ايدا 3,5 ملن تەكشە مەتر ءونىم ءوندىردى. وسى كۇنى زاۋىت جانىنان ىلەسپە كاسىپورىندار قۇرۋ باعىتىندا باستاما كوتەرىلىپ وتىر. باستاپقى كەزەڭدە 32 ملرد 800 ملن تەڭگە بولاتىن 3 زاۋىت سالۋ جوسپارلانعان.
بيىلعى جىلدىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – شالقيا كەن ورنىندا سالىناتىن تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى. قۇنى 235 ملرد تەڭگە بولاتىن كومبينات قۇرىلىسى ءۇشىن قازىر ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى پلاتفورماسىندا تەندەر وتكىزىلىپ جاتىر.
قويناۋى قۇت قاراتاۋدا بالا-ساۋىسقاندىق دەپ اتالاتىن كەن ورنى بار. قازىر مۇندا قارا تاقتا تاستى اۆتوكلاۆتى وڭدەۋ بويىنشا تاجىريبەلىك-وندىرىستىك كەشەن جۇمىس ىستەپ, بىلتىر 454 توننا, بيىلعى 4 ايدا 81 توننا امموني مەتاۆاناداتى مەن فەرروموليبدەن ءوندىرىپ, ۇلىبريتانيا, رەسەي ەلدەرىنە ەكسپورتتادى.
جۇمىسسىزدار قاتارى ازايادى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جالپىۇلتتىق بىرىڭعاي جوبالار پۋلى قالىپتاسىپ, وعان قۇنى 907 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 36 جوبا ەنگىزىلدى.
– وتكەن جىلى قۇنى 5 ملرد 100 ملن تەڭگە بولاتىن 4 جوبا ىسكە قوسىلدى. ال بيىل قۇنى 13 ملرد 400 ملن تەڭگەگە 9 جوبانى جۇزەگە اسىرامىز. وسىلايشا, وڭىردە ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا كۇش سالامىز. ايماعىمىز ينۆەستيتسيا تارتۋ قارقىنى بويىنشا رەسپۋبليكا كولەمىندە الدىڭعى قاتاردان كورىنگەنىن بىلەسىزدەر. بيىل دا وسى قارقىندى تۇسىرمەيمىز, 424 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا جەتكىزۋ جوسپاردا تۇر. ءوڭىردى دامىتۋعا نيەتتى ينۆەستورلارعا بارلىق جاعدايدى جاسايمىز, دەدى نۇرلىبەك نالىباەۆ.
كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مىقتى ەكونوميكاعا نەگىز قالايتىنى بەلگىلى. وسى جىلى وڭىردە سالانى قارجىلاي قولداۋعا ءارتۇرلى كوزدەردەن 23 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى قارالىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى 1700 جوباعا قولداۋ كورسەتىلىپتى. «كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا» اياسىندا نەسيە پورتفەلى 8 ملرد 600 ملن تەڭگە بولاتىن 168 جوبا سۋبسيديالانعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىنا 1 ملرد 300 ملن تەڭگە 2,5% پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلدى.
وسى كۇنى سىر وڭىردەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,9 پايىزدى كورسەتىپ تۇر. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ باستى مىندەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتكەن وبلىس باسشىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 10 مىڭ ادامعا 100 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ تاپسىرماسىنا سايكەس بىلتىر وڭىردە 12 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, جىلدىق جوسپار 263 پايىزعا ورىندالعانىن جەتكىزدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, جالپى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,9 پايىز, جاستار اراسىنداعى كورسەتكىش 4 پايىزعا تومەندەگەن.
تامشىلاتىپ سۋارۋ تىعىرىقتان شىعارادى
اگرارلى ءوڭىر سانالاتىن سىر بويىندا بۇگىندە 265,3 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بار. ونىڭ 178,6 مىڭ گەكتارى – ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن اۋىسپالى ەگىستىك. وسىنشا القاپقا ءدان سەبەتىن ديقانداردى جىل سايىن داريا ارناسىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. وسى جىلى وڭىردەگى ەگىس القابىن 7 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىپ, جالپى 196 مىڭ گەكتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلىپ وتىر.
ەندىگى امال – ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ. وسىنىڭ اياسىندا مالازىقتىق داقىلدار كولەمى – 2300, كارتوپ, كوكونىس جانە باقشا داقىلدارى ەگىلگەن القاپ 222 گەكتارعا ۇلعايدى. سىر برەندى – كۇرىش ەگىلگەن اۋماق تا 5400 گەكتارعا ارتىپ وتىر. وبلىستا تۇرعىندار ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار داقىلداردى ەگىپ الۋعا جاعداي جاسايتىن جاقسى باستاما بار. بىلتىر شارۋاشىلىقتار قارىعى مەن ارىعىن دايىنداپ, سۋ دا جەتكىزىپ بەرگەندە ءبىراز تۇرعىن بەل بايلاپ شىققان. بيىل وسىنداي تالاپتىلارعا قالا مەن اۋدانداردا 3 مىڭ گەكتاردان اسا جەر بەرىلىپ وتىر. قازىر 5488 وتباسىنا جەر تەلىمدەرى تابىستالىپ, اياق سۋ جۇرگىزىلدى.
جاز بويى اتىز جاعالايتىن ديقاندى دەمەۋ ءۇشىن بيىل «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسىمەن» بىرلەسىپ, كۇزدە كۇرىشتى فورۆاردتىق ساتىپ الۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇگىندە 6000 توننا اق كۇرىشتى ساتىپ الۋعا 1,2 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, وبلىستاعى 4 شارۋاشىلىق «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق-تان كەلىسىمشارت ارقىلى قارجى الدى. ونى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا قاجەتتى تىڭايتقىش, جانارماي, گەربيتسيدتەر ساتىپ الۋعا جۇمسادى.
سۋ تاپشىلىعىنان قۇتىلۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە ءوڭىر شارۋاشىلىقتارىنىڭ ۋكراينا عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جاڭبىرلاتىپ, تاجىريبە رەتىندە تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىستەرىمەن سويا, كۇنباعىس, جۇگەرى, بيداي داقىلدارىن, كۇرىشتىڭ بىرنەشە سۇرىپىن ەگۋ باستاماسىن ايتا كەتكەن ءجون.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇگىندە ماقساتقا ساي پايدالانىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ, ونى قايتا اينالىمعا قوسۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرۋدە. بىلتىر 157 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلدى, بيىل 200 مىڭ گەكتاردان استام جەر مەملەكەت مەنشىگىنە وتەدى.
– ءوڭىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى داريا ارناسىنا تىكەلەي بايلانىستى. سۋدىڭ ازايۋىنىڭ ەكونوميكامەن قاتار, ەكولوگياعا دا اسەرى وراسان. سوڭعى 12 جىلدا كىشى ارال تەڭىزى اۋقىمىنداعى سۋ 27 ملرد تەكشە مەتردەن 18,5 ملرد تەكشە مەترگە ازايىپ كەتكەن. ءبىز بۇل ماسەلەنى پارلامەنتتە, ۇكىمەت الدىندا ۇنەمى كوتەرىپ كەلەمىز. بيىل قىستا سىردارياداعى سۋ مولايىپ, تەڭىزگە تاستالار كولەم كوبەيدى. كەۋىپ بارا جاتقان كولدەر جۇيەسىنە سۋ جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. وتكەن جىلى كىشى ارالعا جىل بويى بار بولعانى 816 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلسە, بيىلعى 5 ايدا 1 ملرد 600 ملن تەكشە مەتر جەتتى. ەكى تەڭىزدىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان كوكارال بوگەتىنىڭ احۋالى دا الاڭداتارلىق ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن وتكەن جىلى 4 ملرد 500 ملن تەڭگە بولاتىن جوبا ىسكە اسا باستادى. كەلەسى جىلى اياقتالاتىن جوبانىڭ ارقاسىندا كوكارال بوگەتىنىڭ بۇزىلۋ قاۋپى جويىلىپ, تەڭىزدە سۋ اينالىمى قالىپتاسادى, دەدى نۇرلىبەك ماشبەك ۇلى.
باسپانالى بولعاندار كوبەيەدى
بريفينگتە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بيىل وڭىردە اۋماعى 130 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن 1 924 پاتەرلىك 36 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتقانىن حابارلادى. وسى جىلى 1430 پاتەرلىك 30 تۇرعىن ءۇي قولدانىسقا بەرىلەدى. وڭىردە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىن دامىتۋ جوبالارى دا قارقىندى جۇزەگە اسۋدا. وبلىس حالقىنىڭ 98,1 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلعان. 2023-2026 جىلدار ارالىعىندا «بايقوڭىر قالاسىنداعى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ» جوباسىنا 12 ملرد تەڭگە قاراستىرىلۋدا. وتكەن جىلى 6 اۋىل «كوگىلدىر وتىنعا» قوسىلسا, بيىل 12 ەلدى مەكەنگە گاز جەتەدى.
وڭىردە «سىر جاستارى» باعدارلاماسى اياسىندا العاش رەت 100-دەن استام جاس وتباسىنا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە بەرىلمەك. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 1,2 ملرد, «وتباسى» بانكى ارقىلى 500 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. ون سەگىز بەن وتىز بەس جاس وبلىس تۇرعىندارى قاتىسا الاتىن باعدارلامادا «وتباسى بانك» ارقىلى 19 جىلعا 5% ۇستەمەمەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. جولداما بەرۋ بالدىق جۇيەمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
باسپانامەن قاتار مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا ونداعان الەۋمەتتىك نىسان سالىنادى. وبلىس ورتالىعىندا اۋىسىمدا 100 كەلۋشىگە ارنالعان ەمحاناسى جانە ونكولوگيالىق بولىمشەسى بار 300 ورىندىق كوپبەيىندى اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسى باستالدى. قازىر جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتقان 200 توسەكتىك پەريناتالدىق ورتالىق قۇرىلىسى دا كوپ كەشىكپەي باستالۋعا ءتيىس. «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا الداعى 3 جىلدا وبلىستا 15 100 ورىندىق 21 مەكتەپ بوي كوتەرمەك. بيىل 10 مەكتەپ سالىنا باستايدى.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس ساپارى قىزىلوردا قالاسىندا دارىندى بالالارعا ارنالعان فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەپ-ينتەرناتىن سالۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى. بۇگىندە ء«بىلىمدى قولداۋ قورى» قاراجات ءبولىپ, مەكتەپ-ينتەرنات قۇرىلىسى باستاۋ الدى.
وبلىس ورتالىعىندا سالىنىپ جاتقان نەكە سارايى تامىز ايىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. وسى جىل اياسىندا 1000 ورىندىق ونەر ورتالىعى دا قولدانىسقا بەرىلەدى. سول جاعالاۋدا ىرگەسى قالانعان قان ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى كەلەر جىلى اياقتالادى.
سىردا سەۋلتەح فيليالى اشىلادى
جاقىندا عانا وبلىس دەلەگاتسياسى كورەيا رەسپۋبليكاسىنا ساپارلاپ, ءوندىرىس سالاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ باعىتىندا ءبىرشاما كەلىسىمدەر جاسادى. ساپاردا عىلىم, بيوتەحنولوگيا, مەديتسينا, جاساندى ينتەللەكت سالالارىندا الەمدە جەتەكشى ورىندا تۇرعان كورەيامەن بىرلەسكەن جوبالارعا باسا ءمان بەرىلدى.
وسىنداي كەزدەسۋدە سەۋلتەح پەن قورقىت اتا ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. كورەيا مەن قازاقستان اراسىندا جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن بيىل حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتىك جوبا ازىرلەنىپ وتىر, ونىڭ اياسىندا گرانتتىق جوبا رەتىندە 1 ملرد تەڭگەدەي قارجى بولىنەدى. وسى ارقىلى قورقىت اتا ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساندى ينتەللەكت مەكتەبىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
ساپاردا تەدجون قالاسىنىڭ مەرى لي چان ۆۋ مىرزامەن وڭىرلەر اراسىنداعى بايلانىستى وركەندەتۋ ءۇشىن باۋىرلاستىق قاتىناستار ورناتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلسا, چوللابۋك-دو پروۆينتسياسىنىڭ گۋبەرناتورى كيم گۆان يون مىرزامەن كەزدەسۋدە وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى زەرتتەۋگە, «اقىلدى فەرمالار» قۇرۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار ايتىلدى. باستامالاردىڭ بارلىعىن جۇيەلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى مەن چوللابۋك-دو پروۆينتسياسىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى.
بريفينگتە وبلىس اكىمى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى تۇركسوي اياسىندا كەڭىنەن اتالىپ وتىلەتىنىن ايتتى. حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق يگىلىكتى ءىس-شاراعا قايراتكەردىڭ تۋعان ءوڭىرى دە بەلسەندى اتسالىسادى.
بيىل وبلىستا اسقار جۇمادىلداەۆ اتىنداعى جاس ماتەماتيكتەردىڭ بايقاۋى مەن كەڭەس دۇيسەكەەۆ اتىنداعى انشىلەر كونكۋرسى العاش رەت حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوتتى.
وڭىردەن تابىلعان ساقتاردىڭ «شىرىك-رابات التىن ادامى» مەن التىن وردا كەزەڭىندەگى «سىعاناق حانشايىمىنىڭ» قالپىنا كەلتىرىلگەن مۇسىندەرى وسى جىلى جاسالاتىن بولدى. العاش رەت سالا ماماندارىن قولداۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە ادەبيەت وكىلدەرىنە ارنالعان وبلىس اكىمىنىڭ «تۇران» سىيلىعىن تابىستاۋ باستالدى.
بريفينگتە وبلىس اكىمىنە مەديتسينا سالاسى, سىرداريا وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيى, اۋىل-شارۋاشىلىعى, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىنداعى ساۋالدار قويىلدى.
