سونىڭ ىشىندە يسلام الەمىندەگى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناپ كەلەدى. ونىڭ جارقىن ءبىر مىسالى بيىل جىل باسىندا مەملەكەت باسشىسى وسى ەلگە ءىس-ساپارمەن بارىپ قايتتى. بۇعان قوسا جاقىندا پرەزيدەنت ءباا بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى شەيح سۋرۋر بەن مۇحاممەد ءال ناحايانمەن كەزدەسىپ, بىرىككەن امىرلىكتەردىڭ قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى دوس مەملەكەت ەكەنىن باياندادى. بۇدان قوس مەملەكەت اراسىندا دوستىق راۋىشتەگى قارىم-قاتىناستىڭ جىلدان-جىلعا كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ەندەشە, وسىناۋ اراب ەلىنىڭ قازاقستانعا ۇلگى بولارلىق قانداي جاقسى جاقتارىن ايتۋعا بولادى؟ ول ارينە الدىمەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى مەن ەكونوميكاسى دەر ەدىك. بىراق بۇدان بولەك ماقتاۋعا تۇرارلىق ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتپاي كەتۋگە بولماس...
ول قانداي دەسەك, الەمدە تۋريستەر كوپ كەلەتىن ءومىر ساپاسى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە باقىت مينيسترلىگى بار. ءوزىنىڭ حالقى مەن تۇرعىلىقتى جۇرتتىڭ جاعدايىن جاساۋ وسى باقىت دەپ اتالاتىن ۆەدومستۆو قۇزىرەتىندە. سوڭعى جىلدارى اراب امىرلىكتەرى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىدى. ول ەلدەگى جايلى تۇرمىس پەن باسقا دا الەۋمەتتىك سالاداعى جەڭىلدىكتەر, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ دەر كەزىندە شەشىم تاۋىپ وتىرۋى, جالپى ادامداردىڭ ءوزىن باقىتتى سەزىنۋ باقىت مينيسترلىگىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلگەن ءجون.
نەگىزىندە ءباا ءوزىنىڭ ساياساتىندا ءبىرىنشى ورىنعا ەكونوميكانى قويادى سونىڭ ىشىندە تابىستىڭ ناقتى الەۋمەتتىك سالاعا شاشاۋ شىقپاي جۇمسالۋىن كوزدەيدى. سوندىقتان اراب مەملەكەتى ءاربىر جەكە ادامنىڭ جانە تۇتاستاي قوعامنىڭ باقىت پەن شاتتىقتا ەشقانداي قايعى كورمەي ءومىر سۇرگەنىن قالايدى. سول ءۇشىن دە مۇنايدان, تۋريزمنەن, ساۋدادان, ونەركاسىپتەن تۇسكەن بار تابىس حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالادى. قوعامدا ەشكىمدى دە ءبولىپ-جارمايدى. امىرلىكتەرگە تۋريست بولىپ نەمەسە جۇمىس, بيزنەسپەن كەلگەن شەتەل ازاماتتارى دا وسى توپىراقتا ءوسىپ-ونگەن اراب حالقى دا بۇل مەملەكەتتە ءوزىن كەرەك ادامداي سەزىنۋگە ءتيىس. سول سەبەپتى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءباا دۇنيە جۇزىندە الەۋمەتتىك تۇرمىسى جوعارى ەلدەر قاتارىنان ورىن الىپ ۇلگەردى. ءتىپتى وسى كورسەتكىشىمەن تۋريستەرگە جانە بيزنەس جاساۋدا ىڭعايلى ورتا قالىپتاستىرعانى ءۇشىن الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنان وسى ءبىر ەلدى كورۋگە اسىققان ادامدار سانى كۇرت ارتتى. ستاتيستيكا بويىنشا 2017 جىلى ءباا اراب مەملەكەتتەرى اراسىندا ەڭ باقىتتى حالىق رەتىندە ءبىرىنشى ورىن, ال الەم بويىنشا 21 ورىن العان. ال 2021 جىلى, ءتىپتى الەمدەگى وسى كورسەتكىش بويىنشا الدىڭعى قاتارلى بەس ەلدىڭ ءبىرى بولۋعا ۇمتىلىپتى.
حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ كوڭىلدەن شىعاتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ءاربىر ازاماتتان ساۋالناما تۇرىندە سۇحبات جۇرگىزىلگەن. بۇدان باسقا دا كورسەتكىشتەر ارقىلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى زەردەلەنگەن. ولاردىڭ قاتارىندا جان باسىنا شاققانداعى تابىس, ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, ويىن ەركىن اشىق ايتۋ, قوعام, ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋلار جانە تاعى باسقا دا ساۋالنامالار كىرگەن.
باقىت مينيسترلىگى ارنايى باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. ول قۇجات باقىتتى ەتۋ جانە ءومىردى جاقسارتۋعا ارنالعان ۇلتتىق باعدارلاما دەپ اتالادى. 2016 جىلى باعدارلاماعا تىلمەن ايتقاندا ءباا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ۇكىمەت باسشىسى, دۋباي اكىمى شەيح مۇحاممەد يبن روشيد ءالي ماكتۋم جەتەكشىلىك جاسادى.
باعدارلاما ءبىراز الەۋمەتتىك باستامالار مەن قىزمەتتەردى جانە ەكونوميكالىق باعىتتاعى وزگەرىستەردى قامتيدى. مۇنداعى ماقسات جوعارىدا ايتىلعانداي, حالىقتىڭ تۇرمىستىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەسەپكە الا وتىرىپ, بارىنشا جاقسارتۋعا تىرىسۋ. ءوز كەزەگىندە اتالعان قۇجات نەگىزگى ءۇش باعىتتان تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, باقىتقا كەنەلتۋ مەن ءومىردى جاقسارتۋ ۇكىمەتتىڭ باستى ماقساتى جانە نەگىزگى ستراتەگيالىق جوسپارى سانالادى. ەكىنشىدەن, قوعامدى باقىتتى ەتۋ جولىندا قىزمەت اتقارۋ مەن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ ەشقاشان مەرزىمىنەن اينىمايدى. ۇشىنشىدەن, حالىقتىڭ ءوزىن باقىتتى سەزىنۋى ءۇشىن بارلىق تەتىكتەر مەن زاماناۋي ستاندارتتار قولدانىلادى.
وسىعان بايلانىستى اتالعان ەلدە ادام ءوزىن قايتكەندە باقىتتى سەزىنەدى دەگەن تاقىرىپتا ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەكتەر مەن وقۋلىقتار كوبەيىپ, حالىق سولاردى وقىپ, بىلىمدەرىن ارتتىرىپ, باي ءارى باقىتتى بولۋدىڭ ءتاسىلى مەن مادەنيەتىن تەرەڭ زەرتتەپ ۇعىنىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى جۇرت ءوزىنىڭ دىننەن بولەك اتا-بابادان قالعان ادەت-عۇرپىن وزدەرىنىڭ جاعدايىنا, ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەپ العان. ياعني ولاردىڭ تۇسىنىگىندە ادام ءوزىن تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان عانا ەمەس, رۋحاني جاعىنان باقىتتىمىن دەپ ساناۋ كەرەك ەكەن.
ەندەشە, ءباا تۇرعىندارىنا جايماشۋاق كوڭىل, جانعا جايلى ءومىر سىيلاۋ ءۇشىن امىرلىكتەردە وسى جوبانى جۇزەگە اسىراتىن ارنايى مينيسترلىك جانىنان ۇيىم, ءماجىلىس القالارى قۇرىلعان. بىلايشا ايتقاندا, وسى باعىتتا تۇتاستاي ينستيتۋت جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن, شىنايى تۇرمىسىن ءبىلىپ وتىرۋ ماقساتىندا جىل سايىن ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. حالىق شىنىمەن دە باقىتتى ما دەگەن سۇراققا ءاربىر تۇرعىننان ساۋالناما ارقىلى جاۋاپتار الىنىپ, سوعان قاراي كەيىن قورىتىندى تۇجىرىمداما جاسالادى. سودان كەيىن ۇكىمەتتىڭ بارلىق سالالىق ۆەدومستۆوسى ولارعا قاراستى مەكەمەلەرى حالىقتى باقىتتى قىلۋ جوباسى اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇكىل قابىلداناتىن باعدارلامالار, باستامالار سول باعىتتان قيىس كەتپەۋ كەرەك. ياعني مەملەكەتتە جوعارىدا اتالعان جالعىز ستراتەگيالىق جوسپار بار. قالعان بارلىق قۇجات پەن ءىس-شارا سونىڭ توڭىرەگىندە قالىپتاسادى.
ءباا ۇكىمەتى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا قاتىستى نەگىزگى ءۇش تەتىكتى نەمەسە قىزمەتتى قولدانادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى قوعامدا «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» ورناتۋعا جاسايتىن تالپىنادى. ولاردىڭ بۇل باستاماداعى ۇران ءسوزى «سەنى باقىتتى ەتۋ ءۇشىن انت ەتەمىز». ەكىنشى قىزمەتتەگىلەر الەمدەگى ەڭ ۇلگىلى قوعامدى ءباا-دە قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشى توپ نەگىزىنەن باقىتتى شاق تۋدىرۋدىڭ تەوريالىق جولدارىن زەرتتەسە, ەكىنشى توپ ونىڭ شىنايى تاجىريبەدە ىسكە اسىرادى. ولاردىڭ ۇرانى سايكەسىنشە «سەنى باقىتتى ەتۋ ءۇشىن قىزمەت اتقارامىز». ءۇشىنشى توپ ۇكىمەتكە ادامداردى باقىتتى قىلۋدىڭ جولدارىن ۇسىنىپ, ارنايى جوبالارىمەن اتقارۋشى بيلىكتەن قولداۋ تاۋىپ, سول بويىنشا حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمدار. بۇل توپتىڭ ۇرانى «ساعان باقىتتى ەتۋ ءۇشىن كومەكتەسەمىز» ەكەن.
2016 جىلى باستاۋ العان وسىناۋ جوبا شەڭبەرىندە ۇكىمەت تاراپىنان 60 اتقارۋشى ديرەكتور تاعايىندالىپ, ولار ارنايى وقۋدان, ءىس-تاجىريبەدەن ءوتىپ, بۇگىندە باعدارلاماعا ساي قىزمەتتەرىن ءساتتى اتقارىپ وتىر. جانە مۇنداي جوبا الەمدە ءالى بىردە-ءبىر مەملەكەتتە جوق تەڭدەسسىز سانالادى. وسى رەتتە 2017 جىلى ءباا-دە «دوستاردىڭ باقىتقا ۇمتىلىسى» ەلەكتروندى پلاتفورماسى ىسكە قوسىلادى. ونىڭ باستى ماقساتى جوعارعى بيلىك پەن قاراپايىم حالىق اراسىن جالعايتىن «التىن كوپىر» ورناتۋ. سول جىلى امىرلىكتەر ۋنيۆەرسيتەتى جانىنا باقىتتى ەتۋ جانە ءومىردى جاقسارتۋعا ارنالعان ۇلتتىق باعدارلاما شەڭبەرىندە باقىتتى زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلادى. اتالعان ورتالىق قوعامدا ادامداردى نە نارسە باقىتتى ەتەتىنىن زەرتتەۋمەن جانە ونى شىنايى ومىردە قولدانىسقا ەنگىزۋ جولدارىن قاراستىرۋمەن اينالىسادى. ول تۇتاس تاياۋ شىعىستاعى وسىنداي جوعارى ۇلگىدەگى زەرتتەۋ مەكەمەسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
جالپى, قازاقستان مەن ءباا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. ناقتى سانداردى سويلەتسەك, بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 632 ملن دوللارعا جەتكەن. ءبىر ەرەكشەلىگى قازاقستاننىڭ امىرلىكتەرگە ەكسپورتى 560 ملن دوللار, كەرىسىنشە ءباا-دەن كەلەتىن يمپورت 72 ملن دوللار بولىپ وتىر. ال سوڭعى ون جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش 4,4 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءباا ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 5,6 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ون شاقتى ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە بيىل قوس ەلدىڭ ىسكەر توپ وكىلدەرى ەلوردا تورىندە وتەتىن حالىقارالىق استانا فورۋمىندا باس قوسپاق. وسىناۋ ماڭىزدى ءىس-شارا اياسىندا الەمنىڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم مەن ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ وكىلدەرى جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى, ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى بويىنشا ماسەلەلەردى تالقىلايتىن بولادى.
شىمكەنت
