«حالىقتى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سۋ قورىن كەلەشەك ۇرپاققا ساقتاۋ ءۇشىن جان-جاقتى شارالار قابىلداۋ – ءبىزدىڭ تىكەلەي مىندەتىمىز», دەگەن ەدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مامىر ايىندا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا.
بۇعان قوسا بىلتىرعى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى سۋ ماسەلەسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالعانىنا ايرىقشا ءمان بەرگەنى ءمالىم. بۇل سالادا باسقا دا تۇيتكىلدەر از ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ينفراقۇرىلىم ابدەن توزعان. سونداي-اق اۆتوماتتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى تومەن. سۋ كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت, ءبىلىمدى ساراپشىلاردى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك. قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن بۇل سالاداعى ىرگەلى ءارى مىقتى جوعارى وقۋ ورنىن انىقتاعان ءجون. «سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ ءۇش جىلدىق جوباسىن ازىرلەۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا.
الايدا ماماندار سۋ جەتىسپەۋشىلىگى تەك اۋىل شارۋاشىلىعىنا عانا ەمەس, وندىرىسكە دە زيانىن تيگىزەتىنىن بولجاپ قويدى. ماسەلەنى ەسكەرگەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ بيلىگى تاياۋ جىلداردا وڭىردە جاڭادان سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋدى ۇيعارىپ وتىر.
جىعىلعانعا جۇدىرىق, مامىر ايىنىڭ سوڭى مەن ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ادەتتە كەرەكۋ وڭىرىندە ءجۇرىپ وتەتىن نوسەر جاۋىن دا جوق بيىل. جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردىڭ كۇيىنە قاراساڭ, جۇرتتىڭ كوڭىلىندەگى الاڭدى تۇسىنۋگە بولادى. وسى ۋاقىتتا جاپ-جاسىل شالعىن بولىپ جاتاتىن اۋماقتار جاز باستالماستان كۇيىپ, سارعايىپ كەتكەن. جاقىن كۇندەرى جاڭبىر بولماسا, وزەن بويىنداعى عانا ەمەس, قىردا مال ۇستايتىن حالىق ءۇشىن دە قيىن بولاتىنداي.
ماسەلەن, اقتوعاي اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى بيىل كۇزدە ءشوپتىڭ ءبىر ارباسى 50 مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعاتىنىن بولجاپ وتىر. سەبەبى جىل سايىن مال ازىعىن مولىنان دايىنداپ كەلگەن جايىلمالاردىڭ كوبىنە سۋ جەتپەي قالىپتى. ەرتىس وزەنى از تاسىعانى سەبەپتى, شابىندىقتار تىرشىلىك نارىنەن قاعىلىپ وتىر. ال ونىڭ سوڭى ەكولوگيالىق اپاتقا اپارىپ تىرەيتىنى انىق. جەرگىلىكتى تۇرعىن باۋىرجان ساقىپتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن جاڭابەت, مۇتكەنوۆ, ەستاي اۋىلدارىنىڭ جۇرتى شاۋىپ جۇرگەن جايىلىمدار قۇرعاپ قالعان. ەندىگى ءۇمىت ماۋسىم ايىنىڭ جاڭبىرلى بولۋى. جاڭبىر مول جاۋسا, بۇرىنعى شابىندىقتاردىڭ ءبىراز بولىگى شالعىندانىپ, ءشوپ دايىنداۋعا سەپتىگى تيەدى. الايدا بۇل دا ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس. جىل سايىنعى تابيعي بوساتىلاتىن سۋدىڭ قۇرىپ كەتۋى شىن مانىندە, وزەن بويىن جاعالاعان ەلگە اۋىرتپالىق تۇسىرەتىنى سەزىلەدى.
«اۋىل ادامدارى كەزدەسە قالعان جەردە شابىندىق پەن ءشوپ باعاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى قاۋزايمىز. مۇندا تۇراتىن حالىقتىڭ بارلىعىندا ءشوپتى ءوزى شاۋىپ الاتىن مۇمكىندىگى جوق. تەحنيكاسى بارلاردان, شاما كەلسە شارۋا قوجالىقتارىنان ساتىپ الامىز. ولار قازىردىڭ وزىندە ءشوپتىڭ قىمبات بولاتىنىن, ءبىر ارباسىنىڭ قۇنى 50-55 مىڭ تەڭگەگە جەتەتىنىن ايتىپ وتىر. مۇنشالىقتى قىمباتشىلىق بولسا, وندا قولدا ۇستاپ وتىرعان ءتورت-بەس ءىرى قارامدى كۇزدە سويىپ, ەتكە وتكىزەمىز. سەبەبى مال ازىعىن ساتىپ الۋدىڭ شىعىنى مالدىڭ پايداسىنان ەكى-ءۇش ەسەگە اسىپ كەتكەلى تۇر. مالعا قاراپ وتىرعان وتباسىمىز», دەپ مۇڭىن شاقتى وتاعاسى.
ايتىپ وتەيىك, بيىل ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىن الا شىعىس قازاقستانداعى بۇقتىرما سۋ قويماسىنان بوساتىلعان سۋ جىلداعىدان ەداۋىر از بولىپ, تابيعي سۋ بوساتۋ شاراسىنىڭ ۇدەرىسى ناتيجەسىز اياقتالدى. نەگىزى ەرتىس وزەنىنىڭ رەسۋرستىق الەۋەتى وزەننىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان سۋ قويمالارىنداعى جاعدايعا تاۋەلدى. كوكتەمدە سالاارالىق سۋ بوساتۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن جالپى كولەمى 4,59 تەكشە شاقىرىم بولاتىن, ۇزاقتىعى 22 كۇنگە سوزىلاتىن سۋ بوساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. ءشۇلبى سۋ قويماسىنىڭ بۇيىرلىك اعىنىنىڭ كولەمى وزگەرە قالعان جاعدايدا كەستەگە شۇعىل تۇردە وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن ساقتاي وتىرىپ, ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلماسىنا تابيعات قورعاۋ ماقساتىندا سۋ بوساتۋ كەزەڭى جۇرگىزىلدى. الايدا ءۇلبى جانە وبا وزەندەرىندەگى بۇيىرلىك اعىندارىنىڭ كولەمى ازايعانى سەبەپتى, سۋدىڭ اعىنى وتە تومەن ءجۇرىپ, جايىلمالارعا سۋ شىعا الماي قالدى. وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆانىڭ سوزىنشە, شىن مانىندە, بۇقتىرما سۋ قويماسىنان ەرتىس وزەنىنە 4 ملرد 11 ملن شارشى مەتر عانا سۋ جىبەرىلگەن. تابيعاتتىڭ ىرزىعى ەرتىس وزەنىنىڭ پاۆلودار وبلىسىندا ورنالاسقان جايىلمالارىنىڭ نەبارى 30 پايىزدايىن عانا قامتي الدى. ونىڭ ۇستىنە سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ ءبىزدىڭ ءوڭىر بويىنشا بەكىتكەن سۋ پايدالانۋ ءليميتى بار. قۇجاتتا 2016-2025 جىلدارى ەرتىس-بايان اۋماعىندا 3,6 شارشى شاقىرىم سۋ (ەرتىس وزەنىندەگى بارلىق سۋ رەسۋرستارىنىڭ 10 پايىزى) پايدالانىلۋى تيىستىگى كورسەتىلگەن. الايدا جىل ساناپ وزەننىڭ كەمەرىنە جەتپەي, سۋى ازايىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا وڭىردە تاپشىلىق تۋىنداۋى عاجاپ ەمەس. بۇدان 11 جىل بۇرىن بيىلعىداي جاعداي قايتالانىپ, جايىلمالاردىڭ نەبارى 5 پايىزى عانا سۋعا قانىققان. ال بۇقتىرمادا سۋدىڭ جەتكىلىكتى جينالماۋى سوڭعى جىلدارى پروبلەماعا اينالعانداي.
ماماندار بۇل تۇيتكىل ايسبەرگتىڭ ۇشى عانا دەپ ەسەپتەيدى. جالپى, بۇقتىرما سۋ قويماسى 50 ملرد شارشى مەتر سۋ جيناي الاتىن قابىلەتكە يە ەكەن. ەرتىس باسسەيندىك ينسپەكتسياسى سەمەي بولىمشەسىنىڭ باس مامانى جاسۇلان الىبەكوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بۇقتىرمادا قازىرگى ۋاقىتتا سۋدىڭ از جينالۋ تسيكلى بايقالادى. بارلىق جاعدايدى نازارعا الاتىن بولساق, قويماداعى سۋدىڭ دەڭگەيى تومەندەپ كەلەدى. «سۋ قويماسىنداعى كوپ جىلعى مالىمەتتەردى تالداي كەلىپ, سۋدىڭ مۇنداي تسيكلدى وزگەرۋى بۇعان دەيىن دە بولعانىن انىقتادىم. 1992 جانە 2009 جىلدارى وسىنداي تومەن دەڭگەي تىركەلىپتى. مۇندا قازىرگى كۇنى 28,2 شارشى شاقىرىمداي عانا سۋ بار. بۇل بۇيىرلىك اعىس ارقىلى اعىپ كەلەتىن سۋدىڭ, جاۋىن-شاشىننىڭ از بولۋىنان تۋىنداپ وتىر. 2014-2019 جىلدارى قويمادا 45 ملن شارشى مەترگە دەيىن سۋ جينالدى. سۋ, ءتىپتى وسكەمەن قالاسىنىڭ شەتىنە شىعىپ كەتىپ, جاعالاۋلارعا قاۋىپ توندىرگەن. نەگىزگى سۋ رەسۋرستارى تاۋداعى مۇزدىقتاردان كەلەتىنى ءمالىم. ول ۇدەرىس قازىر دە جۇرۋدە جانە كۇن سايىن قويماعا 80 ملن شارشى مەتردەي سۋ تۇسەدى. اتالعان كولەم قويماداعى سۋدىڭ دەڭگەيىن شامامەن 2 سانتيمەترگە كوتەرەدى. الايدا 2020 جىلدان باستاپ شىن مانىندە, بۇقتىرمادا جينالاتىن سۋدىڭ دەڭگەيى تومەندەپ كەلە جاتقانىن ايتپاسقا بولماس», دەيدى مەكەمە وكىلى.
شىن مانىندە, بۇقتىرماداعى جاعداي سۋ سالاسىنداعى مامانداردى ايرىقشا الاڭداتىپ وتىر. سەبەبى ەرتىس وزەنىنە جەتپەگەن سۋدى تولىقتىرىپ كەلگەن قويما الداعى جىلدارى ءوز قۋاتىنان ايرىلسا, ورتالىق قازاقستاندا سۋ تاپشىلىعى تۋىندايدى. ال ونىڭ سالدارى وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇشىن دە ۇلكەن سوققى. سەبەبى ەرتىس وزەنىنەن باستالاتىن ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنا ەكىباستۇز, اقسۋ, قاراعاندى, تەمىرتاۋ قالالارىنداعى الىپ وندىرىستەر بايلاۋلى. ولاردىڭ دەنى قۋات وندىرەتىنىن ەسكەرسەك, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ سالاسىندا بەلگىلى ءبىر مەجەدە پروبلەمالار پايدا بولىپ, وندىرىستىك تەحنولوگيانى سۋدىڭ كۇشىمەن سۋىتۋ ۇدەرىسىندە قيىندىقتار ورىن الۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى ساراپشىلار.
ءۇشىنشى ماسەلە, سۋدىڭ جايىلمالارعا از شىعۋى بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشا الماۋىنا اپارىپ سوقتىرعان. جىل سايىن كوكتەمدە سۋ جايىلعاندا وزەن بالىقتارى تاياز جەرگە شىعىپ, ۋىلدىرىق شاشادى. جايىلماداعى سۋ تەز جىلىناتىندىقتان ونداي جەردە شاباقتار دا جىلدام داميدى ءارى بالىق قورەگى مول. ال ەكى-ءۇش اپتادان كەيىن سۋ قايتىپ, ەرتىس ءوز كەمەرىنە تۇسكەندە سۋ ماق ۇلىقتارى وزەنگە ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ قايتىپ ورالادى. وسى ءبىر تابيعي ۇدەرىستىڭ بۇزىلۋى دا وزەندەگى بالىق قورىنىڭ ازايىپ كەتۋىنە سەبەپ بولادى.
ءبىر جىلدارى ءدال جازدىڭ ورتاسىندا بۇقتىرمانى ۇستاپ وتىرعان ينۆەستورلار ەكىنشى مارتە سۋ بوساتىپ, ەرتىس وزەنىن قارىق قىلعانى بار. جەرگىلىكتى حالىق بيىلعى جازدا سونداي جاعداي قايتالانىپ قالا ما دەگەن ۇمىتتە ءجۇر. الايدا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە شالماعانبەتوۆانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بيىل بۇقتىرمادان ەكىنشى رەت سۋ جىبەرىلەتىن بولسا, اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ سالاسىندا ماسەلەلەر تۋىندايدى ەكەن.
«سەبەبى سۋ قويماسى نەگىزىنەن ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ماقساتتا پايدالانىلادى. ەنەرگەتيكتەر ەگەر بۇقتىرمادا كەمى 22 ملرد تەكشە مەتر سۋ بولماسا, جەتكىلىكتى كولەمدە قۋات ءوندىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتىپ وتىر. ءارى ءبىز ەرتىس وزەنىنىڭ كەلەسى جىلعى احۋالىن دا قازىردەن ويلاۋىمىز كەرەك. ق.ساتباەۆ سۋ ارناسى جەتكىلىكتى كولەمدە سۋ الۋى ءۇشىن كەلەر كوكتەمدە بوساتىلاتىن تىرشىلىك ءنارى دە بەكىتكەن دەڭگەيمەن شامالاس بولۋعا ءتيىس», دەيدى ول.
قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ەرتىس وزەنىنىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنا ادام ايتقىسىز شىعىن الىپ كەلەتىنىن ەسكەرە كەلە, پاۆلودار وبلىسىنىڭ باسشىلىعى جاقىن جىلدارى اۋماقتا جەكە سۋ قويماسىن سالۋدى ويلاستىرىپ وتىر. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ جاڭا سۋ قويماسى قازىرگى قيىندىقتان قۇتقارارىنا سەنىمدى. ول شامامەن ەرتىستىڭ جوعارعى اعىسى تۇسىندا ورنالاسىپ, كوكتەمدە جايىلىمدارعا جەتكىلىكتى سۋ جىبەرەتىندەي كولەمدە جوبالانادى. سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ مەن جوبالاۋعا شامامەن 3-4 جىلداي ۋاقىت كەرەك ەكەن. اۋەلى گيدروگەولوگتەر مەن گيدروتەحنيكتەر بولاشاق سۋ قويماسىنىڭ ورنىن انىقتاۋى كەرەك. ول جەردىڭ بوس تۇرعانى دا ماڭىزدى. سۋ رەسۋرستارى بويىنشا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن جوبا جاقىن ارادا ۇكىمەتكە ۇسىنىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى ماماندار جوبانىڭ ومىرشەڭ ەكەنىنە سەنىمدى. سوندىقتان ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تابۋعا ءتيىس. ەسەسىنە ەرتىس وزەنىنىڭ جىل سايىنعى تابيعي تاسۋى قازىرگىدەي بۇقتىرماعا بايلاۋلى بولمايدى.
پاۆلودار وبلىسى
